"Өнөөдөртөө өөрсдийгөө аргалаад хоночих. Тэгээд маргааш өглөө эрт яриарай" гэжээ. Хоёр сарын өмнө хэдэн гэрийнх нь ноолуурыг хамж аваад "Удахгүй мөн-гийг чинь бэлнээр өгнө" гэ-сэн Тогтохбаярыг ингэж хэ-лэхэд Батзаяа, түүний эхнэр Цэцэгбал хоёр тэгтлээ итгэсэнгүй. "Арай чулуу хөөлгөөд яваа шигээ хотод орох оронгүй орхичих юм биш байгаа" хэмээн хоо-рондоо ярилцсан ч ноолуурын ченж залууд итгэсэн байна. Ганц өөрийнхөө хэ-дэн ямааны ноолуурыг ч биш худ ураг, хамаатан садан гээд 4, 5 айлын нийт хоёр тонн шахам ноолуурыг Тогтохбаярт өгчихөөд мөнгөө авч чадаагүй ажээ. Тэд хүүхдээ их сургуульд орсон болохоор арга буюу хотод суурьшихаар шийдсэн байна. "Ямар ч байсан автобусны буудал болон төвөөс холгүй хашаа байшин аваад өгчих.

Тэгээд өр цайръя" гэсэн Тогтохбаярт тун ашиг-тай санал тавьжээ. Тогтох-баяр "Тэгье" хэмээн дуу ал-дан зөвшөөрсөн учраас Баянхонгороос зөвхөн эд хогшлоо ачаад нүүж ирсэн байна. "Хайлаастын эцэст сайхан хашаа, байшин байна. Даанч хол юм даа. Хот мэдэхгүй та нарт тэгж муухай юм хийгээд яахав гэж ирээд л нэг их энэрэн-гүй сэтгэлтний дүрд хувир-сан залуугийн үгэнд бас л итгээдхэдэн сар айл айлаар хэсүүчилжээ. Тэгтэл нэг өдөр "Хотын төвд ойрхон хашаа, байшин худалдаад авчихлаа. Байшин нь муу ч газар нь их үнэтэй. Хотын А зэрэглэлийн бүсэд багтаж байгаа болохоор аргагүй" гээд Батзаяагийнхныг Но-гоон нуур орчимд төвхнүү-лэхээр болсон байна. Түүний хэлсэн хашаа, байшинд очиход хүн амьдрахад тун хэцүүхэн байсан ч айлын хаяа бараадах, чиргүүл дээр орон гэрээ ачаад эзэнгүй шахам хашаанд орхичихсон гээдзовлон их байсан болохоор тэр газар төвхнөхөөр шийджээ.

Өөрсдийн чадлаар додомдож, байшинг тордон үүдэнд нь саравч хүртэл барьж, ду-лаалжтохижуулсан байна. Увуулж, цувуулж авсаар байгаад 180 орчим сая төг-рөгийнхөө оронд ердөө иймэрхүү хашаа, байшин авсандаа сэтгэл дундуур байсан ч "Яваандаа та хоёрт мөнгө өгнө. Харж үзнэ" гэ-сэн Тогтохбаярын үгэнд нь мөн л хөдөөний итгэмтгий зангаараа итгээд тайвшир-сан байна. Батзаяа дүүгийн-хээ авч өгсөн "Эксель"-ээр халтуур хийж, бага ангийн багш мэргэжилтэй эхнэр нь гэртээ суудаг ажилтай байж Гэхдээ Цэцэгбал гар хумхин суугаагүй гэнэ. Метрийн даавуу авч гэрээрээ ор, хөнжлийн даавуу оёод зах дээр борлуулан хөөрхөн мөнгө олчихдогбайна. "Таныг Цэцэгбал гэдэг үү? Танаас асууж лавлах юм байна" гээд нэг өдөр цагдаагийн ажилтан түүнийг дагуулаад явжээ.

Ингээд л Цэцэгбал гэмт хэрэгтэн гэг-дээд шоронд орох болсны-гоо гайхаж, учрыг олдоггүй байна. "Заримдаа би чинь өөрөө галзуурчихаад байгаа юм биш биз гэж өөртөө хүр-тэл итгэхээ болиод, яагаад энд байгаагаа мэддэггүй ш дээ" гэж Цэцэгбал хэлсэн. Тэрээр "Би хар тамхи гэдэг юмыг битгий хэл татдаг там-хины нэр ч мэддэггүй хүн ш дээ. Манай нөхөр тамхи тат-даггүй. Ах, дүү нар маань ч тамхи, архинаас хол тийм улс байгаа юм. Гэтэл юу яриад, яагаад намдйг хар тамхи хадгалсан гээд бай-гааг би ойлгох ч юм алга" гээд нулимсаа барж суух ажээ. Өдөржин даавуу оеж, үр хүүхдийнхээ хоол ундыг бэлтгэж суудаг хүн яагаад "Хар тамхины хэрэг"-т хол-богдох болов гэсэн асуулт урган гарч ирж байна. Чанаргүй, хэзээ мөдгүй нурах шахсан байшингийн талаар Батзаяад гомдол-лохдоо тэр байшинг тордох гэсэн утгаар биш үлдсэн болон зөрүү мөнгөө авах санаатай Тогтохбаярт "Энэ байшингийн чанарыг мэдэж байгаа биз дээ" гэсэн ша-халт маягийн юм үзүүлдэг байжээ.

