Сэргээн тунхагласан Монгол Улсын хаан Богд Жавзандамба хутагт бүх монгол туургатныг нэгтгэн Их Монгол Улсыг эмхлэх төлөвлөгөөгөө бэлэн болгож дөрвөн зүг, найман зовхист элчийг довтолгов.

Их Монгол гүрнийг сэргээн мандуулах тунхаг бичгийг өмнөд монголчуудаас анх түрүүн хүлээн авч, Монголын төр дор дагаар орохоо 1911 оны өвөл цагийн шинэдээр илэрхийлсэн анхны хүн болбоос яалт ч үгүй Шилийн гол чуулганы Зүүн Хуучидын засаг ван Дондогсэнгийн Сэлнэнтожил авай.

Тэрбээр Монгол Улсад дагаар орохоо батлан мэдүүлсэн бичигтээ

“...Монгол тусгаар улс болон тогтнож, шашнаа батлан дэлгэрүүлж, энх амраар жаргахын цаг болсныг умдах үгүй тул сүслэн дагаар орохыг хүсч бичгийг шийтгэн завдахын завсар .Дотоод яамнаас ирүүлсэн бичгийг хүлээн аваад нэн хязгаарлашгүй баярлаж, эдүгээ төрийн Эрдэнэ жүн ван Сэлнэнтожил миний бие шашин ундаргагч Билигт номун хан Дамбийням, хувилгаан лам Лувсан-Иш эхлэн урьд нэр шагнагдсан сайныг эрхлэгч, соёлыг хөгжүүлэгч, ерөөлийг бадруулагч таван сүмийн хуврагууд бүгд 650, харьяат хошууны туслагч, тайж Чимэдсүрэн, занги Сэнгэдорж, мэйрэн занги Цэрэн, залан Онолбаяр, Ананд тайж нараас дараалан долоон сумын занги хүнд сул өтгөс, нялхас бүгдээр харанхуйн дотроос тонилгож, сая гэрэлт нартай учирсан адил магад дуртай сүслэн Богд хааны ивээлд багтаж, хүчин зүтгэхийг хүсэн сөгдөн мөргөж залбирмой.

Учрыг гаргаж өргөөд гуйх нь уламжлан айлтгаж соёл дор багтаан хамт хамгаалж бүрэн бүтэн болгох ажаам" хэмээгээд өөрийн харьяат олон зуун албат ардуудаа дагуулан Хүрээ тийш баярын нулимстай хөдөлсөн юм. Түүнээс хоцрохгүй гэсэн мэт Хөлөнбөөрийн захирагч Шинжү ардуудтайгаа хөдөлсөн байна. Ийн эднээс улбаалсан Монголд нэгдэх их нүүдэл 1912 оны эцэс хүртэл үргэлжилж, Өмнөд Монголын 35 хошуу, Цахар найман хошуу, Баргын хошууд Монголын тулгар төрдөө нэгдэн зүтгэхээр андгай тавьсан үлгэртэй.

Монголчууд нэгэн гэр улс болоход цэгц сэтгэлээр анх түрүүн дэм өгсөн ван Сэлнэнтожилын их нүүдэл 323 өрх бүхий 1500 шахам хүн, зэр зэвсэг, мал сүргээр агсан хөвөрч байсан нь зам зуурын хэн бүхний зүрх сэтгэлийг огшоож байсан нь дамжиггүй. Эл ван Монголын шинэ тулгар төрийн тунхаг бичгийг хүлээн авсан даруйд андгай бичгийг үйлдэн цааш тарааж, бусдыгаа уриалан дуудсан үнэлж баршгүй гавьяатан.

Тиймдээ ч зургаан чуулган, 49 хошууны ихэнх нь умард зүгт хандсан буй за. Сэлнэнтожилын албатуудыг Богдын Засгийн газар Сэцэн хан аймгийн нутгаар төвхнүүлж, тухайн аймагт хавсарган захируулсан Хуучид хошуу хэмээн нэрийдэж явжээ. Сэ ноён Хиагтын Гурван улсын гэрээний дараа Монголд үлдсэн Өмнөд Монголоос гарвальтай хуруу дарам цөөхөн төр, нийгмийн нэртэй зүтгэлтнүүдийн нэг.

