Ойн чимээгүй орилоон буюу “Баавгай хорхойтох” үзэгдлийн цаад анир

Намрын сүүлчийн хүйтэн салхи тайгын моддын дундуур исгэрч, ой нам гүмд автах тэр үед байгальд нэгэн далд тэмцэл эхэлдэг.

Монголчууд эртнээс үүнийг “баавгай хорхойтох” хэмээн нэрлэж, айн эмээх, гайхан бишрэх хосолсон сэтгэлээр ажиглаж ирсэн. Гэвч энэ нь ердөө нэг зэрлэг амьтны ховдоглол, эсвэл хүмүүст халдах гэсэн түрэмгийлэл биш.

Энэ бол амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэл. Байгаль өөрийнхөө тэнцвэр алдагдаж буйг бидэнд чимээгүйхэн сануулж буй нэгэн дохио юм.

Ичээнээс өмнөх “хэт идэх” үеБаавгай өвлийг давахын тулд намар идэш тэжээлээ эрчимтэй нэмэгдүүлж, биедээ өөх тос хуримтлуулдаг. Шинжлэх ухаанд үүнийг hyperphagia буюу “хэт идэх үе” гэж нэрлэдэг.

Энэ үед баавгай ердийнхөөсөө хавьгүй их хооллож, богино хугацаанд их хэмжээний энерги хуримтлуулах шаардлагатай болдог. Зарим тохиолдолд хоногт 20,000 орчим килокалори хүртэл энерги авах хэрэгцээ үүсэж, ичээндээ орохын өмнө биеийн жингийнхээ ихээхэн хувийг өөх хэлбэрээр нөөцөлнө.

Тэдний хувьд хушны самар, жимсгэнэ болон бусад намрын идэш тэжээл нь зүгээр нэг хоол биш. Энэ бол урт, хүйтэн өвлийг даван туулах амьдралын баталгаа.

Гэвч байгаль жил бүр ижил хэмжээний ургац өгдөггүй.

Хуш модны самрын ургац олон жилийн мөчлөгтэй байдаг. Самар хомс, жимсгэнэ муу ургасан жил баавгай шаардлагатай хэмжээний өөх тос хуримтлуулж чадалгүй өвөлтэй золгодог.

Ингээд тайгын гүнд хоол тэжээлийн хомсдол нүүрлэхэд баавгайд нэг л сонголт үлдэнэ.

Илүү их хоол хайх.

Хоолгүй болсон баавгай яагаад суурин руу ойртдог вэ?Ой тайгад идэш тэжээл хомсдох үед баавгай хүний суурьшил руу ойртож эхэлдэг.

Энэ үзэгдлийг судалгаанд идэш тэжээлийн хомсдолоос үүдэлтэй байршлын шилжилт буюу food-failure-induced movement гэх мэтээр авч үздэг.

Ялангуяа бамбарууштай эх баавгай, залуу баавгай зэрэг харьцангуй эмзэг бодгалиуд хүнтэй ойртох эрсдэл нэмэгддэг.

Учир нь хүний суурьшил орчимд хог хаягдал, малын тэжээл, хүнсний үлдэгдэл зэрэг харьцангуй амархан олдох хүнсний эх үүсвэр байдаг.

Тиймээс баавгай айл, суурин руу орж ирэхдээ заавал “хүн рүү дайрах” зорилготой байдаггүй.

Тэр зүгээр л өлсөж байна.

Гэхдээ энд нэг чухал зүйл бий.

Өлсгөлөн, айдас, стресс, хүний орчинд дасах зэрэг нь зэрлэг амьтны зан авирыг өөрчилж, хүн ба баавгайн мөргөлдөөний эрсдэлийг эрс нэмэгдүүлдэг.

Тиймээс баавгайг өрөвдөх нь чухал ч, түүнийг аюулгүй гэж ойлгож болохгүй.

“Баавгай хорхойтох” нь байгалийн ямар дохио вэ?Монголд баавгай суурьшлын бүсэд олноороо орж ирсэн тохиолдол өмнөх жилүүдэд ч бүртгэгдэж байсан.

Ялангуяа 2019 онд Хэнтийн нуруу орчмын олон суманд баавгай суурьшлын бүсэд орж ирсэн тохиолдол олноор бүртгэгдэж, зарим амьтан маш турж эцсэн байсан тухай мэдээлэл гарч байв.

Ийм үзэгдэл давтагдах бүрд бид нэг асуултыг өөрсдөөсөө асуух хэрэгтэй.

“Яагаад баавгай ойдоо хоол олж чадахгүй болов?”

Хушны самрын ургац муудах, ган, зуд, хавар зуны цаг агаарын огцом өөрчлөлт, ойн доройтол, хүний үйл ажиллагааны дарамт зэрэг олон хүчин зүйл давхар нөлөөлж болно.

