амьдралын талаар ярилцлаа.

-Сүхбаатарын талбайд МАН-ын жагсаал боллоо. Төрийн ордонд УИХ-ын чуулган хэвийн үргэлжилж чадахгүй байна. Гол шалтгаан нь сонгуульд ялсан, бас ялагдсан гэдгээ аль аль нь хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа явдал. Ер нь энэ улстөрийн эмзэг байдал хаанаас эхэлсэн юм бол?

-Тухайн орныхоо хууль, журмын дагуу хамгийн их санал авсан улстөрийн нам төрийн эрхийг барих тэргүүн зэргийг эрхийг авдаг. Тоо нь хүрэхгүй бол бусадтай нийлж, эвсэл байгуулна.Манайх ардчилсан үндсэн хуульт замаар 20 гаруй жил боллоо. Гэхдээ зөв голдиролдоо ортол бас чамгүй хугацаа зарцуулах байх. Өндөр хөгжилтэй орнуудад сонгууль будлиантай болсон, санал зөв, буруу тоолсон эсэхэд барагтай бол маргаан гардаггүй. Нэг удаа Флоридад гарсныг эс тооцвол.

Ер нь сонгуулийг будлиантуулах, сонгуулийн хороо алдаатай ажиллах тухай ойлголт иргэдэд нь ч байхгүй. Харин манайд сонгуулийн дараа ийм зүйл болох нь байх ёстой юм шиг болж. Үүний өмнөх сонгуулийн дараа жагсаал болсон. Түүнээс болж өчнөөн эд хөрөнгө устгаж, таван хүн амь насаараа хохирсон.

Өнөөдрийг хүртэл тэдгээр хүнийг хэн буудсан, яагаад хариуцлага хүлээхгүй байгаа зэрэг нь тодорхойгүй. Хурандаа нарыг энэ хэрэгт буруутгаж, барьж хорьсон. Гэтэл тэд үнэхээр тушаал өгсөн үү гэвэл, хэн ч баттай баримт дэлгээгүй. Хамгийн гол нь цаад эзэд нь хэн бэ гэдгийг гаргаж ирээгүй. Энэ нь сонгуулийн систем илүү хөгжих ёстой гэдгийг харуулж байна.

Өнөөдрийн болж буй үйл явдал бол шинэ биш. Яг ийм байдал өмнө нь давтагдаж байсан. Яах аргагүй шинэчлэл, хөгжил хэрэгтэй байна. Үүний тулд улстөрийн намууд манлайлалтай байх ёстой. Нам өөрөө манлайлалтай, дотор нь мөн манлайлагч байх ёстой гэсэн үг. Өдгөө Монголд хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидер алга.

-Эдийн засагч Д.Жаргалсайхан улстөрийн аль хүчийг сонгож байгаа вэ?

-Би уг нь эдийн засагч мэргэжлээр сургууль төгссөн. Дараа нь АНУ-д магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэгээд ажлын талбарт гарсныхаа дараа санал бодлоо илэрхийлэх хэрэгтэй гэж үзээд иймэрхүү байдлаар явж байлаа. Гэтэл над шиг үзэл бодлоо илэрхийлж байгаа хүмүүс аль нэг нам, хүчний талд ажиллаж байсан. Тэр үед би нэг компанид гүйцэтгэх захирлын алба хашиж байгаад больсон. Миний бодлоор өнөөдөр улс оронд аливаа намын гишүүн биш, улстөрийн группийн харьяалалгүй, бизнесийн хэсэг болоогүй дуу хоолой хэрэгтэй.

Цаашид ийм бодолтой хүн олшрох байх. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ч бүрэн бие даасан болно гэж бодож байна. Ер нь хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл хараат бус байна гэдэг хамгийн чухал. Энэ бол ардчиллын баталгаа. Харамсалтай нь манайд байгаа хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслүүд улстөрийн нам, бие хүмүүс, компанийн мэдэлд байдаг. Нэг үгээр ардчиллын нэг зарчим алдагдсан. Одоо үүнийг байлгахгүйн тулд сонин, хэвлэл, телевизийн эздийг банкных шиг олон нийтэд зарлах ёстой. Тийм хуультай болох хэрэгтэй. Тэгж байж аль хэвлэл хэний мэдэлд байж, хаашаа чиглэдэг вэ гэдгийг хүмүүс мэдэж авна.

