ҮНЭГҮЙ ХҮНИЙГ Л МОНГОЛ ХҮН ГЭДЭГ ЮМ УУ? “Түмнээ түшнэ.Төрөө хянана”

Энэ багц хэллэгт ирэх дөрвөн жилд Монгол ардын намын явуулах улс төрийн шуурхай дайчин тэмцлийн утга санаа илэрхийлэгдэж байгаа юм.

Хоёр хоёр үг бүхий хоёр мөчлөгтэй энэхүү хоёр дүйц бол зүйр цэцэн сургаал үг биш зүрхэнд шатаж байгаа түймрийн улаан оч.
Тольт дээр нь их түймэр тийнхүү шатаж буй тэр зүрх бол хоёр зуун хорин мянган гишүүн, дөрвөн зуун тавин мянган сонгогч бүхий ардын намын зүрх. Түм буман хүний элэг зүрхэнд шатаж бүхий эл түймэр бол шударга үнэний түймэр. Худал хуурмаг үгээр хууран мэхлэгч гуталтай муурнуудыг хуйхлан зумлах учиртай эгэл баатруудын элэг зүрхний түймэр. Шинэчлэгчийн нэр барин ардын хувьсгалын хамаг үнэ цэнэтэй түүхэн ололтыг гутаан доромжлогчдын үнэн нүүр царайг илчлэн умралдуулах шударга тэмцлийн түймэр. Яагаад иргэн түмний элэг зүрхэнд ийм их бухимдлын түймэр бий болов гэвэл яалт ч үгүй тийм шалтгаан манайд бий болжээ.

Энэ хорвоод хэн баян бэ? Монгол. Монгол баян, баянаараа бардах нь ч биш дэлхийн толгой баяны нэг гэж бидний зүрх хариулж байна. Малаар хэн баян бэ? Монгол л баян. Тэгвэл эдүүгээ мал байлаа ч мах нь аманд орохгүйгээр өндөр үнэтэй байна. Нүүрсээр хэн баян бэ? Монгол л баян. Нүүрсээр баян гэвч нүүрсээ галд оромгүй өндөр үнээр шахаж байна. Алт эрдэнэсээр хэн баян бэ? Монгол баян. Гэтэл баялгийн хишиг хувь ард түмний халаасанд орохгүй байна. Цэлмэг агаараар хэн баян бэ? Монгол л баян. Агаараар баян гэх авч нийслэлийнхэн агаараар биш утаа тоосонцороор амьсгалж байна. Энд дурдсан зүүд шиг элдэвтэй бас эгдүүтэй нөхцөл байдлын учир начрыг баримт сэлтээр нотлон тодруулж сонгогч түмний шүүлтэд өгч байх нь ардын намын хяналтын гол зүйл гэж ойлгож болно.
Цаад учир шалтгаан олон янз байж болох боловч ардын хэллэгээр “нарийндаа хатаж хорголоо тоолсон харамч” бөгөөд жирийн хүмүүсийг өрөвдөж өршөөх сэтгэлгүй хэсэг бүлэг этгээдүүд төр засгийн удирдах эрх мэдлийг зонхилон гартаа атгаж байгаагаас Монгол улс нэлэнхүйдээ “бэрдийн улс” болжээ. Үүнийг хэвшмэл монгол хэллэгээр нэрлэвэл “хотон дахь нь гэртээ ордоггүй , гэр дэх нь гэдсэндээ ордоггүй” бэрд гэж нэрлэдэг байсан юм. Бусад улс оронд ч бас орлого хуваарилалтын ийм гажиг гардаг бөгөөд түүнийг баялгийн хараал туслаа хэмээн гоёор нэрлэж авилгачин удирдагчид нь хариуцлагаас мултардаг заншил тогтжээ. Бэрд бол хувь хүний оюуны хомсдол газар авснаас улбаалан тусдаг аюулт халдварт өвчин. Бүхэл бүтэн улс гүрэн бэрд болон хувирч байгаа нь юу харуулна вэ? гэвэл тэнд төрд тавих өргөн түмний шударга хяналт суларсныг гэрчилнэ. Тэнд хатсан хорголоо тоолоочид засгийн эрхэнд гарсныг гэрчилнэ. Учир шалтгаан нэгэнт иймд хүрсэн болохоор төрд тавих хяналтыг зөвхөн төвд төдий бус орон нутагт ч мөн нэгэн адил нэн хүчтэй болгох шаардлага гарч байна.
