Дэлхий дахины барааны нийт экспорт 2010 онд 15,2 их наяд, манай улсынх 2,9 тэрбум ам.доллар байв. Энэ нь манай гаригийн нийт хэмжээний 0,019 хувьтай тэнцэнэ гэсэн үг. Монгол орны эдийн засгийн цар хүрээ, чадавхи ч дэлхийнхтэй харьцуулахад иймэрхүү л түвшин, хэмжээнд байгаа нь мэдээж.

Эдгээр тоо баримтаас харахад гадаад худалдаа, эдийн засгийн харилцааны салбарт бидний дэвшүүлж байгаа зорилт, түүнийг гүйцэлдүүлэхийн төлөө гаргаж байгаа хүчин чармайлт (юун түрүүнд хөдөлмөр цаг болон мөнгө санхүүгийн зардал) бодит шаарлагаас хэтийдээд байгаа санагддаг. Тэр тусмаа манай экспортын 85 хувь гаруй нь эрдсийн түүхий эд бөгөөд дийлэнх нь өмнөд хөршид нийлүүлэгдэж байна.

Ер нь манай нийт бараа эргэлтийн 95 хувь хоёр хөрш оронд ногдоно. Түүхий болон хагас боловсруулсан бараа аль ч зах зээлд хориг саадгүй нэвтэрдэг бөгөөд олон улсын зах зээлд эрэлт нь байнга өссөөр байна. Иймд тэдгээрт гааль, эрх зүйн орчинг тусгайлан бүрдүүлэх шаардлага бараг үгүй юм. Жишээ нь, бид АПЕК-т нэгдэж ороход дэмжлэг үзүүлэхийг хоёр болон олон талт уулзалт хэлэлцээний хүрээнд сүүлийн арав гаруй жил байнга л хүсэлт болгож ирэв.

Гэтэл Ази, Америк тивийг дамнан орших энэ уудам орон зайд бидний зүгээс санал болгох дорвитой бараа бүтээгдэхүүн, хөрөнгө санхүү, техник технологи байгаа бил үү? Үгүй. Дэлхийн экспортын 10000 доллар тутмын хоёр нь л Монголынх байгааг дээр дурдсан. Эсхүл хэдэн зуун тэрбумаар хэмжигдэх импорт шингээх зээл байгаа бил үү? Бас л үгүй. “Адууныхаа хэрээр исгэрэх” гэж ардынхаа мэргэн үгийг энд нэг санамаар байгаа.

Олон талт бүтцэд ач холбогдол өгвөл зохих үе Монгол Улсын түүхэнд байсан. Социалист тогтолцооны үеийн хаагдмал байдлыг саармагжуулах, арай хожим ардчилсан тогтолцоо руу хийх шилжилтийг хөнгөвчлөх хүрээнд гадаад ертөнцөд “анзаарагдах” нь туйлаас чухал байв. Одоо байдал үндсээрээ өөрчлөгдөж Монгол Улсыг дэлхий дахинаа мэддэг болсон. Гол нь бид бусдын хүмүүнлэгийн дэмжлэггүйгээр, хараа дээгүүр амьдарч чадахуйц түвшинд хүрчихээд буй.

Гадаад улс төр, хууль эрхийн орчин нөхцөл маань бүр ч өөрчлөгдөв. Бидний улс НҮБ-д 50 жилийн тэртээ элсч, ЮНЕСКО, ХХААБ зэрэг салбар байгууллагатай нь үр дүнтэй хамтарч ажиллаж ирэв. ДХБ-д 1997 онд нэгдсэн нь олон улсын худалдааны дэг журам, технологи, оюуны өмч, үйлдвэрлэлийн харилцааны хэм хэмжээг хүлээн зөвшөөрч дагаж мөрдөхөө тунхагласан хэрэг болсон билээ. Улс төр, эдийн засаг хийгээд соёл хүмүүнлэгийн харилцааны дээрх түгээмэл бүтцүүдэд нэгдсэн нь Монгол Улсыг дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн бүрэн эрхт гишүүн, олон улсын эрх зүйн хүлээн зөвшөөрөгдсөн субьект болохыг нэгэнт нотолсон хэрэг юм.

Иймээс олон талт бүтцүүдэд нэгдэхдээ эдүгээ тодорхой шалгуураар, юуны өмнө манай талд ямар үр өгөөжтэй вэ гэдгээр л цэгнэх цаг нэгэнт болсон. Жишээ нь, байрлалын хувьд газар зүйн хувьд тэг гортигт нь аргагүй багтаж байгаа Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага, нийт Азийг хамарсан түгээмэл бүтэц болох Азид хамтран ажиллах, итгэлцлийг бэхжүүлэх бага хурал (АХАИББХ) зэрэг байгууллагатай харилцаа холбоотой ажиллах шаардлага байдаг юм аа гэхэд Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны зөвлөл (ПЕКК), АСЕАН-ы бүсийн чуулга (АРФ), Бангкокийн хэлэлцээр, Зүүн Ази, Латин Америкийн хамтын ажиллагааны чуулга уулзалт (ФЕАЛАК) зэрэг дэд бүс нутгийн хэмжээний байгуулагад зүүгдэхийн төлөө цаг зав, хөрөнгө мөнгө гарздахын хэрэг одоохондоо байна уу даа гэдгийг бодож үзмээр санагддаг.