Түүнээс биш хүний мөнгө, түүнийг хэн хэрхэн, яаж зарцуулж байдгийг мэдэхийн тулд банкны эздийг зарлаад, харин хүний оюун санаанд шууд нөлөөлж, шийдвэр гаргахад нь тусч байдаг, мэдээлэл, мэдлэг, тархитай нь холбоотой энэ салбар хэний гарт байгааг мэдэж болдоггүй байж болохгүй. Тиймээс өндөр хөгжсөн орнуудад хэвлэл, мэдээллийн хараат бус байдлыг хамгаалсан хууль байдаг. Эзэд нь аливаа улстөрийн намын гишүүн бол түүнийгээ зарладаг.

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн эздийг зарлах ёстой

-Ерөнхийлөгчийн санаачилсан Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийн төсөлтэй танилцаж амжсан уу?

-Үнэндээ би тун завгүй хүн. Одоо ч бараг сэтгүүлч болж дээ. Долоо хоногийн лхагва гараг бүр “Өнөөдөр” сонинд өөрийн буланг хөтөлж, түүнийгээ орчуулж баасан гараг бүрт “UB Post”-т гаргадаг. Мөн лхагва гараг бүрт “NTV”-гээр “De facto” нэвтрүүлгээ гаргаж байна. Тиймээс хууль бүрийн төсөлтэй танилцах завгүй байдаг.

Гэхдээ хэвлэлийн хуулийн талаарх саналыг би хоёр жилийн өмнө өөрийн нийтлэлээрээ дамжуулж илэрхийлж байсан. “Хумигдаж буй эрх чөлөө” хэмээх нийтлэл гаргасан юм.

-Хэвлэлийн эрх чөлөөт бус байдлыг халах хэрэгтэй гэж байна. Чухам яг ямар байдлаар халах ёстой юм бэ?

-Ардчилсан орны гол онцлог бол хуулиар л хориогүй бол хүссэн зүйлээ хийж болно, нэгдүгээрт. Хоёрдугаарт, миний үйлдлийг хянах, хорих зүйл бол таны эрх чөлөө. Өөрөөр хэлбэл, би эрх чөлөөтэй гээд бүх зүйлийг хийж болно гэсэн үг биш. Миний хийж буй үйлдэл таны эрх чөлөөнд халдах л юм бол тэр нь хязгаар, хориг болно. Ийм аксиомыг хүн төрөлхтөн бий болгоод олон зуун жил болж байна. Гэхдээ нэг стандарт байдаг. Та хийж байгаа бүх зүйлдээ хариуцлага хүлээх чадвартай байх ёстой байж гэмээнэ хийх гэснээ, хуулийн хүрээнд гүйцэтгэж болох юм.

Бие даасан, хараат бус хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл гэдгийг хүн бүр мэддэг. Гагцхүү яаж бий болгох вэ гэдэг нь асуудал. Бусад орны туршлагаас харахад, нэгдүгээрт, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн эзэн хэн бэ гэдэг нь ил тод байх ёстой. Хамгийн гол нь хуульд ийм заалт байх шаардлагатай. Хоёрдугаарт, олон нийтэд хүрч буй мэдээлэлд хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл институтийн хувьд хариуцлага хүлээх ёстой юм. Тэгээд мэдээж, үнэн, бодитой мэдээлэл дамжуулдаг байх нь зүй ёсны хэрэг. Үүний дараа зах зээл өөрийн шалгуураараа хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслийг өөд нь өргөж, эсвэл унагаана.

-Мэдээллийн суваг бизнесийн нэг төрөл мөн үү?

-Хэвлэлийн эрх чөлөөг хангахад чөлөөт өрсөлдөөн байх ёстой. Ганц, хоёрхон суваг улс оронд байх ёсгүй. Тийм учраас олон ургалч, үзэл бодлыг тодорхойлсон хэрэг. Хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл бол үйлдвэр. Энэ аж үйлдвэр хүчтэй, том болсоор байна. Учир нь, өрсөлдөөн нэмэгдэх хэрээр реклам нэмэгдэнэ. Энэ хэрээр хэвлэлийн зах зээл томрох зарчимтай.

Өөр нэг зүйл нь хэвлэлүүд ялгаатай байх ёстой. Тухайлбал, АНУ-д “New-York Times”, “Washington Post” хэмээх хоёр сонин бий. Өөрсдийн гэсэн онцлогтой тэс өөр сонинууд. “Washington Post” гэхэд илүү улстөрийн, аналитик нийтлэлүүдтэй. Ер нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл бие даасан, хараат бус байхаас гадна өөрийн гэсэн онцлогтой байх ёстой. Тэр ялгаа нь хүн бүрт мэдрэгдэхүйц байх шаардлагатай.

