Зэс 15 мянган ам.доллар руу дөхөв: Монгол баяжих уу, боломжоо алдах уу?

Зэсийн үнэ түүхэн дээд түвшинд ойртож, дэлхийн зах зээлд стратегийн металлын төлөөх өрсөлдөөн ширүүсэж байна. Монголын хувьд энэ бол экспортын орлогоо нэмэгдүүлэх том боломж. Гэхдээ зэсийн үнийн өсөлтийг төсвийн түр зуурын орлого бус, эдийн засгаа бэхжүүлэх хөшүүрэг болгож чадах эсэх нь гол асуудал юм.

Зэсийн үнэ өсөж байна. Гэхдээ энэ өсөлт хэр удаан үргэлжлэх вэ?

2026 оны есдүгээр сарын эхээр Лондоны металлын биржийн гурван сарын хугацаатай зэсийн фьючерсийн үнэ тонн нь 14,858.50 ам.долларт хүрч, дараалсан өдрүүдэд түүхэн дээд түвшнээ шинэчилжээ. Энэ нь зэсийн зах зээлд эрэлт, нийлүүлэлтийн төлөвөөс гадна худалдааны бодлого, геополитикийн эрсдэл ямар хүчтэй нөлөөлж байгааг харуулсан үйл явдал байв. (Bloomberg)

Зэсийн үнэ өсөх болсон шалтгаан ганц биш. Цахилгаан эрчим хүчний сүлжээний өргөтгөл, сэргээгдэх эрчим хүч, цахилгаан автомашин, дата төв, хиймэл оюуны дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн урт хугацааны эрэлт өсөх хүлээлт бий болжээ.

Зэс нь цахилгаан дамжуулах чадвар өндөр, олон төрлийн тоног төхөөрөмжид ашиглагддаг учраас эрчим хүчний шилжилт болон дижитал эдийн засгийн чухал түүхий эд юм. Тухайлбал, дата төвүүдийн цахилгаан хангамж, хөргөлтийн систем, дамжуулах кабель, цахилгаан станцаас хэрэглэгч хүртэлх сүлжээг өргөтгөхөд их хэмжээний зэс шаардлагатай.

Гэвч эрэлт өсөх хүлээлт дангаараа үнэ өсгөхгүй. Уурхайн олборлолтын тасалдал, баяжмалын нийлүүлэлт, биржийн нөөц, худалдааны бодлого, хөрөнгө оруулагчдын хүлээлт зэрэг хүчин зүйлс нийлж үнийн хөдөлгөөнийг тодорхойлдог.

Өөрөөр хэлбэл, зэсийн үнэ өсөж байгаа нь зөвхөн өнөөдрийн металлын эрэлтийн тухай бус, дэлхийн эдийн засаг ирээдүйд хэр их зэс хэрэглэх вэ гэсэн хүлээлтийн илэрхийлэл юм.

Нийлүүлэлт яагаад эрэлтийг гүйцэхгүй байх эрсдэлтэй вэ?

Зэсийн олборлолтыг богино хугацаанд огцом нэмэгдүүлэх амаргүй. Шинэ уурхай нээхэд хайгуул, техник эдийн засгийн үндэслэл, санхүүжилт, байгаль орчны зөвшөөрөл, дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт шаардлагатай. Томоохон төслүүдийг бүрэн хүчин чадалд хүргэхэд олон жил шаардагдаж болно.

Үүний зэрэгцээ ашиглалтад байгаа уурхайнуудын хүдрийн агуулга буурах, тоног төхөөрөмж хуучрах, ус болон эрчим хүчний хүртээмж хязгаарлагдах зэрэг асуудал олборлолтын зардлыг өсгөдөг.

Чили, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс, Индонез зэрэг гол үйлдвэрлэгч орнуудад үйлдвэрлэлийн саатал гарвал дэлхийн зах зээлд нийлүүлэх металлын хэмжээ болон нийлүүлэлтийн талаарх хүлээлтэд нөлөөлнө.

Олон улсын зэсийн судалгааны групп буюу ICSG 2026 оны дөрөвдүгээр сарын төсөөлөлдөө дэлхийн уурхайн зэсийн олборлолтын өсөлтийг өмнөх таамагласан 2.3 хувиас 1.6 хувь болгон бууруулсан. Мөн цэвэршүүлсэн зэсийн үйлдвэрлэл ердөө 0.4 хувиар өсөхөөр тооцжээ. Баяжмалын хүртээмж хязгаарлагдах нь анхдагч цэвэршүүлсэн зэсийн үйлдвэрлэлд дарамт учруулах төлөвтэй байв. (ICSG)

Энэ хоёр үзүүлэлтийг ялгаж ойлгох хэрэгтэй. Уурхайгаас олборлосон зэсийн хэмжээ болон эцсийн хэрэглээнд нийлүүлэх цэвэршүүлсэн зэсийн хэмжээ ижил биш. Баяжмалын нийлүүлэлт хязгаарлагдвал уурхайгаас олборлосон металл өссөн ч цэвэршүүлсэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл төдий хэмжээгээр нэмэгдэхгүй байж болно.