Бэлэн цэцэн үгтэй Тогтохбаяр өвлийн ид хүйт-нээр машинтай давхиж ирээд "Байшингаа дулаалж, дээвэр хий" гээд баахан хар цаас, аргелитан хавтан ачиж ирээд Батзаяагийн хашаанд буулгасан байна. Өвлийн хүйтэн ид тачигнаж байсан болохоор түүний авчирсан цаас хавтангаар юм хийх, байшинг тордох гэж яараа-гүй ажээ. Гэтэл нэг өдөр шөнөжин халтуурт явсан Батзаяаг төмөр замын буу-дал дээрээс хөдлөх үед нь замын зохицуулагч зогсоож, машинд нь үзлэг нэгжлэг хийсэн байна. Олон янзын хүн бууж, сууж байдаг бс*-лохоор хулгайн эд зүйл тээвэрлэсэн байх вий гэдэг ч юм уу ер нь таксиныхныг үзэх, нэгжих бол ердийн үзэгдэл учраас огт тоолгүй өнгөрчээ.

Үдээс хойхно гэрээсээ гараад хоер цаг хэртэй явж байтал эхнэр нь "Намайг хорих гэж байна. Хүрээд ирээч" гээд Сүхбаатар дүүргийн цагдаагийн хэлтэс дээрээс ярьсан байна. "Танайхаас хар тамхи олсон. Эхнэрийгчинь хорьж шалгана. Шаардпага гарвал таныгдуудна". Иймүгсонс-сон Батзаяа "Учир нь ол-доно оо. Манайд юун тийм юм байхав дээ" гээд эх-нэрээ тайвшруулахаас өөр зүйл хийжчадалгүй хоцор-чээ. Гэтэл Цэцэгбалд шүүхээс хоёр жилийн хорих ял онсюсон байна. Гэртээ юм оеод сууж байхад нь гэнэт нохой хуцаж, боргожээ. "Хаалга тогшихгүй юм болов уу?" гээд Цэцэгбапыг гартал хэдэн цагдаа, нохой хөтөл-чихсөн явжбайжээ. "Гэртээ ор.

Хаашаа ч гарч болохгүй шүү" гэсэн зандралтад нь цо-чирдсон бүсгүй бас л хул-гай, зэлгийд алдсан юм хайж, ингэж явдаг юм байх даа хэмээн бодоод сууж байтал "Энэ их хар цаас, аргелит танайх мөн үү? Хэн, хаанаас, хэзээ авчирсан юм бэ?" гэсэн асуултад ха-риулт аваад гарсан байна Энэ үед Цэцэгбал "Тогтохбаяр арай буруу гарын юм авчраад хашаанд буулгачихсан юм биш биз?" хэмээн боджээ. Юу болсон, яасныг ч мэдэлгүй тэгсгээд өнгөрсөн болохоор тоогоо-гүй аж. Гэтэл бараг 10 хо-ногийн дараа бүсгүйг цагдан хорьсноор "Хар тамхи хад-галсан" гэх хавтаст хэрэг нээжээ. Эхэндээ бүр "Хар тамхины наймаачин" гэж байцаалт явуулж байснаа Цэцэгбалыг удаа дараа өргөдөл бичсэний улмаас "хадгалсан" хэмээн зүйл ангийг сольсон гэнэ.