Дундаж анги хүчтэй байх тусам ардчиллын суурь бэхжинэ

-Монгол Улс ардчиллын замаар 20 гаруй жил явжээ. Гэхдээ яг ардчилалтай байж чадаж байна уу?

-Бид ардчилал гэдгийг том зургаар харвал хэрүүл, зодоонтой ч сонгууль явагдаж, дайн байлдаангүйгээр төр солигдон, хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлж, түүнийг нь хамгаалах институт ажиллаж байна. Мэдээж алдаа, дутагдал, авлига зэрэг бараан зүйл байгаа. Энэ аль ч нийгэмд байдаг. Гагцхүү эдгээрийг хэр хурдан арилгаж, зогсоохоос бүх зүйл хамаарна.

Ер нь ардчиллын хамгийн гол илэрхийлэл гэж юу вэ. Дээр хэлсэн хувь хүний эрх чөлөөнөөс гадна, эдийн засгийн эрх чөлөө байх ёстой. Хүмүүсийн эрхэлж буй бизнес, түүнийх нь өгөөж, өрсөлдөх эрх. Бүх эдийн засгийн зорилгын зорилго бол тухай орны иргэд нь сайн сайхан амьдрах. Энэ нь тухайн нийгэмдээ амьдралынхаа зардлыг дааж, цаана нь хуримтлал үүсгэх чадвартай байх явдал. Эдгээрийг нийгмийн дундаж давхарга гэж тодорхойлдог.

Дундаж анги хүчтэй байх тусам ардчиллын суурь бэхжиж байгаа юм. Ийм байж чадахгүй бол ардчилал тогтворгүй болно. Тиймээс 2022 он гэхэд Монгол Улсад дундаж ангийнхан олон болсон байх ёстой. Бид тэр зам руу ахисаар байна. Хамгийн гол нь хүмүүст хаана ажиллаж, амьдрахаа сонгох эрх байгаа. Энэ бол маш том эрх чөлөө. Үүний төлөө хүмүүс ажиллаж, авьяас чадвараа зориулахад энэ нийгэм саад болохооргүй, тэр хүний бий болгосон үнэт зүйлийг зах зээл хүлээж авдаг болсноор бид зөв замаар урагшилж байна гэсэн үг.

-Монгол төрийн ардчилсан нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг хэр ахицтай байгаа бол?

-Дээр хэлсэн шиг хөгжиж чадахгүй бол яах вэ. Үүнд хамгийн ихээр саад болж байгаа зүйл байна. Нийгэм бүрт төр өөр, өөр үүрэгтэй. Тухайлбал, социалист, эсвэл феодалын нийгэмд төрийн гүйцэтгэх үүрэг нэг өөр. Ардчилсан нийгэмд бас өөр. Гэтэл бид үүнийг ойлгохгүй, өнгөрснөөрөө яваад байна. Хүмүүсийн сэтгэлгээ хүлээстэй, төр засаг бидний дээр байх ёстой гэсэн боолын үзлээсээ сэтгэлгээгээ чөлөөлж чадахгүй байгаа юм.

Төр засаг бол ард түмний томилсон хүмүүс. Бид ганц ганцаараа хийж чадахгүй зүйлийг тэд хийж байгаа. Ер нь төр засаг гуравхан зүйлийг л хийх ёстой. Ард түмний эрх чөлөө, амь нас, эд хөрөнгийг хамгаалах учиртай. Яг үнэндээ хувь хүн өөрөө эдгээрийг хамгаалж чаддаггүй. Бусад зүйлийг хувийн сектор хийж чадна гэвэл хийлгэх нь зүйтэй. Гэхдээ төр дээрх гурван зүйлийг хамгаалахдаа олон нийтийн үйлдэлд стандарт тогтоож, түүнийгээ мөрдүүлнэ. Гол нь хувийн сектор ашгийн төлөө ажилладаг. Хэн ч ашгийнхаа төлөө ажиллах эрхтэй. Тэглээ гээд тэр ажил бусдын эрх чөлөө, амь нас, эд хөрөнгөд хохирол учруулж болохгүй.