Гэхдээ үүнээс дэлхийн зах зээлд заавал, бүх хугацаанд зэсийн хомсдол үүснэ гэж дүгнэж болохгүй. ICSG-ийн дөрөвдүгээр сарын төсөөлөлд цэвэршүүлсэн зэсийн зах зээл 2026 онд 96 мянган тонн, 2027 онд 377 мянган тоннын илүүдэлтэй байх төлөв ч туссан. Энэ бол бодит үр дүн бус, тухайн үеийн эрэлт, нийлүүлэлтийн таамаглал юм. (Petromindo)

Эндээс нэг чухал дүгнэлт гарна. Зэсийн урт хугацааны эрэлт өсөх төлөвтэй ч богино хугацааны зах зээлийн тэнцвэр өөрчлөгдөж болно. Иймээс өнөөгийн үнийн өсөлтийг ирээдүйд тасралтгүй үргэлжлэх баталгаа мэт үзэх нь эрсдэлтэй.

Монголд энэ өсөлт ямар боломж авчрах вэ?

Монголын эдийн засагт зэсийн үнэ өсөх нь экспортын орлого, валютын нийлүүлэлт, уул уурхайн компаниудын ашигт ажиллагаа, төсвийн орлогод эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой.

2025 оны гадаад худалдааны статистикаар зэсийн хүдэр, баяжмал Монголын нийт экспортын 41.4 хувийг эзэлжээ. Мөн нийт экспортын 89.4 хувь нь БНХАУ-д ногдсон байна. Энэ нь Монголын экспортын бүтэц цөөн нэр төрлийн түүхий эд болон нэг гол зах зээлээс ихээхэн хамааралтайг харуулж байна. (Inspiration)

Энэ бүтцийн давуу тал нь ойлгомжтой. Хятад улсын аж үйлдвэр, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт, металлын эрэлт нэмэгдэж, дэлхийн зэсийн үнэ өндөр хэвээр байвал Монголын экспортын орлого өсөх боломжтой.

Гэвч эрсдэл нь үүнтэйгээ адил тодорхой. Хятадын эдийн засгийн өсөлт саарах, үл хөдлөх хөрөнгийн салбарын хүндрэл гүнзгийрэх, металлын хэрэглээ буурах, эсвэл дэлхийн зах зээлд зэсийн үнэ унахад Монголын экспортын орлого, валютын урсгал, төсвийн орлого зэрэгт дарамт үүсэж болно.

Өөрөөр хэлбэл, зэсийн үнэ өсөхөд ашиг хүртэх боломжтой ч үнэ буурах үед түүний сөрөг нөлөөг мөн мэдрэх эдийн засгийн бүтэцтэй байна.

Оюу Толгой бол боломж. Харин орлогоо зөв тооцох нь чухал

Монголын зэсийн салбарын гол тулгуурын нэг бол Оюу Толгой. Уурхайн олборлолт, үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдэхийн хэрээр зэсийн өндөр үнийн үр өгөөжийг хүртэх боломж ч өснө.

Гэхдээ дэлхийн зах зээлийн үнэ 10 хувиар өссөнөөр Монголын зэсийн экспортын орлого яг 10 хувиар нэмэгдэнэ гэж шууд тооцож болохгүй.

Нэгдүгээрт, экспортын орлогод борлуулсан бүтээгдэхүүний хэмжээ нөлөөлнө. Хоёрдугаарт, зэсийн баяжмалын агуулга, металл авалт, боловсруулалтын нөхцөл болон бүтээгдэхүүний чанар чухал. Гуравдугаарт, баяжмалын борлуулалтын гэрээнд туссан төлбөр тооцоо, хайлуулах болон цэвэршүүлэх төлбөр, тээврийн зардал, бусад суутгал нөлөөлнө.

Үүн дээр татвар, ногдол ашиг, валютын ханш болон уурхайн зардлын өөрчлөлт нэмэгдэнэ.

Тиймээс дэлхийн зах зээлийн үнэ болон Монголд бодитоор үлдэх орлогыг ялгаж харах шаардлагатай. Эдийн засагт чухал нь зөвхөн зэс хэдэн ам.доллар хүрсэн тухай мэдээ биш, харин тэр үнийн өсөлтөөс улсын төсөв, үндэсний компаниуд, ажиллагчид болон дотоодын бизнесүүдэд хэдий хэмжээний үр өгөөж ногдож байгаа явдал юм.

Зэсийн үнэ өсөхөд төсөвт хамгийн том сорилт ирдэг

Түүхий эдийн үнэ өсөх үед төсвийн орлого нэмэгдэнэ. Гэвч үүнийг урт хугацаанд баталгаатай үргэлжлэх орлого мэт үзэх нь макро эдийн засгийн томоохон эрсдэл юм.

