явцад бий болсон ахуйн хар ухаан, эртний гэнэн төсөөлөлөөс үүсч, эдүгээ цагт хүртэл хөгжлийн урт замыг туулсан юм.
Ази тивийн цээжнээ өвсний соргог, усны тунгалагийг шилэн сонгож амжиргаагаа эрхлэн ирсэн бидний өвөг дээдэс тун олон зүйлийн ёс горимыг чандлан сахидаг байжээ. Тэр нь монголчуудын өдөр тутмын амьдралын хэв маягаас хол зөрүүгүй байдаг. Энэ удаа шавхагдашгүй арвин зан үйлийнхээ нэгээхэн хэсэг болох << зүг чиг >> хийгээд түүнтэй холбогдсон ардын улмжлалын талаар цөөн тэмдэглэл өгүүлье.

Монголчууд баруун гарыг << зөв.>> гар гэж, зүүн гарыг << буруу >> гар гэх буюу << солгой>> гар гэдэг. Биеийн баруун ташааг зөв ташаа, зүүн ташааг буруу ташаа гэдэг. Энэ мэтээр хувцасны баруун зүгт хандсан энгэрийг << зөв энгэр >> гэж, зүүн тийш харсан энгэрийг << буруу энгэр >> гэнэ. Уулын баруун хажуу, өмнө хажуу буюу нар тусах ээвэр талыг << зөв хажуу >> гэж нэрлэдэг. Ерөнхийд нь авч үзвэл, хүн ба биет зүйл / уул, хэрэм, хашаа хороо, гэр байшин, ургамал/-ийн баруун талыг << зөв тал >> гэж зүүн талыг нь <<буруу тал >> хэмээн нэрлэдэг ажээ. Баруун, зүүн зүгүүдийг зөв-буруу хэмээн нэрлэж буй нь хүндэтгэх буюу хөнгөвчлөн үзэх заншлын ёсон болсон юм.

Монгол хүмүүн бусад аливаа зүйл тэр дундаа бэлэг, цай хоол, архи сархад барихад болон авахад ямагт зөв гараараа авдаг заншилтай. Мөн түүнчлэн зөв гараараа барихаас гадна зүүн гараараа дамнан хоёр гардан барих-хүртэх үе ч бий. Үүнд солгой гар нь хамжин туслах үүрэг гүйцэтгэж, гол нь баруун гараар голлон барина. Тосч авах хүн ч мөн адил зөв гараараа гардан авах ёстой. Харин солгой гараараа өгөх буюу авахад хүрвэл нөгөө харилцаж буй хүнээ маш доромжлон гутааж абйгаа хэрэг болно.
Цай идээ барих, архи сархад сөгнөхдөө ч заавал зөв гараараа шанага/сав/-аа зөв тийш хандуулан аягалж савлах хэрэгтэй. Тэрчлэн аягандаа цайгаа зөв эргэлдүүлэх хэрэгтэй юм. Хэрвээ хэн нэг хүн буруу гараараа шанага барьж эсвэл шанагаа буруу тийш хазайлган цай хоол аягалахад хүрвэл ирсэн гийчингээ үл хүндэтгэсэн, маш доромжилсон санааг илэрхийлдэг учраас түүнийг ихэд цээрлэнэ.

Өвөг Монголчууд маань зөв буруу, баруун зүүнийг арга билгийн шүтэлцээнд тайлбарласан явдал түгээмэл юм. Ер нь баруун буюу зөвийг арга, зүүн буюу бурууг билэг хэмээн ойлгоно. Эрэгтэй нь баруун, эмэгтэй нь зүүн байдаг учраас Монгол гэрийн баруун талаар эрэгтэйчүүд, зүүн талаар эмэгтэйчүүд тус тус суух бөгөөд эрэгтэйчүүдийн хэрэглэдэг аливаа багаж хэрэгслэл- саадаг нум, ногт чөдөр зэргийг ч баруун талд тавьдаг. Харин тогоо шанага, аяга таваг, сав суулга, утас зүү гэх мэт эмэгтэйчүүдийн ахуйн хэрэгслэлийг зүүн талаар тавьдаг уламжлалтай. Энэ тухай Италийн жуулчин Марко Пологийн тэмдэглэлд: “ … тэрхүү онгоноо эсгий хийгээд цэмбээр үйлдэж, гэр гэртэй дээдлэн тахидаг бөгөөд басхүү түүний эхнэр хүүхдийг нь хийж тавьсан байна. Эхнэрийн онгон зүүн биед, хүүхдийх нь өмнө биед залаад цөм/гол/-д нь мөргөл залбирал үйлдэнэ” хэмээн өгүүлдэг.
Ийнхүү Монголчууд баруун зүгийг эрэгтэйчүүдэд, зүүнийг эмэгтэйчүүдэд хувиарладаг заншил нь аль XIII зуун, магадгүй түүнээс ч өмнө үеэс уламжлагдан ирсэн нь илэрхий байна. Монголын эртний туульс, домог үлгэрүүдэд Монгол гэрийн доторх эрэгтэй /баруун тал/, эмэгтэй /зүүн тал/-ийн гэр сууцан доторх байр суурины тухай маш олон гардаг.