Халдах хандлага ажиглагдах л юм бол улс түүнийг таслан зогсоох ёстой. Тухайлбал, дэлхийн эдийн засагт ягаад хямрал гарав. Дэлхий даяар банкны үйл ажилагаанд зөв стандарт тогтоож, мөрдүүлж чадаагүй. Тиймээс орон сууцны зээлийг төлж чадахгүй хүмүүст өгчихсөн. Зээлдэгч нэг л өдөр өрөө төлж чадахаа байсан. Ийм л зүйл явсаар хямралд хүргэсэн. Ер нь бүх хүн, тэр дундаа сэтгүүлчид нэг л зүйлийг сайн ойлгох хэрэгтэй. Төр бага байна гэдэг хэцүү зүйл биш. Гол нь чадварлаг байх ёстой.

-Ер нь Монголд хууль хэрэгжиж чадаж байгаа юу?

-Монгол Улсын асар том асуудал бол хууль байхгүйдээ биш, хууль хэрэгждэггүй явдал. Маш олон хууль хэрэгжихгүй байгаа. Үүнийг хэрэгжүүлэх ёстой төр, түүн дотор ажиллаж буй хүмүүс, улстөрийн намууд ажлаа хийхгүй байна.

Улстөрийн хоёр том нам сонгуулийн үеэр хэдэн төгрөг хэнээс авсан гэдгээ хэлэх ёстой. Сонгуулийн энэ их мөнгө хаанаас гарсан юм бэ. Төсвийн мөнгөөр
энд тэндгүй байшин барьж, хурал зөвлөгөөн хийгээд байгаа улстөрчид тайлангаа гаргах хэрэгтэй. Төсвийн мөнгө бол ард түмнийх. Том олигархиуд сонгуульд орлоо. Хэдэн төгрөгийн билет авснаа аль аль нь хэлэх шаардлагатай. Тэгээгүй байж авлигатай тэмц гэж ард түмнийг шахаж болохгүй. Ингээд эдгээр нөхөд хуулиа биелүүлэхгүй байгаа учраас Монгол Улсад хууль биелэхгүй байгаа юм.

Наад зах нь, 7 сарын 1-нд хэн тэр таван хүнийг буудсан гэдгийг хэлэхгүй байна. Өнөөдөр улстөрийн намууд бие биеэ барьцаалчихсан. Та нар тэрийг яривал бид нөгөөхийг чинь задална гэх зэргээр. Ингэж хагас үнэн, хагас худал яваад байж болохгүй. Тиймээс хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл олон нийтийн өмнөөс хууль биелүүлэхийг шаардах ёстой гэж бодож байна.

-Тэгвэл өнөөгийн энэ байдлыг үүсгэсэн улстөрийн гажуудал юунд байгаа вэ?

-Нэг хаан улсынхаа ухаантныг дуудаж “Манай ноёд хулгай хийгээд байна. Үүнийг яаж зогсоох вэ” гэж. Тэд хаанд хандаж, “Та тохирсон, эсвэл жинхэнэ хариултын алийг авах вэ” гэж асууж. Хаан мэдээж, жинхэнэ хариултыг авахыг хүссэн. Тэгэхэд нь ухаантан “Хэрвээ таны доод хүмүүс хулгай хийгээд байгаа бол, та өөрөө л хулгай хийхээ зогсоо” гэсэн гэдэг.

Улстөр гэдгийг болгоомжтой хэлэх хэрэгтэй. Энэ тун өргөн ойлголт. Улстөрийн тодорхой үзэл бодлоороо нэгдсэн хүмүүсийг нам гэдэг. Харин улстөрийн намын бусад ТББ-аас ялгарах ганц зүйл нь, бид төрийн эрхийг барина гэж ажилладагт байгаа.

Тэдгээрийн төрд гараад хийх гэж байгаа зорилго, төлөвлөгөө нь тодорхой байхгүй бол бүгд хоорондоо адилхан болчихож. Манайд үнэндээ барууны, зүүний алиных нь ч хүч байхгүй. Голд нь баахан хүмүүс байна. Яах вэ, ялимгүй зүүн талдаа байх шиг. Тэгэхээр улстөрийн манлайлал гэдгийг намуудаас хүлээж байна.

Тухайлбал, төсвөөс 17 тэрбум төгрөг авч намын ордон барьсан. Гэтэл тэр нам ард түмэнд тийм хайртай юм бол ордных нь дөнгөж ардхан талд байгаа Соёлын төв ордонг яагаад засч, янзлаагүй юм бэ. 7 сарын 1 гол шалтгаан юм бол эхлээд СТӨ-г засах ёстой байсан юм. Монголчууд бидний хувьд СТӨ аль нэг улстөрийн намаас хэд дахин илүү үнэтэй зүйл.

-Тэгвэл улс хүчтэй байхын үндэс юу вэ?