Зэсийн үнэ өндөр байгаа жилүүдэд төрийн урсгал зардлыг огцом нэмэгдүүлж, тогтмол санхүүжилтийн үүрэг хүлээвэл үнэ буурах мөчлөг эхлэхэд төсвийн алдагдал нэмэгдэх, зээл авах хэрэгцээ өсөх, хөрөнгө оруулалтыг танах шаардлага үүсэх магадлалтай.

Уул уурхайн орлого өсөх нь өөрөө эдийн засгийн тогтвортой байдлыг баталгаажуулахгүй. Харин түүнийг хэрхэн зарцуулж, ямар хөрөнгө болгон хувиргаж байгаагаас үр дүн шалтгаална.

Тиймээс Монгол Улс зэсийн өндөр үнийн мөчлөгийг ашиглан дор хаяж гурван чиглэлд бодлогоо төвлөрүүлэх шаардлагатай.

Нэгдүгээрт, төсвийн сахилга батыг бэхжүүлэх. Орлогын түр зуурын өсөлтийг бүхэлд нь урсгал зардалд зарцуулахын оронд төсвийн тогтворжуулалтын механизм, хуримтлал болон өрийн удирдлагад анхаарах хэрэгтэй. Ингэснээр түүхий эдийн үнэ буурсан үед эдийн засгаа хамгаалах санхүүгийн нөөц бүрдүүлнэ.

Хоёрдугаарт, бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хөрөнгө оруулалт хийх. Боловсрол, мэргэжлийн ур чадвар, эрчим хүч, тээвэр, логистик, усан хангамж болон хувийн хэвшлийн өрсөлдөх чадварт чиглэсэн хөрөнгө оруулалт нь уул уурхайн орлогыг урт хугацааны эдийн засгийн өгөөж болгон хувиргах боломжтой.

Гуравдугаарт, экспортын бүтцийг төрөлжүүлэх. Зэсийн баяжмал экспортлох нь орлого олох чухал эх үүсвэр хэвээр байна. Гэхдээ эдийн засгийн тогтвортой байдлыг зөвхөн нэг түүхий эд, нэг зах зээлд найдах замаар бий болгож чадахгүй. Уул уурхайн ханган нийлүүлэлт, боловсруулах үйлдвэрлэл, тээвэр логистик, хөдөө аж ахуйн нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн болон экспортлох боломжтой бусад салбарыг хөгжүүлэх шаардлагатай.

Энд нэг зүйлийг онцлох хэрэгтэй. Зэсээ дотооддоо боловсруулж, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх нь урт хугацааны боломж боловч аливаа үйлдвэрийг барих нь автоматаар эдийн засгийн үр өгөөж бий болгохгүй. Эрчим хүч, ус, тээвэр, технологи, зах зээлийн хүртээмж, хөрөнгө оруулалтын зардал болон өрсөлдөх чадварыг хамтад нь тооцох ёстой.

15 мянган ам.долларын зэс Монголыг автоматаар баяжуулахгүй

Зэсийн үнэ тонн нь 15 мянган ам.долларт хүрэх эсэхээс илүү чухал асуулт бий.

Өндөр үнэ хэдий хугацаанд үргэлжлэх вэ? Монголын экспортын хэмжээ, бодит орлого хэрхэн өөрчлөгдөх вэ? Төсөвт нэмэгдэх орлогын хэдэн хувийг хуримтлуулах вэ? Түүхий эдийн орлогыг уул уурхайгаас хамаарал багатай эдийн засгийн чадавх болгон хувиргаж чадах уу?

Эдгээр асуултад хариулж чадвал зэсийн үнийн өсөлт Монголын эдийн засагт бодит боломж болно.

Харин өндөр үнийн жилүүдэд зарлагаа нэмэгдүүлж, орлого буурах үед зээлээр нөхдөг хэв маяг үргэлжилбэл зэсийн үнийн өсөлт эдийн засгийн бүтцийн асуудлыг шийдэхгүй. Түр зуурын таатай нөхцөл дуусахад хуучин эмзэг байдал хэвээр үлдэнэ.

Монголын хувьд зэс бол экспортын гол бүтээгдэхүүн төдий бус, эдийн засгийн ирээдүйгээ өөрчлөх боломж юм. Гэвч боломжийг бодит үр өгөөж болгохын тулд үнэ өсөхийг хүлээхээс илүүтэй, өссөн орлогоо хэрхэн удирдах тухай бодлогоо урьдчилан тодорхойлох хэрэгтэй.

Зэсийн үнэ дэлхийн зах зээл дээр тогтоно. Харин зэсээс олсон баялгаа хуримтлал, бүтээмж, ирээдүйн хөгжил болгон хувиргах эсэх нь Монголын өөрийн сонголт юм.