Ураг хуримын ёсонд ч хүргэн ба бэрийг баруун, зүүн талаар ялгах учир олон гардаг. Эрэгтэй, эмэгтэй зочдыг тус тус гэрт ялган зочлохуй дор хүргэний талын зочид баруун гараар, бэрийн талын зочид зүүн талаар нь суулгадаг. Хурим найрт ирсэн хүргэний талаас зочид гэрийн баруун өмнө мориноос буудаг. Ураглаж буй эмэгтэйн хүүхэн гэзгийг нь хагалан салгаж бэр гэзэг хүрэхэд ч хүргэн талын бэргэн баруун талыг сүлжиж, бэрийн талын бэргэн зүүн гэзгийг нь самнадаг. Хүргэн бэрийг бие биендээ хүндэтгэл үзүүлэхэд хүргэнийг баруун, хүүхнийг зүүн талд нь зэрэгцүүлэн суулгаж, богтос чөмөгийг хүргэн баруун гараар, бэр зүүн гараараа атгаж алтан нар, хөх тэнгэр, эцэг эхдээ мөргөж хүндэтгэл үзүүлнэ.
Эрэгтэй, эмэгтэйг ийн баруун зүүнээр ялгаварладаг заншилтай бөгөөд тэд эр, эм гэдгээ хийдэг ажлын баруун гарт ойр талыг << зөв >> тал гэдэг. Гэвч аливаа зүйлийн баруун тал бүхнийг << зөв >> гэж нэрлэдэггүй байжээ. Энэ нь эмнэг сургах, тэрэг хөтлөх мэт уламжлалт ахуйтай холбогдсон ажилд хүний баруун гар нь малын зүүн талтай ойролцоо оролдоход эвтэй болохоор малын << зүүн>> талыг << зөв >> тал гээд баруун талыг << буруу>> тал хэмээн үзнэ. Гэхдээ үнээ саахад үнээний баруун талыг нь << зөв >> хэмээн баруун талаас нь саадаг. Энэ нь бараг эрэгтэй эмэгтэйн ажлаар нь << зөв .>>, <<буруу>> гэж хуваасан бололтой юм.
Эрт дээр цагт эмнэг сургах, үхэр тэрэг хөтлөх мэт арай хүнд гэмээр хөдөлмөрийг голчлон эрчүүд хийж байсан ба үнээ мал саах, үр хүүхдээ өсгөх зэрэг хөнгөвтөр үүргийг ихэвчлэн эмэгтэйчүүд үүрэглэдэг байснаас <<зөв >>, <<буруу >> талын ялгаа гүнзгий харагдах болжээ.

Ертөнцийн зүг чигийн хувьд барууныг << зөв >> хэмээн билгэдэн дээдэлж, харин зүүнийг << буруу >> гээд хөнгөвчлөн үзнэ. Гэр орны үүдийн зүүнээс нь сөхөн эсвэл зүүн талаасаа онгойлгон ордог. Ордос хуримын ёонд хүүхэн хүргэхдээ гэрийг зөв тойрдог билээ. Иймээс зочин гийчин хүн айлд оохдоо зөв эргэн очдог ёс бий. Сүм хийд, уул овоог нэн ч зөв талаас нь эргэн очно.
Монголчууд барууныг дээдлэн үздэг болохоор зэрэгцээ суухад баруун талыг нь дээд суудал гэж настан буюу хүндэт зочин, эрхэм хүнээ суулгадаг. Ер бурхан гэр, аав ээжийн суудаг гэр, зочины гэрийг баруун талдаа дээдлэн барьдаг ёстой. Тэрчлэн хэдэн арван жилээр тариалан үйлдвэрлэлийн ажил хийж байшинд амьдарсан Өвөр Монголчуудад барууныг дээдлэх энэхүү заншил одоо ч хэвээр хэрэглэгдсээр буй ажээ. Монгол айлын баруун тасалгаанд ердөө настнууд суудаг буюу зочин гийчнээ баруун тасалгаандаа урин суулгадаг эрхэм дээд заншилтай билээ.

Адгуус амьтан буюу бусад зүйлд хандахдаа хүнээр гол чиг болгон, хүний баруун гар хүрэхэд дөхөмтэйг << зөв >> тал гэдэг. Морийг ногтлох, чөдөрлөх, эмээллэх, унахад цөм хүний баруун гараар зүүн талаас нь оролддог учраас хүний баруун гар тал буюу морины зүүн талыг << зөв >> тал гэдэг. Иймээс морин уралдааны дүнг шалгаруулахад нь нэг адил зуузай холбон хамтаар орж ирсэн морьдын << зөв / баруун >> талд ирсэн морийг тэргүүнд нь тооцдог заншилтай.