-Улс хүчтэй байх үндэс нь иргэдийн амьдралын түвшин сайн байх. Эдийн засгийн ч бай, улстөрийн ч бай зорилгын зорилго нь хүн болж төрөөд сайхан амьдарч, ажиллах нөхцөлтэй, хүүхдүүд хангалттай тэжээллэг хоол хүнс хэрэглэх боломжтой байх явдал. Ажилласныхаа хэмжээгээр авахад нь хэн ч саад болохгүй байх ёстой юм.

Хувийн секторын өрсөлдөөн байхгүй бол инфляци буурахгүй

-Инфляцийг найман хувьд барина гэсэн. Энэ сэдэв улстөрийн нэг шоу шиг л болж. Ер нь инфляцийг буулгах хамгийн оновчтой арга нь юу юм бэ?

-Инфляци гэж юу юм гэдгийг маш сайн ойлгох хэрэгтэй. Мөнгө бол бараа. Гэхдээ бусад барааг бодвол бүгдтэй нь солилцож болдгоороо онцлог. Мөнгөний үнэ цэнийн өөрчлөлт нийт барааны нийлүүлэлтийн өөрчлөлттэй адилхан байх ёстой. Адил байвал инфляцигүй байгаа юм. Харин зөрүүтэй болох юм бол инфляци бий болж байгаа хэрэг. Учир нь өчигдөр авч байсан бараа өнөөдөр үнэтэй болж байна.

Энэ бол менежментийн асуудал. Тухайлбал, инфляци 15 хувьтай байя гэж бодъё. Гэтэл тухайн хүний ажлын 100 нэгж хөрөнгө 15 хувиар унана. Өөрөөр хэлбэл, 100 нэгжээр авч чаддаг байсан бол худалдан авах чадвар нь 15 хувиар буурч байна гэсэн үг.

Яагаад ийм байдал үүсэв. Үүнийг зохицуулдаг эрх бүхий хоёрхон байгууллага байдаг. Нэг нь Сангийн яам, нөгөөх нь Төвбанк. Сангийн яам төсвийн бодлогыг барьдаг. Төр яагаад инфляцийг бий болгодог вэ гэхээр, хамгийн том худалдан авагч, борлуулагч эдийн засгийн нэгж.

ДНБ-ий 50 хувьтай тэнцэх хэмжээний борлуулалтыг хийж байна. Гэтэл төр чадлаасаа илүү гарсан юм аваад байхаар өртэй болох нь тодорхой. Тэр өрийг улс ирээдүйгээсээ, бас гаднаас авч байгаа. Хамгийн гол нь үүнийг төр бүтнээр нь сорж чадахгүй. Энэ үед Төвбанк мөнгөний нийлүүлэлтийг нэмдэг. Гэхдээ мөнгөний нийлүүлэлт, өртөг нь үнэ цэнийг бий болгож байгаа хувийн секторын хийж, бүтээж буй зүйлийн үнэтэй адил байх ёстой. Тэгсэн цагт инфляци бага, хуримтлал нь үнэгүйдэхгүй.

-Гэхдээ инфляцийг нэг оронтой тоонд барих боломж Монголбанкинд бий юү?

-Инфляцийг найман хувьд байлгахын тулд өртгөөр барих юм бол мөнгөний нийлүүлэлт томорно. Мөнгөний нийлүүлэлт томрох хэрээр барааны нийлүүлэлт уялдаж чадах юм бол инфляцийг барьж чадна. Гэхдээ хэн барааг нийлүүлэх вэ. Мэдээж хувийн сектор. Гагцхүү ямар нөхцөлд хувийн секторын хийж буй зүйл нэмэгдэх вэ гэвэл, хэрэглэгчид бараа, бүтээгдэхүүнийг худалдан авч буй бол нэмэгдэнэ. Хамгийн гол нь хэрэглэгчийн хүссэн тэр барааг үйлдвэрлэх ёстой. Тухайлбал, би талх хийдэг бол худалдан авагч хүссэн амттай талхаа, хүссэн үедээ шинээр нь авах боломжийг нээж өгөх хэрэгтэй. Ингэж чадвал миний бараа зарагдана.

Машин ч ялгаагүй. Одоо үйлдвэрлэгчид хүмүүст тусгайлан зориулсан машин хийж байна. Эмэгтэйчүүдэд л гэхэд авсаархан, чамин загварын машин үйлдвэрлэж байгаа юм. Мэдээж хувийн сектор л ийм зүйл хийнэ. Яагаад хийж байна. Яагаад гэвэл тэд өрсөлдөж байгаа юм. Хувийн секторын өрсөлдөөн байхгүй бол инфляцийн тухай бидний ярьж буй зүйлс мөрөөдөл болно.