"Ногоон нуурын ойрол-цоохь хоёр ч бааранд хар тамхинд мансуурч, донтог-сод цуглардаг" гэсэн мэдээ-лэл цагдаагийнханд ирсэн юм байна. Үүнтэй зэрэгцээд Батзаяагийн гудамжинд тэднийхээс 6, 7 хаалганы цаана амьдардаг нэг айлд "Мансуурч, хужаа эрчүүдэд биеэ үнэлдэг хоёр эмэгтэй үүрлэдэг" гэсэн мэдээл-лийн дагуу Бурмаа. Ганцэцэг гэх хоёр бүсгүйг хорьж, шалгаж эхэлсэн байжээ. Тэгээд цагдаагийнхан тэр орчимд үнэрч нохойн тус-ламжтайгаар үзлэг хийж явтал Батзаяагийн хашаа руу хөтөлсөн гэнэ. Нохой хөтөлсөн цагдаа нар ха-шаанд нь явж байсныг хар-сан болохоос яг хаанаас, юу олсныг нь Цэцэгбал мэдэхгүй юм байна. Гэтэл "Танай хашаанд хураасан барилгын материал дотроос их хэмжээний хар тамхи гарч ирсэн" гээд гялгар ууттай юм ширээн дээрээ тавьсан байжээ. "Бид мэдэхгүй. Хүн ачиж ирсэн. Тэгээд ч удаж байгаа" хэмээн хэлээд ч Цэцэгбалд тус болоогүй гэнэ.

Зөвхөн "Танай хашаа мөн үү? Мөн. Тэгэхээр тэр дотроос ийм юм олохоор та-найх гээд хадгалсан гэж үзэх нь зөв үү? Хэн ч байсан ингэж ойлгох уу?" гээд харилцан ярилцах үед нь "Тэгэлгүй яахав. Тийм. Гэхдээ манайх лав биш" гэж Цэцэгбал дуугарчихсан юм байна. Уг нь энэ үед байцаалт, мэдүүлэг аваагүй зүгээр л зөвлөх, ярилцах маягтай сууж байжээ. Гэтэл хавтаст хэрэгт Цэцэгбалын мэдүүлэг болгоод, "Танай хашаанд байсан тэр зүйлийг хадгалсан гэж үзэж болно биз дээ?". "Тийм" гэсэн асуулт хариулт болгон хэлбэржүүлээд ашиглачих-сан гэнэ. Цэцэгбал гэх 40 хэвийж яваа эмэгтэй хань ижил, үр хүүхдээ амьдын хагацал, сэтгэл санааны хямралд оруулан гэмт хэрэгтэн болсон тухайгаа ингэжярьжбайна.

"Мөрдөн, шүүх, проку-рорынхны тайланд жигтэй-! хэн сүртэйгээр "Хар тамхи-| ны хэрэг илрүүлсэн" гээд тусгасан биз. Гэтэл манай хашаанаас олсон ч юм уу, үгүй юм уу гэдгийг мэдэхгүй ш дээ. Хүний эрхийг хөсөр-дүүлэх, хилсдүүлэх бол тун амархан юм байна. Хорих ялаар шийтгүүлсэн энэ олон хүүхний ихэнх нь таваас дээш жилтэй. Эдний ард үлдсэн үр хүүхэд, хань ижил ямар хэцүү байгаа гээч. Ялангуяа хүүхэд. Хүнийг гэмт хэрэгт шийтгэхдээ биш яагаад гэдгийг олж тогтоож . баймаар.

Гэтэл манайханбол нүдээ аниад л бушуухан ял оноочихдог юм биш үү? Өчүүхэн асуудал. гэм бу-рууд ямар урт, хүнд ял оноодгийг одоогийн төр. засаг олж харах байгаа даа. Муу муухай, ял, шорон гэ-хээр Нямдоржтой холбож ярьдаг, ойлгодог. Одоо ард-чилсан залуус, манайхан яаж өөрчлөх бол, ядаж энэ олон ээжид энэрэнгүй байд-лаар хандах болов уу л гэж хүлээжбайна. Энд гомдол, цөхрөлтэй хүн олон байна.

Тэд гэм буруугаа ойлгоо-гүйдээ биш. Хамгийн гол нь шударга биш, хэтэрхий ха-туу ялладаг хоёрт л гомддог юм билээ. Их гэмшиж, ха-рамсч байдаг эхний үе шатанд нь тусладаг бол гэмт хэргийг давтан үйдцэх-гүй байх. Хэт олон жил хоригдчихсон хүн яаж байна гэхээр үзэн ядапт, гомдлоор дүүрэн болжбайна. Ар гэр, нийгэм хамт олондсо бүрэн гээгдэж, хаягдаж байна. Гараад ирэхэд нь хэн ч угтахгүй болохоор дахиад буруу юм хийж байх шиг.

Тийм болохоор ялыгбогино хугацаанд хатуухан хяналт дор эдлүүлбэл хүн гэмшээд, ойлгоод л гарна гэж би харж ойлгож, биеэр мэдэрч бай-на" гэсэн түүний үг Хууль зүйн яам, төрийн түшээдэд бас нэг юм хэлж өгөх биз ээ. Цэцэгбалын яриа, болсон явдлаас харахад үнэхээр түүнийг хилсдүүлсэн мэт. Гэтэл яагаад гэм бурууг ял-гаж салгахгүй, гэм бурууд ял зэмийг нь тохируулж чаддаггүй юм бол?