Энэ бүхэн нэг шинэлэг орчин бий болсныг илчилнэ. Юун тухайд гэвэл Чингисийн монгол хэмээх эртний уламжлалт соёл иргэншил бүхий тус улсад монгол хүний өөрийнх нь үнэ үнэлэмж хэт доош унасныг харуулна. Монголд монгол хүн л үнэгүй байна. Монгол хүний хөдөлмөрийг үгсэл хуйвалдаанаар үнэгүйдүүлж байна. Цалин тэтгэвэр өөрийгөө тэжээж хүрэхгүй, гадаадын хүнд дуулгавал ичиглэж мэдэхээр өчүүхэн амсуурга төдий болоод байна. Оюутолгойд ажиллагчдын дал орчим хувийг монгол ажилчид эзэлж байгаа гэх боловч нийт цалингийн зардлын дөнгөж хорин хувийг тэд авдаг гэсэн мэдээ байна. Тэнд Монгол хүн хятад ажилчнаас даруй 3-4 дахин багыг авдаг юм гэнэ. Компанийн дарга нь монгол хүн байгаа гэх мөртлөө тийм л байна гэнэ. Хүний амь нас огт үнэгүй, хариуцах эзэнгүй хөсөр хаягдаж байна. Барилгын ёроолоор явахад төмрөөр цохиод алчихдаг, хятад монгол жолооч нар дайраад дугуйгаа тосолчихдог, гадаа гудамжинд осгоод үхчихдэг, мах гурил шиг зараад идчихдэг, гудамж траншейнд оруулаад хашчихдаг болсон байхад харж ханддаг төр засаг, сайд дарга гэж байхгүй мэт боллоо. Монгол хүний олж авсан монгол боловсрол мэргэжил үнэгүйдэж байна. Монгол хүний ярьж бичдэг төрөлх монгол хэл үнэгүйдэж байна. Эцсийн бүлэгт монгол хүний амьдрал өөрөө үнэгүйдэж байна. Хэргийн эзэн хэнгэргийн дохиур нь хэрэгжихгүй мөртлөө хэл амны хаалт болсон манай үндсэн хууль. Ийм хуультай байснаас байгаагүй нь дээр байх юмсан уу. Дүлийдээ найдаж унгараг гэгчийн үлгэрээр энэ үндсэн хуулийг чинь биелэх юм байх гэж найдаж горьдсоор байгаад хамаг амьдрал ингэж үнэгүйдэж гүйцлээ. Хөдлөх, үл хөдлөх хөрөнгийг зөвхөн шударга аргаар олж авах ёстой гэсэн Үндсэн хуулийн заалт байдаг. Энэ бол бусдыг шулан мөлжих арга замаар эд хөрөнгө хуримтлуулж болохгүй гэсэн утгатай үндсэн хуулийн үндсэн заалт. Гэтэл биелүүлнэ гэж огтхон ч байхгүй. Биелүүлэхгүй байсан юм бол ямар элэнцгээ гэж ийм заалт оруулдаг байна аа. Хэрэв биелүүлэх нь зөв зүйтэй гэж үзсэн юм бол өнөөх эрх зүй, эдийн засгийн баталгаа нь хаана юу байгаа хэрэг билээ. Шударга өрсөлдөөн хэрэглэгчийн төлөө газраас өөр эзэн байхгүй юм биш үү. Гэтэл тэнд амьд хөдөлмөрийг үнэгүйдүүлж байгааг хянан зохицуулдаггүй биз дээ. Өнгөрсөн хөдөлмөрийн үнэ ханшийг ч зохицуулж дийлэхгүй байна Наад захын жишээ гэхэд Оюутолгойд монгол ажилчдын хөдөлмөр үнэгүйдэж байгааг хэн хариуцан хянаж ямар хариуцлага тооцож байна вэ? Хэн ч алга. Ингээд яриад байвал эцэс төгсгөлгүй яриа хөвөрнө. Үнэнийг хэлэхэд иймэрхүү үлгэн салган заалт манай үндсэн болон бусад хуулинд ямааны өт шиг шигдчихсэн байна. Үндсэн хуулийг биелүүлэх хариуцлага санаачлага эзэнгүй орхигдсоноос болоод үнэ ханш хяналт зохицуулалтгүй өсч шударга биш аргаар хөлжиж баяжих явдал дээд цэгтээ хүртэд цэцэглэн хөгжиж байна. Товчоор хэлэхэд энэ хорвоод хэн баян бэ? Монголчууд баян. Энэ хорвоод хэн ядуу вэ? Монгол хүн ядуу. Ийм л байна. Тийм бөгөөтлөө мөлжлөгийн тухай ярихыг маш их цээрлэж байна. Мөлжлөг гэдэг ойлголт нь үеэ өнгөрөөсөн Маркс, Лениний үзэл суртал гэх нь холгүй янз маяг исгэнэ. Ингэж мөлжлөгийг өөгшүүлж, үндсэн хуулийн тулгуур үзэл санааг хөсөр хаяж байгаа мөртлөө шударга ёс тогтооно хэмээн ярьж сонгогч түмнийг байнга л хууран мэхэлж байна. Улс төрийн олон нам хүчин ингэж мянгуужингийн үлгэр ярьж байх зуур “бийгээс бие, бэлнээс бөөс байна” хэмээн гутарч явсан диван галбын зовлонт гашуун тэр үе сэм сэмхэн гэтэж мөлхсөөр нийслэл хотын захын хороолол руу хүртэл орж ирэх болж байна.