Тэрбээр Монголын Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд идэвхийлэн оролцсон болон Монголд нүүдэллэн ирж суурьшсан өмнөд монголчуудыг цэгцлэн нэгтгэж, тусгай чуулган болгон зохион байгуулах саналыг бичгээр үйлдэн Эрдэнэ дайчин Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн нарын хамт Монгол Улсын Засгийн газарт өргөн барьж байв. 1916 онд Өвөр Монголын засаг ноёдод Богдын зарлигаар тусгай нутаг олгосны дотор Эрдэнэ чин ван Сэлнэнтожил, түүний албат ардад Хиагтын зүүн талын Хурц, Доосог, Хорин нарс гурван харуулын нутгийг олгож, хошуу байгуулан, Түшээт хан аймагт хавсарган захируулжээ.

Вантан Хуучидын Эрдэнэ чин вангийн хошууны 12 дугаар үеийн засаг ноён агаад 1882 онд төрийн жүн ван Дондогсэнгийн ахмад хөвүүн болон мэндэлжээ. Дөнгөж 20 шүргэж буй Сэлнэнтожил Өмнөд Монголын Шилийн голын чуулганы Хуучид зүүн засаг хошууны засгийг залгамжилж, төрийн “Эрдэнэ жүн ван” хэргэм, гурван нүдний тогосын отго хадуулан хошуугаа удирдах болсон түүхтэй.

Залуу засаг ноён цаг төрийн самуунт байдлыг өөрийн зүгээс Чин гүрний бодлогыг шүүмжилсэн нийгэм, улс төрийн үйл ажиллагааг 1907 оноос идэвхтэй явуулж эхэлсэн байна. Тэрбээр 1912 оны хавар цаг дор харьяат хошууны Сайныг эрхлэгч, Соёлыг хөгжүүлэгч, Ерөөлийг бадруулагч зэрэг таван сүмийн 650 лам хувраг, долоон сумын хүн амын хамтаар Монгол улсад дагаар орсны хишиг хүртэж, Богд хааны зарлигаар үе улиран Чин вангийн зэргээр шагнагджээ.

Тэрбээр 1913 оны Өмнөд Монголыг Хятадаас бүрмөсөн таслан авах “Таван замын байлдаан”-ы үед өөрийн харьяат хошуу нутгаасаа Богдын их цэргийн уналга, хоол хүнсэнд зориулж мал хөрөнгө, хувцас хунар, хүнс нийлүүлэхийн хамт хошууныхаа цэргийг удирдан гарамгай байлдаж түмэн газрын Цагаан хэрэмд тулж очсон түүхтэй. Д.Сэлнэнтожил 1916 онд Нийслэл Хүрээний цэргийг захирах хамаарсан сайд, 1919 онд Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны тэргүүн дэд сайд зэрэг албан тушаалд томилогдон ажиллаж байхдаа Монголын Автономитыг устгах гэрээнд Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны сайд Ч.Жамъяндоржийн орлогч гэсэн утгаар албан үүргийн дагуу мутрын үсгээ үлдээсний учир “урвагч 16”-гийн тоонд алдар нь зүй ёсоор багтдаг...

...Тэрбээр Монгол Улсын Дээд хурлын бүрэн эрхт гишүүн байлаа. Монгол Автономит эрхээ алдахын өмнөх жил буюу 1918 онд Улсын Дээд хурал ердөө 15 удаа хуралдсан байдаг. Дараа жил гарахад Монголын засаг төр үндсэндээ дампууран назгайрч, дээд эрх барих байгууллага хуралдах нь цөөрч, түшээд нь журам дүрэм, ёс зүйгээ зөрчих хандлага газар авч эхэлсэн, Улсын Хурлын гишүүд элдэв шалтаг шалтгаан тоочин хуралдаандаа суухаа больсон байна.

1919 оны наймдугаар сарын 24-ний хуралдаанд гэхэд л 32 түшээ ирээгүй байх жишээтэй. Сайд Д.Сэлнэнтожил, бэйс С.Магсаржав, сайд Ширнэндамдин, Пунцагдорж, Цэрэндорж, шанзав Бадамдорж, Навааннэрэн нарын нэр нөлөөтэй хүмүүс хуралд суудаггүйгээрээ толгой цохиж байсан гэдэг. Ардын хувьсгалын дараагаар Сэлнэнтожил Хэнтий нутагтаа нэгэн үе мал сүргээ адгуулан нам гүм амьдарч явсан гэдэг.

