шатандаа орж байх шиг байна. Хэсэгхэн хугацаанд хүчээр барьж байсан валютын ханш сүүлийн хэд хоногт нэлээд савлах хандлага гарч ирж, ганц манайд ч биш нэлээд олон улс орнууд ард иргэддээ хандан бүсээ чангалах, дансанд хадгалж буй мөнгөө биетэй зүйл болгохыг уриалан, дэлхийн нэлээд топ баячууд алтыг хуйлралдан худалдаж авах зэрэг ер нь бол мууг ёрлосон үйл ажиллагаа хаа сайгүй анзаарагдаж байна аа. Евро-гийн бүс хариугүй задарчих гээд, мөн Обама долларын асуудлыг 2013 он хүртэл л сунгуулсан нь цаашид энэ чигээрээ үргэлжлэхгүй нь тодорхой.
Урд их хөршийн эдийн засгийн өсөлтийн хурд огцом саарч, үүнийг дагаад манай улсын мөнгө олдог гол зүйл болох уул уурхайн гаралтай түүхий эдийн үнэ болон хэмжээ багасах хандлага илт гарч ирэн улсын төсөв эвгүй байдалд орж байгаа нь илт болж байна. Бензиний импортын татвар, архи тамхины онцгой татварыг шинэчилсэн нь ойлгомжтой. Шууд утгаараа бол мөнгөгүй болох нь гэсэн үг л дээ. Мөнгөгүй өлсгөлөн Хойд Солонгос ч юм уу Суданаас бид нар сайн ажилладаг, сэргэлэн учраас гайгүй амьдарч байгаа биш шүү, тэдэнд нүүрс, зэс, элдэв хүдэр, ноолуурын ямаа байхгүй, бид нарт бол харин байна. Газрын хэвлийн баялгаа бараад бэлчээр нь цөл болсон цагт харин тэд нараас доор орчвол яана аа гэж би хувьдаа боддог юм.
Нийгэм мөнгөгүй байхын муухайг бид нар сайн мэднэ дээ. 90-ээд оныг ихэнх маань санаж л байгаа. Төрийн татвараас, улсын үйлдвэрийн газруудаас олдог мөнгө нь байхгүй бол нийгмийн нэлээд хувь нь шууд сөхөрнө. 600.000, 1.000.000 төгрөгийн одоогоор амьдралд гайгүй хүрээд байгаа цалин маань инфляцад орон нэг доллар нь 5000 төгрөг болоход л амьжиргааны хамгийн доод түвшинд хүрээд ирнэ. Уул уурхайн компанийн бүтээгдэхүүний үнэ навс унахад л тэд дороо олборлолт тээвэрлэлт зогсоод эзэд нь ч орлогогүй, улс ч татваргүй, ажилчид нь ч цалингүй тэгээд л дашийн шог.

3,4-р хороолол болон хотын төвийн худалдаа үйлчилгээний газрууд нь нийтээрээ мөнгөгүй болох цагт яг нөгөө 90-ээд оны эхэн шиг л байхгүй, алга болоод өгнө. Барилгын компаниудын орон сууцыг хэн ч авахгүй болбол яана? Цалин багассан төрийн байгууллагад авилгал одооноос ч илүү гаарч хичнээн хүчээр тэмцээд ч дийлдэхгүй болно. Төрийн байгууллага, хувийн компанийн цалин, ахмадын тэтгэвэр нь зөвхөн өнөө маргаашийн хоолонд л чүй ай хүрэхтэй хүрэхгүй болоод, их дээд сургуулийн мөнгийг улс болон, эцэг эх нь ч дийлэхгүй, ажил ч олдохгүй, нийтээрээ хорсож бухимдах болсон тэр цагт юун тэр Чаушеску, Мубаракыг түлхэн унагасан тэр хувьсгал байтугай цуст самуун гарах тэр цаг ирж болохыг хэн маань ч таашгүй ээ. Үгээгүй хоосорсон олон түмэн хяналтаас гарвал юунд ч дийлдэхгүй.
Яахав хагартлаа баяжиж, юм юмтай болсон хэсэгхэн улс төрчид тэдний эзэд болох цөөнх олигархууд олны хилэнгээс зугтан гадаадад гарч л таарна. Хичнээн зугатаан гадаадад гарсан ч Монголдоо урьд нь байсан амьдралаараа сэтгэл амар, хангалуун амьдрах нь харин юу л бол. Энэнээс болж эдний улс орон нь сүйрсэн гэж тэднийг хаа сайгүй чичлэнэ, юм л бол банкин дахь мөнгөний гүйлгээг нь хийлгэхгүй болгох гээд л, бүүр улсаасаа албадан гаргана гээд л рэкетлэх бол энүүхэнд. Нэгэнт өрнөдийн баян тарган орнууд өөрсдөө бас л хямрах гээд бужигнах гээд байхад юун манайхаас очих хэдэн зальхай этгээдүүд манатай. Харин ч манайд шинээр гарч ирж болох ямар нэг засгийн газар олны бухимдлыг намжаах, нэр хүнд олох, гадаадад гаргасан мөнгийг нь жаахан ч гэсэн эргүүлж авахын тулд Интерполд хандахад л дор нь гав зүүлгээд л буцаагаад өгчихнө. Улсын байж болох баялгийг хулгайлаад, оргон зайлсан, нийгмийг бухимдалд хүргэсэн, урвасан, хулгайлсан гээд хамгийн хатуу ялыг шүүх онооход нийтээрээ алга таших болно.

