газар, байр орон сууцны їнэ, эмнэлэг боловсролын тєлбєр эрс нэмэгдэх нь ядуусын хороолол гэгч таагїй їзэгдлийг бий болгодог. Ядуусын хооролол нь аль улсын ямар хотын хаана байгаагаас їл хамаараад тухайн улсын хууль їйлчилдэггїй, єєрийн гэсэн хууль дїрэмтэй, засагтай улс доторхи улс шиг байдаг онцлогтой. Їїний хамгийн том жишээ бол Бразилийн фавеллууд юм. Дэлхийн хамгийн хїчирхэг 20 орны нэг, дэлхийн хамгийн єндєр хурдацтай хєгжиж яваа дєрвєн улсын нэг, сансар судлалаас эхлээд хєлєг онгоцны їйлдвэрлэл гээд бїх л салбар нь маш єндєр хєгжсєн улс бол Бразил. Гэсэн хэдий ч Бразилын том хот бїрт єєрийн гэсэн ядуусын хороолол буюу фавелл гэж бий.

Баян дїїрэг, хорооллуудын орчимд байсан тєрийн мэдлийн газрыг ядуус дур мэдэн эзэлж, ямар ч зєвшєєрєл энэ тэр авалгїйгээр байшин барилга барьж эхэлснээр фавелл їїснэ. Эрх баригчдын зїгээс нийгмийн хамгийн эмзэг давхаргынхан оршин суудаг ийм “сайн дурын” дїїргїїдийг байхгїй мэт царайлж, хамгийн наад захын халамж їзїїлэхээс татгалздаг. Ийм дїїрэгт оршин сууж байгаа хїмїїс амьдрахын эрхэнд юу ч хийхэд бэлэн байдаг нь ойлгомжтой. Ингэсээр фавеллууд нь гэмт хэргийн аль нэг бїлэглэлийн эрхэнд бїрэн ордог. Хар тамхи, зэвсгийн наймаа, хїний наймаа гээд хамгийн хїнд бєгєєд хамгийн єндєр ашигтай хууль бус бизнес эрхэлдэг дээрмийн бїлэглэлїїд фавеллыг зїгээр ч нэг эрхэндээ авчихдаггїй.

Тэндээ єєрийн гэсэн хууль тогтооно. Фавеллд оршин сууж байгаа хїмїїсийн нийгмийн асуудлыг нь идэвхтэй шийднэ. Жишээлэхэд, тєлбєртэй эмнэлэгт эмчилгээ хийх шаардлагатай бол фавеллын оршин суугч нь тєрийн яам, халамжийн газар хандахгїй. Шууд л єєрийн дїїргийг захирч байгаа мафийнханд хандахад цаадуул нь ч элдэв хїнд суртал, бичиг цаас гэлгїй бэлэн мєнгєєр туслана. Дунд сургуулиудыг мєнгє, эд зїйлээр тогтмол дэмжинэ гэх мэт арга хэмжээг байнга авдаг. Хариуд нь тухайн хорооллын оршин суугчид мафийн гишїїдийг хууль хяналтын байгууллагаас нуух, холбоо барих, хар тамхи ба зэвсэг зэргийг нууцаар тээвэрлэх їйлчилгээ їзїїлнэ. Хулгай, дээрэм мэтийн жижиг гэмт хэрэг хэрээс хэтэрвэл оршин суугчид мєн л мафийн боссуудад гомдол мэдїїлнэ. Цаадуул нь ч єєрийн шугамаар шуурхай арга хэмжээ авчихдаг. Товчхондоо бол фавелл гэдэг нь єєрийн гэсэн Засгийн газар, цэрэг, боловсрол ба эрїїл мэндийн салбартай, єєрийн гэсэн хуультай улс доторхи улс. Ийм болохоор тэнд цагдаагийн ажилтнуудын їнэр ч байдаггїй нь ойлгомжтой. Фавелл дотор бїгсэн хэрэгтнїїдийг аргагїйн эрхэнд баривчлах шаардлагатай болвол нисдэг тэрэг, хуягтаар дэмжїїлсэн 50-60 цагдаатай тусгай отрядын дайчид оролцсон багахан хэмжээний цэргийн їйл ажиллагаа явуулах шаардлагатай болно. Фавеллд амьдарч байгаа жирийн иргэд цагдаагийнханд дургїй учраас ингэхээс єєр аргагїй. Ер нь, гадны хїн ядуусын хороололд тусгай хамгаалтгїй явна гэдэг амиа хорлосонтой адилхан гэлцдэг.