Зарим зүйлд << зөв буруу>>, << баруун зүүн >>-ийг сольж тонгоруу хэрэглэх тохиолдол байдаг. Жишээлбэл: “ нар зөвөөр наадам буруугаар” гэх ардын үгийн адил шагай, хөзөр гэх мэт тоглоом наадмын ээлжийг тойрон суугчдын зүүнээс баруунш чиглэх дараалалаар явуулдаг. Энэ наадам бол ертөнцийн үнэн явдалыг худал болгон <<наадам >> хийж байсан учир <<буруу>>-гаар эргэн эхэлдэг гэнэ.
Үүнээс гадна хүн нас бармагц гэр орныг нь сольдог ёс байдаг. Эрэгтэйг зүүн талд, эмэгтэйг баруун талд нь шилжүүлэн, тахилгын боовын өнгийг ч хөмрөн тавьдаг. Учир нь хүний ертөнц ба сүнсний ертөнцийн орон байр зүг чигийн тохироо яг эсрэгээр байдагтай холбоотой ажээ. Нэхэн өгүүлбээс, нярай хүүхэд ч буруу энгэртэй дээл хувцас өмсгөх заншилтай. Зүй нь болбоос нярай хүүхэд саяхан нөгөө ертөнцөөс ирж бүтсэн шинэ хүн болохоор хүний ертөнцийн амьдралд алгуур дасгаж байгаа хэрэг болно.
Барууныг << зөв >> хэмээн нэрлэх, зүүнийг << буруу >> гэж дуудан хөнгөвчлөх заншил нь Монголчуудын тэнгэрийг дээдлэн шүтдэгтэй нарийн холбоотой. Монголчууд наран - баруун талын << зөв >> гээд, зүүнээс баруун эргэхийг зөв эргэх гэх буюу нар зөв эргэх гэдэг. Нарны гэрлийг хүндэтгэн ялгах энэ ёс нь түүнийг хүртэх талыг << зөв тал >> гэж, нарны гэрэл төдий л хүрдэггүй буюу огт хүрдэггүй талыг <<буруу тал>> хэмээн үзнэ. Баруун талыг наран тал бас тэнгэрийн нар энэрэн ивээж байгаа болохоор өлзий билэгтэй, зүүн тал болбоос тэнгэр наранд << буруу үзэгдэн >> үүрд элч гэрэл хүрэхгүй учир утга муутай хэмээх ажээ. Иймээс Монголчууд << зүгийн муу зүүн хойд зүг >> гэдэг нь учиртай. Монгол туульс, домогт олонх мангасын гэр нь уулын зүүн хойд талд зүүн хойшоо харсан үүдтэйгээр дүрслэгдсэн байдаг.
Монголчуудын дунд өргөн яригддаг << насандаа нарны бие олж үзэхгүй >> гэх учир нь насан туршдаа дэгжирч өөдлөхгүй гэсэн зүүлт үг болой. Үүнээс Монголчууд << нарны бараа >> гэрэл хүртэхээр өлзий билэгдэл болгодог үзэл санааг ойлгож болох юм. Иймээс нүүдэлчин монголчууд Монгол гэр болон байшингаа хэзээдээ наран мандах зүг хандуулан барьж, өрхөө өмнөөс нь шүүж нарны гэрэл-гялбааг өдөржин тооноороо угтан хүртэж байдаг. Гэгээн цагаан өдрөөр өрхөө бүтээхийг тун билэггүйд тооцно.
“Нартай газар гэрээ барьж, навч цэцэгтэй газар малаа бэлчээдэг” хэмээн гадаадын зохиолчийн номд бичсэн буй нь Монголчуудын нарыг эрхэмлэн биширч бэлэгшээж ирсэний илрэл болно. Монголчууд мөн тооноор туссан нарны гэрлээр цагийг хэмждэг арга ухааны уламжлал ч бий.
Тоонот шар нар, унь хооронд нар, хана хооронд нар, ханын толгойн нар хоймор, гол үүд нар ханын шихэр нар, ханын толгой нар, үд дундуур нар, тоонын шарга нар гэх мэтээр цаг хугацааг нарийн хуваан хэмждэг байв.
Монголчууд ийн нарыг бишрэн хүндэтгэдэг нь ялангуяа мал аж ахуй, өвс бэлчээртэй нь шууд холбоотой. Өвөл хаврын бэрх цагт малыг нарны ээвэр бэлчээрт идээшлүүлэн хэвтүүлэх цаг бүр анхаардаг учиртай. Иймээс монголчууд зүг чигийг ялган тогтоохдоо наран тал-баруун тал хэмээн үлэмж эрхэмлэн хүндэтгэдэг байна.
Аливаа зүйлийн эхлэлийг нарны талаас эргэлтийг даган эхэлбэл бүтэмж сайтай, өлзий билэгтэй хэмээн үздэг эрхэмийн эрхэм ёсыг бүтээсэн аугаа түмэн бол бидний Монголчууд бүлгээ.

Лавлагаа, мэдээлэл, судалгааны төвийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, магистр Г.Сэр-Од

www.bolod.mn