Иймээс баавгай суурин руу орж ирж байгаа нь зөвхөн “аюултай амьтан олширлоо” гэсэн асуудал биш.

Энэ нь тухайн экосистемд ямар нэгэн өөрчлөлт гарсныг анхааруулсан экологийн дохио байж болно.

Хангалттай тарга авч чадаагүй баавгайн хувь заяаБаавгай ичээндээ орохын өмнө хангалттай хэмжээний энерги хуримтлуулах шаардлагатай.

Хэрэв намар хоол тэжээл хэт хомсдож, хангалттай тарга авч чадахгүй бол өвлийг давах чадвар нь буурна.

Зарим тохиолдолд хүнсний хомсдол маш хүндэрвэл баавгай хэвийн ичээндээ оролгүй, өвлийн улиралд тэнүүчлэх тохиолдол бий. Орос хэлний судалгаанд үүнийг “медведь-шатун” буюу ичээгүй, өвөл тэнүүчилж буй баавгайтай холбон нэрлэдэг.

Ийм амьтан маш их өлссөн, сульдсан, стресстэй байдаг учраас хүнтэй тааралдах үед мөргөлдөөний эрсдэл өндөр байж болно.

Тиймээс баавгайн аюултай зан авирыг зөвтгөх бус, түүний цаадах биологийн шалтгааныг ойлгох нь чухал.

Баавгай бол тайгын “толь”Баавгай бол экосистемийн дээд түвшний том махчин, олон төрлийн идэш тэжээл ашигладаг амьтан.

Тиймээс түүний зан авирт гарч буй өөрчлөлт нь ой тайгын нөхцөл байдлын талаар бидэнд тодорхой мэдээлэл өгч чадна.

Ойдоо идэш тэжээлээ олж чадахгүй болсон баавгай суурин газар руу улам ойртож байгаа бол бид зөвхөн баавгайг харах биш, ойгоо харах хэрэгтэй.

Хушны ой ямар байна вэ?

Жимс, самрын ургац ямар байна вэ?

Ойн талхагдал, түймэр, зам, уул уурхай болон бусад хүний үйл ажиллагаа амьтдын амьдрах орчинд хэрхэн нөлөөлж байна вэ?

Эдгээр асуултын хариулт л асуудлын үндсийг ойлгоход тусална.

Байгалиа хайрлана гэдэг…Баавгай суурин газар орж ирэхэд бид түүнийг шууд “аюултай зэрлэг амьтан” гэж харах нь ойлгомжтой. Хүний амь нас, мал сүрэг, эд хөрөнгийн аюулгүй байдал нэн тэргүүний асуудал.

Гэхдээ үүгээр бүхнийг дуусгаж болохгүй.

Тэр амьтан яагаад ойгоос гарч ирэв?

Яагаад өөрийн амьдрах орчиндоо хангалттай хоол олж чадсангүй вэ?

Бид байгальд ямар өөрчлөлт хийснээр түүнийг хүний орчин руу улам ойртуулж байна вэ?

гэсэн асуултыг хамтдаа тавих хэрэгтэй.

Байгалиа хайрлана гэдэг нь зөвхөн уул ус, ой мод, цэцэг ургамлыг сайхан гэж харах биш.

Тэр байгаль дотор амьдарч буй амьд бүхний орших эрх, амьдрах орчин, байгалийн жам ёсыг хүндэтгэхийг хэлнэ.

Онгон тайгыг нь онгон хэвээр үлдээх.

Зэрлэг амьтдын амьдрах орон зайг улам бүр хумихгүй байх.

Ойн экосистемийн тэнцвэрийг хамгаалах.

Хүний үйл ажиллагаанаас үүдэх дарамтыг багасгах.

Энэ бол зөвхөн байгаль хамгаалагчдын бус, бид бүгдийн үүрэг.

Байгалийн баялаг ганцхан хүнд зориулагдаагүйБаавгай хорхойтож байна гэдэг нь заримдаа баавгайн тухай биш, бидний тухай мэдээ байдаг.

Ой тайга чимээгүйхэн хумигдаж, идэш тэжээл нь багасаж, амьдрах орчин нь өөрчлөгдөхөд зэрлэг амьтан өөрийн эрхгүй хүний орон зайд ойртдог.

Тэр үед бид “Баавгай яагаад энд ирэв?” гэж асуухаасаа өмнө,

“Түүнийг энд ирэхэд юу хүргэв?”

гэж асуух хэрэгтэй.

Учир нь байгаль эхийн баялаг ганцхан хүнд зориулагдаагүй.

Ой тайга бол бидний өмч биш. Бид ч бас түүний нэг хэсэг.

Баавгайн ойн чимээгүй орилооныг сонсож чаддаг болсон цагт бид байгальтай хэрхэн харилцахаа илүү сайн ойлгож эхэлнэ.