Хот болгон хэд хэдэн фавеллтай. Дїїргийн байрлал, эзлэж байгаа газрын хэмжээ зэргээс хамаараад дотор нь оршин суугаа хїмїїсийн тоо янз бїр. Рио-де-Жанейро хотод 5000 гаруй хїн амьдардаг том фавелл 200 гаруй байдаг, їїнээс цєєн хїн амтай жижгийг нь фавеллуудыг оруулбал нийтдээ 1000 орчим болдог. Хотын хамгийн том гэгддэг Россиньод ойролцоогоор 150 мянга гаруй амьдардаг гэхээр мафийнхан ямар их нєлєєтэй байдаг талаар ойлголттой болж болох юм. Галт зэвсгийг дунджаар 200ам.доллараар чєлєєтэй худалдан авах боломжтой. Тэгэхээр зэвсэглэсэн дээрэмчидтэй хэзээ ч тулж магадгїй. Иймд фавеллын хїмїїс єєрсдєє зэвсэг авах замаар аюулгїй байдлаа хангахыг хичээдэг. Буудалцаан бол єдєр алгасахгїй шахуу гардаг гэвэл нэг их хэтрїїлэг болохгїй. Їїний дээр мафийн янз бїрийн бїлэглэлїїд хоорондоо зєрчилдєх їед фавеллууд нь жинхэнэ утгаараа тулааны талбар болж хувирна. Ийм їед жирийн буудалцаан юу ч биш, гранат шидэгч, алсын удирдлагатай тэсрэх бодис хэрэглэх гээд кинонд гардаг шиг л юм болно. Ийм їед эрх баригчид арга буюу цагдаа, армийн ангиудыг оруулж энгийн иргэдийг хамгаалах ажиллагаа явуулдаг.

Гэхдээ фавелл буюу ядуусын хороолол нь зєвхєн Бразилд байдаг їзэгдэл гэвэл бодит байдалтай нийцэхгїй. Венесуэл, Болив, Аргентин гээд Латин Америкийн улс болгонд єєр єєрийн гэсэн фавелл бий. Фавеллд амьдардаг хїмїїсийн тооноос шалтгаалаад улс орны улс тєр болон эдийн засгийн амьдралд їзїїлэх нєлєє ч ялгаатай. Яагаад гэвэл орчин їед Латин Америкийн орнууд шахуу дарангуйлагч засаглалтай байсан цаг єнгєрч бїгд ардчилсан тогтолцоотой болсон. Тэгэхээр фавеллын оршин суугчид сонгуулиар саналаа єгєх эрхтэй гэсэн їг. Харин энэ бол улстєрчдийн хувьд маш том боломж. Тиймээс сонгууль дєхєєд ирэхээр улстєрчид нь фавеллыг яаж хєгжїїлэх, лут болгох тухай яриа єрнїїлэн уран їгээр донгодож эхэлдэг нь ойлгомжтой.