Туйлын хүмүүнлэг бус манай энэ харгис нийгмийн тулгуур үзэл санаа нь мөлжлөг, сахилга бат нь өлсгөлөн болж төлөвших хүнд нөхцөл байдал бий болж байна. Зүйрлэж бодвоос засгийн эрх барьж бүхий улс төрийн нам эвсэл гэдэг чинь даллуур барьсан тарвагачин, дэгээ шидсэн загасчин шиг хууран мэхлээчийн дүрээр түмний сэтгэлд бууж эхэллээ. Шинэ засгийн газрын шинэ төсөв нь шинэчлэлийн засгийн газар хэмээн хэнхдэг цээжээ балбаж байгаагийн үнэн нүүр царайг илчлэн харууллаа. Монголын ард түмнийг өлсгөлөнгийн төмөр сахилгаар хүлж бүсийг нь чангалуулах гэж байгаа нь улам тодорхой танигдлаа. Манай төр засагт зуршмал байсан зүүний чиг бодлого бүр мөсөн устаж алга боллоо. Цалин тэтгэвэр тэтгэмж, нийгмийн халамжийг үнэ ханшны өсөлтийг дагалдуулан нэмдэг байсан хүмүүнлэг уламжлал зогсох юм байна. Тэгэхлээр дэлхий дахины анхаарлыг татаж байгаа монголын тэр их ашиг орлогыг хэн хэрхэн ямар арга замаар луйвардаж халааслан гадаад дотоодод хаана ямар мөлжлөгийн объект барьж байгуулахыг нэгд нэгэнгүй хянах нь ардын намын амин чухал үйл хэрэг байхаас өөр аргагүй боллоо.
НҮДТЭЙ СОХОР БАЙСНААС НҮДГҮЙ НЬ ДЭЭР . Ардын намын хяналтын чухал цэг нь Монгол ардын нам болон Монгол ардын хувьсгалын түүхийг мушгин гуйвуулж түүхийг завхруулж байгаа баримтуудыг илчлэн няцаалт өгч зөв ойлгуулах явдал мөн болой. Ардчилсан намынхны өнцгөөс хандвал эдүүгээ Монголыг Монгол ардын намын ноёрхлоос чөлөөлөх их өөрчлөлтийг амжилттай хэрэгжүүлж байна хэмээн үзэж байгаа болов уу. 1921 оноос хойших ерэн нэгэн жилээс дунд нь завсар орсон 1996-2000 он ба хамтарсан засаглалын 2008-2011 оны гурван жилийг хасвал бүтэн наян дөрвөн жил монголын эдийн засаг, улс төр нийгэм соёлын амьдралд тэр тусмаа удирдлагын хүрээнд ноёрхож ирсэн хуучин нэрээр МАХН, одоогийн сэргээсэн нэрээр МАН-ын эрхшээлээс Монгол орныг чөлөөлөх өөрчлөлтиийг “шинэчлэл” нэрээр хэрэгжүүлж байна гэж нуулгүй ярьж бичих боллоо. Их хурлын танхимд ч тийм утга санаа цухалзаж байна. Энэ өсөрхсөн тэмцэл бол ноолуурын хувьсгал гэгчээр 2008 оны долдугаар сарын нэгэнд эхэлсэн бөгөөд “ардчилсан ерөнхийлөгч”-тэй болсноор хүчээ авч, “шинэчлэлийн засгийн газар” байгуулснаар үндсэндээ төгсгөлдөө ойртож эдүүгээ “Бүр олуулаа, бүгдийг шинэчлэе” нэртэй орон нутгийн сонгуульд ялалт авбал эхний шат нь шувтрана гэж үзэж байгаа юм шиг байна. Сонгуульд ардчилсан нам ялах, эс