Тийм учраас хувийн сектор бол эдийн засгийн мотор. Засгийн газар харин жолооч нь. Бид ийм нийгэм рүү нэгэнт орсон. Хэн дуртай нь үүн рүү орж, баяжиж болно, харин бусдыг хохироож болохгүй.

Гадныхан манайд ажиллаг, гол нь хууль баримтлах хэрэгтэй

-Өрсөлдөөнийг хамгийн энгийн утгаар тайлбарлахгүй юу?

-Намайг ЗХУ-д сурч байхад, 1980-аад оны үед “Канадка” гэдэг куртик худалдаанд орж ирлээ. Тэр нь ханцуй болон хормойныхоо дотор резинтэй учраас дулаан алдана гэж байхгүй. Бас салхи ч орохгүй. Яг л орос куртик шиг зузаан. Гэхдээ дааруулахгүй, бас юүдэнгийнхээ ирмэгээр үстэй. Тэр нь их гоё өнгөтэй. Хүн бүр авч байсан. Бүр ЗХУ тэр чигээрээ өмсөж байлаа.

Өнөөдөр Монголд дулаан, хөнгөн, бас гоё загвартай, өнгөний сонголттой өвлийн хувцас маш сайн зарагдана. Гол нь хямд үнэтэй. Сайн хэрнээ хямд зүйл хийнэ гэдэг бол байлдаан. Ер нь хувийн секторын гол зарчим өрсөлдөөн. Өрсөлдөхгүйгээр, Засгийн газраас бүх эрхээ авчихаж болохгүй. Үүнийг залуу хүмүүс сайн бодох хэрэгтэй. Хамгийн гол нь би гойд ухаантай учраас ийм зүйл ярьж байгаа юм биш. Үүнийг 250 жилийн өмнө ярьж л байсан, дараагийн 250 жилд ч ярьсаар л байх зарчим. Үүнээс өөр болно гэж байхгүй. Учир нь хүн сайн сайхан амьдрах эрмэлзэлтэй байдаг.

-Стратегийн ач холбогдол бүхий аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг зохицуулах тухай хуультай боллоо. Маш их маргаан дагуулсан хууль. Үүний цаад үр дүн хэрхэн илрэх бол?

-Хувийн секторыг хөгжүүлэхэд хөрөнгө хэрэгтэй. Энэ мөнгө өөрсдөд маань байвал мэдээж сайн хэрэг. Байхгүй бол зээл авна. Гадаадын компаниудын хувьд өөрийнхөө хөрөнгийг бариад орж ирж байна гэвэл, маш сайн. Хамгийн гол нь гадаадынхныг хөрөнгөтэй нь оруулж ирэхийн тулд дэлхийн хөгжиж буй орнууд өрсөлдөж байна. Гэтэл манайхан гадныхан орж ирээд хамаг юм хуу хамлаа гэдэг.

Үүний цаана ийм байдалд хүргэсэн төр буруутай. Тэр хүмүүсээс болж гадныхан манай хуулийг зөрчдөг болсон. Манай төрийн үе үеийн удирдлагууд, тэдэнтэй холбоотой бизнесийнхэн зарчмыг алдагдуулсан. Сүүлд нь хүмүүсийн хувьд гадаадын хөрөнгө шиг дайсан үгүй болж, хөөчихөж байгаа юм. Үүн шиг амархан юм үгүй. Улстөрчид ч үүнийг чадмагаар ашиглаж байна. Дээр хэлсэн хуулийг сонгуулийн өмнө гэнэт баталж, ард түмний өмнө баатар “болсон”. Ийм бага боловсролтой, зальтай улстөрчдөөс болгоомжлох хэрэгтэй. Сайн боловсролтой ч хувиа боддог бол мөн л дийлдэхгүй.

Дэлхийн бүх орон гадаадын хөрөнгийг оруулж байж хөгждөг. Гагцхүү орж ирэхэд нь хуулиа сахиулах ёстой. Сахиулж чадаагүй бол гадныханд буруу өгөх хэрэггүй. Тэд ч ашиг олох гэж ирсэн.

-Таны ярианаас Оюу толгойн гэрээг дэмжиж байна гэж ойлголоо?

-Энэ гэрээний тухайд ярих, хэлэх зүйл олон. Гэхдээ үйлдвэр нь орж ирэг, зэс үйлдвэрлэг. Дараа нь ярья. Түүнээс биш боль, одоо зогс гээд болиулах шиг амархан юм байхгүй. Мэдээж бид Оюу толгойгоос юм авч л таарна. Харин хэзээ вэ гэдэг нь чухал.