Харин сонгуульд ялсны дараа бол... . Ялсны дараа юу болдгийг та бид сайн мэдэх болохоор ярих хэрэггїй биз. Улс тєрийн нєлєєний хувьд тєсєєлєхєд нэг талаас хэцїї, нєгєє талаас хялбар. Жишээлэхэд, Венесуэлийн Ерєнхийлєгч Уго Чавесийг фавеллынхны саналын ачаар л удаа дараалан сонгогдож байгаа гэлцдэг. Венесуэлийн нийслэл Каракасыг битїї тойрон байрладаг фавеллуудад Уго Чавес їнэгїй эмнэлгийн тусламж їзїїлдэг тєв, сургууль зэргийг олноор байгуулж, бодит тусламж байнга їзїїлдэг. Сїїлийн хоёр гурван жилийн туршид фавеллын оршин суугчдад зориулан улсын хєрєнгєєр барьсан, ариун цэвэр, аюулгїй байдлын наад захын шаардлага хангасан тусгай хороолол хїртэл барьж байна. Тийшээ фавеллын оршин суугчдыг їнэ тєлбєргїй нїїлгэн суулгана. Тэгэхээр Ерєнхийлєгчийн ээлжит сонгуулийн їеэр тэд хэний тєлєє саналаа єгєх нь ойлгомжтой. Гэхдээ тэрхїї оршин суугчдын саналыг авч байгаа ч тэдэнд бодит дэм єгч байдаг мафийн бїлэглэлїїдийг яах нь тодорхойгїй. Энэ мэтээр ядуусын хорооллыг тойрсон ээдрээ их.

Хувийн, улс тєрийн, эдийн засгийн гэх мэт олон шалтгааны улмаас фавелл дахь амьдралыг єєрчлєх талаар Латин Америкийн эрх баригчид цєєнгїй зїйл хийж байдаг. Тухайлбал, Бразил улс. Энэ улсад 2014 оны хєлбємбєгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн, 2016 оны Олимпын тоглолт болно. Тиймээс эрх баригчид гэмт хэргийн уул уурхай болсон зартай фавеллуудаа цэвэрлэх арга хэмжээг эрчимтэй авч хэрэгжїїлж байгаа юм. Олон улсын чанартай тэмцээн уралдаан болох байгууламжуудаас холгїй байрлах ядуусын хорооллоо хамгийн тїрїїнд цэвэрлэнэ. Їїний тулд арми, цагдаагийн тусгай хїч, нисдэг тэрэг, хуягт, танкаар дэмжїїлсэн бїлэглэл фавеллыг эхлээд мафийнхнаас цэвэрлээд, дараа нь дотор нь тогтмол эргїїл хийж эхэлдэг. Ингэснээр фавеллын оршин суугчдад мафийн зїгээс їзїїлдэг дарамт, нєлєє аяндаа буурч, хїмїїс нь аргагїйн эрхэнд хууль ёсонд нийцсэн ажил эрхэлж эхэлдэг ажээ.

Энэ арга хэмжээ нь 40-50 жилийн тїїхтэй фавеллуудад 2-4 жилийн дотор ямаршуу їр дїн їзїїлэхийг хэлэхэд бэрх. Ямар ч л байсан Бразилын эрх баригчид нь фавеллуудад урьдын адил хар тамхи замбараагїй зарж борлуулдаг, уур нь хїрсэн хїмїїс шууд буудалцдаг газар байхаа болино гэдэгт итгэлтэй байгаа юм байна.
Энэ мэт улсын хууль їйлчилдэггїй, єєрийн гэсэн хуультай, дээрэм тонуул, гэмт хэргийн їїр болсон дїїрэг улс болгонд шахуу бий гэхэд хилсдэхгїй. Шилжин ирж байгаа хїмїїсийн тоо улам бїр нэмэгдэж байгаа манай нийслэлийн хувьд ч мєн л адил. Нийслэлийн шинэ удирдлагын зїгээс ажилгїйдэл ба авлигал, нийгмийн шударга бус байдалтай дїїрэг, хороо болгонд адилхан тэмцэх шаардлагатай. Цаашлаад эмнэлэг, сургууль гээд нийгмийн хамгийн анхан шатны халамжийг зохих тївшинд їзїїлэхэд анхаарал тавьж, хяналтын камер байрлуулах, алсын удирдлагатай нисэх тєхєєрємж ашиглах зэргээр гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, цаг тухайд таслан зогоох арга хэмжээ авахгїй бол тун удахгїй Улаанбаатар гэмт хэргийн бїлэглэлїїд бїгдийг шийддэг єєрийн гэсэн фавеллтай болохыг їгїйсгэх аргагїй.

ardchilal