Халзан бүрэгтэй бол зүгээр нэг уул биш бидний ирээдүй

Халзан Бүрэгтэйн газрын ховор элементийн орд газрыг ашиглах төлөвлөгөө нь орон нутгийн иргэд, байгаль орчны судлаачдын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарч байна. Уг орд нь алт, зэс, нүүрс бус химийн 17–21 дүгээр элементүүдийг агуулдаг бөгөөд түүнтэй зэрэгцэн ураан болон тори зэрэг цацраг идэвхит бодис ихээр гарч ирэх эрсдэлтэй гэж мэргэжилтнүүд анхааруулж байна.

Цацраг идэвхит эдгээр элементүүд хүний нүдэнд үл үзэгдэх, гарт барагдашгүй байдлаар агаар мандалд тархаж, ус, хур тунадас, салхиар дамжин өргөн нутгийг хамарч болзошгүй аюулыг дагуулдаг. Олон улсын практикт ийм ордыг өөрийн нутагт олборлохоос татгалзаж, хөгжиж буй орнуудад гаргуулж байгаа тохиолдол элбэг ажиглагддаг.

Шүүмжлэгчдийн үзэж байгаагаар Монгол Улс зөвхөн нүүрснийхээ экспортоор жилд 9 тэрбум төгрөгөөс дээш орлого олох боломжтой байхад газрын ховор олборлолт нь асар их хэмжээний хүдрийг боловсруулж, харьцангуй өчүүхэн бүтээгдэхүүн гаргадаг, үр ашиг муутай, эрсдэл өндөртэй үйлдвэрлэл юм.

Ховд, Буянт голын сав газрын малчид болон 2,000 гаруй ногоочны амьжиргаа хохирох, томоохон голууд болон нуурын арлын хадлан бэлчээрт нөлөө үзүүлж, мал сүргийн генийн өөрчлөлтөд хүргэж болзошгүй гэж орон нутгийнхан болгоомжлж байна. Ойролцоох суурьшмал бүс нутгийн хүн амд ургийн гажиг үүсэх нөхцөл бүрдэж, үндэсний аюулгүй байдалд заналхийлнэ гэсэн дүгнэлт гарч байна.

Их нуурын хотгор нь улсын тусгай хамгаалалттай газар нутагт хамаарч, хүн малын болон усалгаатай газар тариалангийн усны гол эх үүсвэр болдог стратегийн ач холбогдол бүхий нутаг юм.

Төслийн байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээ бүрэн дуусаагүй, үйлдвэрлэлийн технологи нь тодорхой бус, экосистем болон хүн, амьтан, ургамалд үзүүлэх нөлөө нь бүрхэг хэвээр байгаа нь нэмэлт эргэлзээ төрүүлж байна.

Иргэний нийгмийн төлөөлөгчид төслийн үйл ажиллагааг нэн даруй зогсоож, Халзан Бүрэгтэйг 20 жилийн хугацаатай орон нутгийн тусгай хамгаалалтанд авахыг эрх бүхий байгууллагуудаас шаардаж байна.

Тэдний үзэж байгаагаар авилга, ил тод бус байдлаас ангижирч, байгаль орчинд ээлтэй технологи нэвтэрч, дотоодын өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх нөхцөл бүрдсэний дараа л уг ордыг эргэлтэнд оруулах нь зүйтэй гэж үзэж байна.

Д.Дандархүү