Нэгэнтээ өгсөж гараад байгаа өндөрлөг дээрээсээ “мориныхоо амьсгааг дараад” туулсан замаа эргэж нэг шинжье. Угаас жижиг улс бололцоотой бүхнй л байгууллагад нэгдэж баймааж олон улсад танил болно гэдэг хэвшмэл сэтгэлгээг одоо таягдан хаяя. 2011 оны эцэс гэхэд манай улс глобал болон бүс нутгийн 60 орчим олон талт байгууллагад нэгдээд байв.

Жишээ нь, ПЕКК, АРФ- ийн зарим үйл ажиллагаанд оролцсоноор сүүлийн 10-аад жилд Монголд юу унав? Хуралд оролцсон дүнг сайшаагаад ажлын төлөвлөгөө батлаад байсан байгаа вий. Ганц нэг семинар сургалтад цөөн хүн явсан байж магадгүй. Өөр дорвитой юм олдохгүй дээ. Тэдгээр бүтцэд нэгдсэний улмаас хөрөнгө оруулалт нэмэгдсэн ч юм уу, манай экспорт өссөн зэргээр бодитой ашиг гарсан нь юу л бол.

Хүн ам цөөтэй, дээр нь санхүүгийн нөөц хязгаарлагдмал болохоор зарим байгуулага дахь манай оролцоо бидэнд илүүц ачаалал, үргүй зардал болж буйг нуугаад яахав. Энэ байдлыг одоо хүлээн зөвшөөрч ил тод тавьж ярилцах цаг болсон. Хэлэлцэгдэж буй сэдвийн мөн чанараас холуур мэдээлэл танилцуулга, төлөөлөгчдийн бэлтгэл султай, хайнга оролцоо зэрэг нь харин ч зарим байгууллагын хүрээнд Монголын талаар сөрөг сэтгэгдэл, базаахгүй үнэлэмж төрүүлдэг болов уу.

Манай талын хүлээсэн үүрэг, авсан амлалт биелээгүй, дараагийн хуралдааны үеэр нэхэгдэж “нүүр улайлгах” нь цөөнгүй тохиодгийг ч нуух юун. Энэ нь өнгөцхөн харахад манай талын асуудал мэт боловч хэрэг дээрээ цаад бангууллагынхаа ажилд садаа болж хүндрэл учруулж байдгийг ч ойлгох нь зүйтэй. Тэгээд ч хүн ам олонтой бусад оронтой харьцуулахад угаас төсөр бүтэцтэй манай яамдын хувьд тэр олон байгууллагын үйл ажиллагаанд зохих ёсоор оролцоод үр өгөөжтэй хамтран ажиллах бололцоо үнэндээ хомс юм.

Бид гишүүнчлэлийн татвархандиваа өгч дийлэлгүй өрөнд орчихсон, тэр нь нэхэгдэж “чих халууцуулах” нь ч бий. Ийм жишээг Ази, Африкийн Хуульчдын холбоо зэрэг олон байгууллагын тухайд хэлж болно. Иймээс өөрийн хүч боломжийн хүрээнд тодорхой тооны байгууллагатай жинхэнэ гишүүний ёсоор, харилцан үр ашигтай хамтран ажиллаж, онцын ач холбогдолгүй бүтцүүдээс зугуухан татгалзах нь зүйтэй болов уу.

Ялангуяа шинээр нэгдэж орох асуудалд ихэд ул суурьтай хандмаар байгаа. Чингэснээр сарнимал байдлаар зарцуулагдаж байгаа, ажиллах хүчний хийгээд хөрөнгийн нөөцөө цөөн чиглэлд зангидаж илүү үр өгөөжтэй ашиглах боломж нээгдэх юм. Хуралдаан уулзалтад оролцох үеэр зарим төрлийн мэдээлэл олж авах, тухайн байгууллагын ажлын онцлог, нарийн ширийнийг нээж мэдэх нааштай тал байдгийг үгүйсгэхгүй.

Гэхдээ эдүгээ цагт харилцаа холбооны технологи үлэмж хөгжсөн, тэгээд ч олон талт бүтцийн үйл ажиллагаа ил тод, нээлттэй болсон, иймээс Монголд офистоо сууж байгаад интернэтээс шаардлагатай мэдээллээ олж авахад хялбар болсон шүү дээ. Салбарын яамд, агентлагуудын гадаад хэлхээ холбооны өнгө төрх ч дээр хэлснээс төдий л ялгагдахгүй болов уу.

Хамтач ажиллагааны, ажил хэрэгч хэлхээ холбооны гэх зэрэг сайхан нэртэй тохиролцоо, санамж бичиг олноор байгууллагддаг. Тэдгээр нь тухайн айлчлал, хэлэлцээ өнгөрсний дараа тэгсхийгээд мартагдах нь элбэг. Дарга удирдлага нь солигдсоны дараа, эсхүл дараагийн зочид хүлээж авах цагт өмнөхөө мартчихаад ижил агуулга, бүтэцтэй баримт бичиг шинээр байгуулах нь ч цөөнгүй дээ.