Монголын төлөө нэгэн үзүүрт сэтгэлээр зүтгэж явсан Д.Сэлнэнтожилыг зүүнтний нугалааны үед сонгох, сонгогдох эрхийг нь хасч, эсэргүү цуурхал тараасан гэх хилс хэргээр таван жил хорих ялаар шийтгэн, төв засан сайжруулах газар /шорон/ хорьж байгаад сулласан ч төд удалгүй дахин хилс хэрэгт унаган баривчилж, 1938 оны 4 дүгээр сарын 14-нд Улсын Онц бүрэн эрхт комиссын тогтоолоор хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэж, буудан хөнөөжээ.

Тэр цагаас хойш хагас зуун жилийн дараа БНМАУ-д цагаан морин жилийн хувьсгал ялж, Дээд шүүхийн 1991 оны 6 дугаар сарын 17-ны өдрийн тогтоолоор Богд хаант Монгол Улсын Цэргийн яамны тэргүүн дэд сайд Д. Сэлнэнтожилын нэр төрийг нь сэргээн цагаатгасан юм. Монгол Улсын шастирт түүнийг Юань улсын Тайзу хааны үр Гэрсэнз Жалайр хунтайжийн удмын Боржигон овгийн хиад яст, уг өвөг язгуурын түшмэл байгуулсан Болд номч эрдэнэ ноён хэмээн ургийн бичгээр шастирлан үгүүлжээ.

Тэрбээр Чин улсын Эеэр Засагчийн гуравдугаар (1646) онд төрийг түшиж дагаар орсонд төрийн Эрдэнэ бэйл өргөмжлөгдөж. Долдугаар (1650) онд үе улиран засаг төрийн Эрдэнэ жүн ван өрөмжлөгдсөн ч дөрвөн оны дараа таалал төгсчээ. Болд номч Эрдэнэ ноёны суурийг анх залгамжилсан нь Эринцог болой. Тэр цагаас хойш 12 дугаар үеийн засаг ноён нь Р.Дондогсэнгийн ахмад хөвүүн Сэлнэнтожил болой хэмээн тэмдэглэсэн нь буй.

Дашрамд үгүүлэхэд Богдын Засгийн газрын үед Сэцэн хан аймагт хавсарган захируулсан Эрдэнэ ван Сэлнэнтожилын хошуу нь 70 гаруй өрх, 400 гаруй хүн амтай харьцангуй жижиг хошуу байв. Халхуудын жалгын үзлийн дарамт, алба гувчуурын ялгавраас үүдэн тухайн хошууны ард олны санаа сэтгэл хоёрдож, 1919 оны хавар хошууны 42 өрхийн 175 хүн гэр бараа, мал сүргийн хамтаар Номун хан лам Гомбожав нарын удирдлагаар төрж өссөн унаган нутаг Шилийн гол Хуучид нутагтаа буцжээ.

Гомбожав лам Хятадын нөлөө дахин сэргэж буйг давхар олж харсан бололтой. Харин Богд хааны зарлигаар Сэлнэнтожил вантай хамт үлдсэн цөөн өрх амыг Сэцэн хан аймгийн Дайчин жонон вангийн хошуунд хавсарган захируулсан байна. Хөвчин Жонон ван Цогбадрахын хошууны 1922 оны өрх амын бүртгэлд “Тус хошуунд хавсарган захируулсан хуучид отог нь Эрдэнэ чин ван Сэлнэнтожил өрх нэг, ам тав, адуу 11, үхэр 18, хонь 105, хуучид отгийн бүх өрх 56, ам 111, адуу 31, үхэр 61, хонь 578” гэжээ.

Одоо Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сум болон Улаанбаатар зэрэг газарт Хуучид нарын үр удам амьдарч байгаа аж. Монгол төрийн төлөө цэгц шулуун сэтгэлээр тэмцэж явсан эл цэрэг, улс төрийн эрхэм зүтгэлтний тухай анхны бяцхан хөрөг нийтлэлийг ийн жаргааж байна. Сэргээн тунхагласан Богд хаант Монгол Улсын түүхэн товчооны талбарт Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны тэргүүн дад сайд, Эрдэнэ жүн ван Д.Сэлнэнтожил хэмээх нэр гялалзанхан үлдсэн явдал нь ирээдүйн нялх түүхчдийн анхаарлыг илүү үнэ цэнэтэйгээр соронздон татах нь дамжиггүй буй за. Баатруудын цадиг өнө мөнхөд орших болтугай!

Яруу найрагч Жа.Баяржаргал

Эх сурвалж: “Соёмбо”

Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны тэргүүн дэд сайд, Эрдэнэ Жүн Ван Д.Сэлэнтонжил (1882-1938)
Tweet
Bolod.mn