Нийгэм нь хямарч, нийтээрээ ядуурч ийм байдалд хүргэсэн хэдтэйгээ тооцоо мянга бодсон ч эндээс харин хожоод байх хүн юу л бол. Их л танил түүх байгаа биз???
Нийгмийн амьдрал үргэлж энэ чигээрээ яваад байхгүй, гэгээлэг гэхээсээ илүү бараантаж мэдэх тодорхойгүй нөхцөл байдал л бидний урд байна гэж хэлэх гээд байна л даа. Дэлхий хямрахад бид дагаад илүү ихээр хямарч савлах ёстой болж байх шиг. Ер нь бол дээр үе өрнөдийн орнууд хямрахаараа хоорондоо байлддаг байсан бол одоо цагт өөрсдийн хямралыг бага буурай Африк, Ойрхи Дорнодын улсуудыг нурааж, эвдэн сүйтгэж байж баялгийг нь цөлмөн, булааж байж давж гардаг болсон нь харин үнэн шүү.
Манайх ч гэсэн их баялагтайгаараа эдний хямралын асуудлыг шийдвэрлэх арга зам болчих бий гэж айж байна л даа.
Цаашид ийм байдалд орчихгүйн тулд Бид яах вэ? гэсэн асуулт гараад л байна даа. Хэзээ ч хамаагүй ирж мэдэх их хямралыг хохирол багатай гэтлэхийн тулд Яах вэ? Юу хийх вэ? Одоо бол цаг л алдаж болохгүй, өмнөх жилүүд шиг амар тайван, унтаа байдлаасаа гарч бүгд л зүтгэх хэрэгтэй нь харин үнэн. Замбараагүй шуудайтай үхрийн эвэр шиг биш, гадныханд ашиглуулан, бие биенээ шулсан биш, цогцоороо эв нэгдэлтэй нэгэн зүг зориглон хөдлөж байж л зорьсондоо хүрэх ёстой гэж бодох юм аа.
Миний бодлоор бол доорхи алхмуудыг цогцоор хийх хэрэгтэй гэж бодож байна.

- Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг зохион байгуулалттайгаар зохицуулж зааварлан үүсээд байгаа асуудлыг нийтэд эвтэйхнээр тайлбарлан нийгмийг нэгдсэн байр суурьтай болгох.
- Ямар ч хөрөнгө мөнгө, ашиг орлогоос дээгүүр эрүүл саруул, боловсорсон Монгол хүн бол хамгийн гол баялаг гэдгийг төр засгаас хүлээн зөвшөөрөх, улмаар боловсрол-эрүүл мэндийн тогтолцоог одоогийн гажсан байдлаас гаргах ажлыг яаралтай эхлүүлэх.
- Орон нутгийн удирдлага, төрийн захиргааны байгууллага бол бизнесээс ангид явах ёстой гэдгийг туйлын үнэн л болгох.
- Мэдээж уул уурхайн болон хөдөө аж ахуйн экспортын түүхий эдэд өртөг шингээн хагас болон бүтэн боловсруулсан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх.
- Импортоор оруулж ирдэг хэдий ч өөрсдөө хийх боломжтой бүх төрлийн хүнсний бүтээгдэхүүн, оёмол бүтээгдэхүүн, гэр ахуйн бүтээгдэхүүн болон барилгын материалын үйлдвэрлэлийг нэгдсэн бодлого гарган шатлан өргөжүүлж, өөрийн оронд үйлдвэрлэн тэдгээрийг гадаадаас худалдан авахыг хязгаарлах тал дээр цогц бодлогыг гаргах. Тодорхой хэмжээгээр үнийн зохицуулалт хийх.
- Орон нутгийг онцлогоос нь хамааруулан үйлдвэржүүлэх тал дээр төр, бизнесийн хамтын ажиллагаа
- Үйлчилгээний салбар дахь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг шатлан хумих бодлого боловсруулахын зэрэгцээ өөрийн энэ салбарыг чанаржуулах
- Архи, согтууруулах ундаа, тамхины хэрэглээг багасгах тал дээр цогц үйл ажиллагаа явуулах энэ талын сурталчилгааг эрс өөр түвшинд гаргах.
- Тансаг хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүнийг хязгаарлах тал дээр цогц бодлого явуулах.
- Гадаад руу чиглэж байгаа валютын урсгалыг хатуу хяналттай болгох.
- ...
- ...
Иймэрхүү маягаар үргэлжлүүлээд л байвал бичих юм дуусахгүй нь ээ.
Бизнесийнхэндээ хандаж хэлэхэд одоогоор нийгэмд оруулж буй хөрөнгө оруулалт чинь бага байна, энийгээ ихэсгээч ээ, элдэв худлаа маркетинг, хэт өндөр ашиг хөөж байгаа чинь буруу байна аа, ашиг багатай ч гэсэн нийгэмдээ ихээр тус дэм болох салбаруудыг анхаараач ээ, алсын хараагүй хэт чөлөөт зах зээл рүү тэмүүлэх тэмүүлэл чинь яваандаа хямрал руу л аваачдаг гэдгийг л хэлэх гэсэн юм аа.

Улс төрчдөд хандаж хэлэхэд манай энэ оршин тогтнож буй зах зээл чинь ерөөсөө зохицуулалтгүй, гажсан хэт шулаач, чейнжийн системд орчихсон нь өөрсдөд нь их гай тарьж байна, энийг зохицуулаач, татварын системээ уян хатан зөвөөр тогтоогооч, шударга ажил хэрэгч болооч ээ, намаас илүү улс орон, ард түмэн чинь чухал гэдгийг ойлгооч, жалга довсог, намсаг байдлыг үгүй хийгээч ээ, Монгол орныг Монгол хүмүүс л хамтдаа аварч чадна гэдгийг сайн ухаараач гэсэн юм аа.

Нийтлэгч : B. Ganzorig