ялах нь ардчиллын хэв ёсны л үзэгдэл тул түүнийг сонгогчид л шийдэж таарна. Манай сонгогчид улс төрийн өнөөгийн хэт хэлбийлтийг тэнцвэржүүлэхээ мартаагүй байгаа гэдэгт итгэж байна. Бид зөвхөн шударгаар өрсөлдөхийг л хүсч байна. Харин олон санал авснаараа хүч түрэн нэгэнт болоод өнгөрсөн түүхийг өөрийн таалалд нийцүүлэн засварлах санаархлын тухайд бол түүнийг зөвшөөрөх арга байхгүй нь ойлгомжтой.Тэгэхлээр мөнөөх ”Ардын намын ноёрхлын онууд” гэж үзэн ядаж бүхий наян дөрвөн жилийн дотор тохиолдсон мартагдашгүй түүхэн том ололт амжилт гэж ард нийтээр үздэг байсан тэмдэглэлт баяр ёслолын талаарх ойлголтуудыг баллуурдан арчихыг өнөөгийн шинэчлэлийн нэг чухал зарчим болгож байгаа бол түүнийг манай нам эсэргүүцэх болно. Ялангуяа 1921 оны ардын хувьсгалын ялалтын баярыг зөвхөн монгол үндэсний их баяр наадмын өдөр болгох , Монголд ардын бүгд найрамдах засаг тогтоон явуулах тухай анхны үндсэн хуулийг батлан ёсчилсон 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ны бүх нийтийн үндэсний их бахархлын өдрийг амралтын өдөр биш болгож байгаа нь цаанаа улс төрийн том зорилго бүхий хэрэг явдлын илрэл мөн гэж төсөөлж байна. Түүнээс биш олон зууны турш эгэл жирийн монгол түмнийг элдвээр дарангуйлж ирсэн монголын феодлын нийгмийн хамжлагат ёсыг устгаж хэмжээгүй эрхт хаант засгийг бүрэн халсан нь манай ахмад хувьсгалчдын хосгүй их гавъяат үйл хэрэг мөн байсныг эрүүл ухаантнууд үгүйсгэх учиргүй. АНУ-ын нэртэй том их сургууль дүүргэж ирсэн манай ардчилсан намын залуу улс төрчид үүнийг бүр сайн ойлгож байгаа гэж бодож байна.Түүнчлэн монголын түүхэнд анх удаа харц ард Пилжидийн Гэндэн гэдэг үзүүрсгэн нэхий дээлтэй малчин залуу 1924 онд Монгол улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргаар сонгогдож төрийн тэргүүн болж байсны түүхэн ач холбогдлыг багасгаж болохгүй нь хэний мэдээж хэрэг.Хэрэв энэхүү анхны үндсэн хуулиар угсаа залгамжлах хамжлагат хаант ёсыг бүр мөсөн халаагүйсэн бол монгол улс өнөөдөр ардчилсан ерөнхийлөгч гэж эгэл ардын хүүхдийг төр засгийн тэргүүнд сонгох боломж олдох байсан эсэхийг хэн мэдлээ. Ингээд бодоход өнөөдөр манайхан “ишиг эврээ ургахаар эхийгээ мөргөнө” гэгчийн үлгэр болж байна. Дэлхийн бүх улс гүрэн тусгаар тогтносон өдрөө эрхэмлэн тэмдэглэдэг.Харин Монгол улс энэ жилээс тусгаар тогтнолоосоо татгалзсан цорын ганц улс болон хувирах нь.