Түрүүчийн баримт бичгээ олж чадахгүй, бүр айлын талаас сэмхэн сураглаж хайх зэрэг хөгтэй тохиолдол ч гарч л байдаг. Ийм байдлыг орон тооны хүрэлцээ муугаар тайлбарлаж болох хэдий ч угаас цаад баримт бичиг нь ач холбогдол багатай, үзүүлэн төдий зүйл байсантай холбоотой биз ээ. Нийтдээ 250 орчим олон талт, 800 орчим хоёр талт гэрээ, хэлэлцээр бусад төрлийн баримт бичигт манай тал нэгдээд буй тооцоог ГХЯ өнгөрсөн оны сүүлээр гаргасан нь бий.

Эдгээр тоо баримтаас харахад бид гадаад талаа хангалттай тохинуулчихаж, харин одоо “мориноосоо бууж” гэр орондоо хийж бүтээхэд илүү шамдах цаг болсон нь дээрх тоо баримтаас харагдана бус уу. 2011 онд сайд нар маань 10 тэрбум төгрөгөөр гадаадад аялчихсан талаар Ерөнхий сайд саявтар мэдээлсэн. Гадаад томилолтыг улиралд гурваас хэтрүүлэхгүй байх зэрэг шинэчлэлийн Засгийн газраас дэвшүүлж байгаа санаачилга хэрэгжсэнээр чамгүй хэмнэлт гарах байх.

Хамгийн гол нь дээдчүүл маань олбогтоо суурин морилж зарлиг шийдээ цаг тухайд нь өгөх аваас доодчуул бид гүйдлээ олоход илүү хялбар болно. Өнгөрсөн дөрвөн жилд өндөр, дээд хэмжээний 27 айлчлал Монголын талаас гадаад оронд хэрэгжжээ. Харин гадаадаас үүнээс гурав дахин цөөн тооны төр, засгийн тэргүүн манайд зочилжээ. Энэ ч бас л тунгааж бодууштай статистик.

Бид дэлхийн хэмжээний бодлого явуулаад байх орон мөн бил үү? Өмнөх тогтолцооны үед бид бусдын дагуул биш, тусгаар улс гэдгийг “сурталчлахад” эдгээр айлчлал чухал байв. Өөрөөр хэлбэл, “улс төр”, “үзэл суртал”-ын ач холбогдлыг нь илүүтэй эрхэмлэдэг байв. Эдүгээ Монгол Улсад ингэж “өөрийгөө үзүүлэх” шаардлага үгүй болсон. Мачийж ажиллах, мөнгө босгох, үтэр урагшлах, өрсөлдөөнд тэсэх нь гол шалгуур боллоо. Бэнчинтэй баймааж л бусдын түрэлтийг сөрнө.

Улс хоорондын айлчлал, зочлол улам л прагматик, “эдийн засгийн агуулга, сэдэл”-тэй болж байна. Бидний үлгэр авах дуртай, бас ЭСЯ-аа нээчихээд буй Сингапур улсаас нэг ч албаны томоохон зочин өнөө хэр Монголд зочлоогүй байгаа. Худалдадны сайд нь гэхэд л бараа эргэлт 200 сая ам.доллар хүрвэл сая тухайн улсад айлчлал хийх болзол хангагддаг гэж дуулсан юм байна.

Өнгөрсөн өвөл А.Меркель манайд айлчлахад бид ихэд ханасан. Гэтэл Канцлер маань тусгай онгоц хөлөглөн татвар төлөгчдийн мөнгөөр “бизнесийн өгөөжгүй гэж болохуйц улс орноор зугаалж явна” гэсэн шүүмжлэл Германд гарч интернэтээр цацагдаж байх жишээтэй. Энд дурдалгүй өнгөрч эс түвдэх бас нэг асуудал гэвэл айлчлалын бүрэлдэхүүний “бизнес төлөөлөгчид”.

Түүний бүрэлдэхүүнд яваа ажил хэргийнхэн цоо шинэ газар очингуутаа л 2-3 хоногт түнш олоод, гэрээ хэлцэл хийчихнэ гэвэл түүн шиг үлгэр байхгүй. Дээр нь бизнесийн уулзалт гэж хоёр талынхны цагийг барж өдрийн хагасыг алдагдуулдаг нэг процедур айлчлалын хөтөлбөрт орох нь элбэг. Хүлээн авагч тал “танхим дүүргэх” гэж хөөрхөн ажил болно.

Эдүгээ бизнесийн орчин, боломжийг мэдээд авах бололцоо мөнөөх интернэтэд бүрэн хангалттай бий. Харин ч илүү системтэй, бодитой мэдээлэл тэндээс олдоно. Хэчнээн олон хун бүрэлдэхүүнд нь багтахын хэрээр эцсийн дүндээ Монголын байгууллага, пүүс компани, иргэдээс гарах зарлага л нэмэгдэнэ.

Тоймч, Доктор Ж.Гөлгөө