-Уул уурхайн хөрөнгө оруулалт дахь Засгийн газрын хяналт сул гэдэг. Хяналт тавьж чадахгүй байна уу, эсвэл тавихыг хүсэхгүйдээ ийм байдал үүсгэв үү?

-Сонирхлын зөрчил маш их байгаа. Төр засагт байгаа хүмүүс өөрсдөө уул уурхайд орчихсон. Тэрнээсээ болоод замбараагүй болсон. Тиймээс төрөөс тэрбумтнууд төрж байна.

Бид дотооддоо үйлдвэрлэх албагүй

-Манайхан “Уулын бугыг хараад унасан морио мартах” шиг болж байна. Эдийн засгийн өөр хөшүүрэггүй мэт бүгд уул уурхайг шүтэх нь арай л явцуураад байх шиг?

-Төр засгийнхны үг хэллэг маш гоё болсон. Эдийн засгийг төрөлжүүлнэ л гэнэ. Сүүлийн үед бүр “солонгоруулах” тухай ярьж байна. Ер нь хаа хаанаа гоё үг олширч, ажил хоцроод байна.

Уул уурхайн баялгийг хөрсөн доороос гаргаж ирээд, дээр нь хүмүүсээ ажиллуулаад, өрсөлдөх чадвартай эдийн засагтай болох хэрэгтэй. Гэхдээ тэдгээр нь чухам аль аль салбар вэ. Манайхан үүнийгээ дугаарлаж, яг ингэж хөгжүүлье гэж ярихгүй байгаа юм.

Энд мах, ноолуур, аялал жуучлал, мэдээллийн технологи, уул уурхайн ложистик орно. Австрали, Өмнөд Африкт монгол инженерүүд ажиллаж байна. Монголчууд тун авьяаслаг хүмүүс. Чадварын хувьд хэнээс ч дутахгүй.

Гагцхүү сайн ажиллах хэрэгтэй. Тухайлбал, “Mongolian cashmere” гэдгийг Холливуд өмсөх ёстой. Тэнд өмсөхөөр бүх дэлхий өмсөнө гэсэн үг. Монгол мах гэдэг үг дэлхийд бараг сонсогдохгүй байна.

Манай хонины махны талаар их сонин ойлголттой байсан, ялангуяа япончууд. Гэтэл одоо тэд хонины мах идэх гээд байна. Учир нь, монгол залуус сүмогийн ертөнцийг яагаад байлдан дагуулав гээд судалсан чинь нөхөд хонины мах иддэг байж таарсан.

Ноолуур гэж том салбар байна. Өнгөрсөн жил 220 сая ам.доллар хуваагаад өгчихсөн. Тэглээ гээд өрсөлдөх чадвартай болсон уу, үгүй. Харин мөнгөө зараад дууссан уу, тэгсэн. Одоо монгол ноолуур дэлхийд ноёл чадаж байгаа юу, үгүй. Тэгэхээр уул уурхайн орлогоороо бусад салбарыг тэтгэж, хөгжлийг түргэтгэх нь л чухал байна.

-Монгол төгрөг яагаад бусад валютаас сул байгаа юм бэ?

-Монголд инфляцийг барихад нэг зүйл маш саад болдог. Тэр нь төгрөгийн солилцооны түвшин. Ялангуяа доллар, төгрөгийн харьцаа. Учир нь бидний бүх хувцас гадаадад хийгдсэн байгаа. Яах вэ заримыг нь дотоодод хийсэн л байх. Гэхдээ материалыг нь оруулж ирсэн. Нэг үгээр монголчууд бүх зүйлээ гаднаас авч байна. Манай худалдааны эргэлт ДНБ-ээсээ том. Цаашид ч томорно. Яагаад гэвэл бид дотооддоо үйлдвэрлэх албагүй. 2.5 сая хүнд үйлдвэрлээд ашиггүй байх нь. Тухайлбал, машины үйлдвэр байлаа гэхэд, жилд доод тал нь 200 мянган машин үйлдвэрлэж, дотоодын зах зээлд гаргадаг байх хэрэгтэй. Ярьж байгаа зүйлийг үйлдвэрлэхийн тулд оруулж буй анхны хөрөнгө оруулалтыг баталгаатай зах зээлээс төлөх шаардлагатай.