Хүмүүн төрөлхтний дотроос
Хүнд бэрхээр дарлагдсан
Хөөрхий бидний бүсгүйчүүд Хүмүүжхийн замыг дагацгаана хэмээн дуулдаг бас аялгуунд нь нийтийн бүжиг хийж сэтгэлийн цэнгэл эдлэх эх суурийг тавьж өгсөн тэр баярын амралтыг үгүй хийсэнд манай бүсгүйчүүдийн зарим нь явч баярлахгүй гэж санана. Эрэгтэйчүүдтэйгээ адилхан тэгш эрхтэй болсон Ази тивийн бүсгүйчүүдийн анхных нь монголын эмэгтэйчүүд. Тэр үед ардчиллын эцэг орон гэдэг АНУ-ын өнгөт арьст бүсгүйчүүп сонгох сонгогдох нь байтугай автобусны урд хаалгаар орох эрхгүй л байсан гэдэг билээ. Ер нь тээршааж үзэхээр тийм ч олон өдрийг амралтын өдөр болгон наргиж цэнгэж байгаагүйг дурдах нь зохистой гэж бодож байна. Ардын хувьсгалын ойн гурав, бүгд найрамдах засаг тунхагласаны гэх ганц өдөр л амардаг байсан бус уу. Бусад амралтын өдрүүд нь МАН ба ардын хувьсгалд хамаарахгүй өдрүүд. Ардын хувьсгалаас хойш ерэн нэгэн жилийн турш монголчууд “МАН-д дарлагдан зовж ирсэн” мэт санааг байнга цацаж байгаа нь үе үеийн азай буурлуудад маш хүнд тусч байна. Амь бие үл хайрлан тэмцэж явснаар үр хойчистоо үүрдийн сайн сайхны үүдийг нээж өглөө хэмээн итгэсээр явдаг байсан болохоор тэдэнд хүнд байх нь мэдээж хэрэг. Бидний үеийн жар дал ная, ерэн настнууд нь өөрийн ухамсарт амьдралаа зориулж ирсэн бүх хөдөлмөр тэцлийнхээ эцсийн үр дүнд ийм хар дүн тавиулсандаа маш их харамсаж байна. Бид цөмөөрөө, одоогийн биднийг хараан доромжилж байгаа идэр залуу улс төрчдийн эцэг эхтэй хамт монголын ард түмэнд сайн сайхан гэрэл гэгээтэй амьдралыг бий болгохын төлөө хоёргүй сэтгэлээр тэмцэж явсан, өнөө хэр нь чадах мэдэхийнхээ хэрээр тэмцэж л явна. Гэтэл өнөөдөр өвгөн намын харанхуй өвөө эмээ нар гэж хэлүүлээд сууж байх сайхан байна гэж санана уу. Ахмадууд бид нар шинэчлэх зүйлээ шинэчлэхийг шинэчлэнэ биз харин өвөө эмээ биднийхээ хамаг бүхнээ зориулсан, хайрлан хүндэтгэж, бахархан дээдэлж явсан ардын хувьсгал, анхдугаар үндсэн хууль хоёрыг бүгдээрээ баярлан тэмдэглэдэг байсан тэр элэг зүрхэнд уяатай бахархал хүндэтгэлийг минь хөндөхгүй орхиосой хэмээн сэтгэл зүрхэндээ хайлан урсаж байна. Хүүхдүүд минь хүлээцтэй, тэвчээртэй хандаарай, тэр гадаадын СЭМ авгынхаа заавар удирдлагыг цаанатай наанатай үзэж байгаарай, бид чинь цөм адилхан хөх толботой төрсөн монгол хүмүүс гэдгээ бодоорой, миний монгол хүүхдүүд ухаантай шүү дээ хэмээн одоо амьд сэрүүн байгаа хэдэн эмээ өвөө нар нь дээлтэйгээ хатаж л суунам. СЭМ авга нь Монголын охид, хөвгүүдийн оюун ухааны нүдийг сох хатгачих вий гэхээс баахан айж байна.Нүдтэй сохор нүдгүй сохроосоо долоон дор , их аюултай.Манайхан нэгэн үе сахалт багш хэмээх Сталины урт хумстай хуруугаар эрүүл ухааныхаа нүдийг сох хатгуулчихаад шашин сүм хийдээ нурааж , нам төрийн үнэнч сэхээтнүүд хийгээд олон мянган лам хуврагуудаа хоморголон устгуулж байсан гашуун түүх бий. Эдүүгээ цагийн нүдтэй сохруудын түрүүч нь найрамдлын цагаан хаалга, В.И. Лениний хөшөөг нураагаад авлаа. Ардын хувьгалын бадрангуй түүх рүү хар бэх цацаж эхлэлээ. Цаашдаа юу болохыг мэдэхгүй байна. Ер нь бол ардын намынхан төр засгийн өндөр сэнтийд суух гэхэд нь ард түмний итгэлийг хүлээснийхээ улмаас сүүлийн он жилүүдэд баахан саад болсноос өөр гэм нүгэлгүй нь үнэн боловч улс төрийн хоригдол болчихдог юм биш байгаа хэмээн болгоомжилж л суугаа гэх.Юу гээч нь болдог юм бол доо, бурхан минь.Гэхдээ орон нутгийн сонгуулиар ардын намд илүү итгэл өгвөл бас ч горьдлого бий.

ХОРЛООГИЙН ЦЭВЛЭЭ: МУСГЗүтгэлтэн, Сэтгүүлч, Зохиолч