Тэгэхээр Монгол Улсын хувьд үйлдвэрлэл нэг их ашигтай биш. Харин бусад орны хийгээгүй юмыг барьж авах ёстой байх. Тийм учраас бид бүх зүйлээ гаднаас авч ирж байгаа тохиолдолд тэдний инфляцийг оруулаад ирэх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр манайх бага эдийн засагтай учраас гадаадын хөрөнгө оруулалтын түвшинг барьж байх ёстой.

Бид яг царцаа шиг, хавар болохоор мартаж, өвөл болмогц утааг санадаг

-Танд өнөөдөр дутагдаж, үгүйлэгдэж байгаа зүйл хэр олон байна?

-Байна аа. Бидний хийж буй зүйлс үр дүнд хүрэхгүй байхаар маш олон хүн гадагш гарч, залуусын дунд гэмт хэрэг нэмэгдэж, амьдралдаа итгэх итгэл нь алдарч байна. Яг танд ийм зүйл тохиолдоогүй байлаа ч эргэн тойронд, гэр бүлийн дотор эдгээр асуудал байж л таарна.

Гэхдээ үүнд баригдаж байхын оронд маш хурдан шийдвэрлэх боломж монголчуудад бий. Манайд дайн болоогүй, шашны мөргөлдөөн байхгүй, гарал угсааны ялгаагүй. Саяхнаас уул уурхай гэж газар шороогоо ухаж төнхөж, хөдөө нутгийг баахан үймүүлж, хэдэн төгрөгтэй болчихлоо. Тэр мөнгөөрөө бид юу хийсэн юм бэ.

Эдгээрийг хурдхан шиг, өгөөжтэйгөөр шийдэхгүй бол хүн харахад зүгээр юм шиг хэрнээ дэлбэрэх аюултай. Тухайлбал, Улаанбаатарын утааны асуудал байна. Гамшгийн түвшинд хэдийнэ хүрсэн. Гэтэл бид яг царцаа шиг, хавар болохоор мартаж, өвөл болмогц л санадаг. Энэ олон жилийн асуудал, зовлон.

-Халамжийн тогтолцоо зөв зүг рүүгээ явж чадаж байна уу?

-Монголд ядуу хүн их байна. Эдгээр дунд халамж зайлшгүй хэрэгтэй. Тиймээс төрөөс халамж өгч байна. Гэхдээ төр биш дундаж давхаргынхан мөнгөө нийлүүлээд халамж өгч болно. Харамсалтай нь манайд тийм механизм алга. Бүр дээд давхаргын хүмүүс ядуу иргэдэд халамж өгөх гэхээр төрөөс ямар нэг дэмжлэг үзүүлдэггүй. Уг нь тэр тохиолдолд төрөөс татварын хөнгөлөлт эдлүүлэх учиртай юм.

Дээр нь сургуулийн хүүхэд бүрт хоол өгөх хэрэггүй. Үнэхээр хоол хэрэгтэй хүүхдэд өгөх хэрэгтэй. Гэхдээ тэгж байна гээд хугацаа нь дууссан хүнс өгвөл дэмий. Халамжилбал халамжлах ёстой хүмүүсээ халамжилсан шиг халамжилъя. Одоо төрөөс өгч байгаа халамжийг тоож ч авахгүй байгаа хүн байна. Ийм л замбараагүй халамжтай болж.

Монгол Улсын тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлыг хангах, хамгаалах зүйл бол мэдлэг. Залуу хүний мэдлэг. Бүх хүмүүсийн мэдлэг.

-Хотыг яаж утаанаас салгах вэ. Олон арга боловсруулсан. Гэхдээ нэг нь ч үр дүнгээ өгсөнгүй?

-Эрнандо Сато Монголд ирэхдээ нэг зүйл хэлсэн. Энэ нь хашаанд байгаа хүн бүрийн хөрөнгийг бүртгэхээр маш их мөнгө босч байгаа юм. Бид эдгээрийг нэгтгэж, орон сууц босгоход асуудал байхгүй. Хамгийн гол нь үүнийг зориглож, санаачилж хийлгэх сэтгэл одоогийн улстөрчдөд алга. Хотын дарга энэ ажлыг хийнэ гэж байна. Айл бүрт дэд бүтцийг хүргэнэ гэж байгаа ч үүнд зориулсан механизм хэрэгтэй. Ер нь хорвоо дээр бодоод олчихсон, бусад оронд хэрэгжүүлж байгаа механизмыг Монголд нэвтрүүлэхэд уг нь хэцүү биш.

Эх сурвалж: "Өглөөний Сонин"