Монгол хүн “хөөрхий”, “эвий”, “зайлуул”, “чааваас” ... г.м. аялга үг, уулгалах үгийг яагаад хэлдэг юм бол? Ийм үгс хүний сэтгэл зүрхнээс унадаг юм болов уу? Оюун тархинаас нь гардаг юм болов уу? Өгүүлэх нь:

“Хөөрхий”, “хөөрхийс”, “хөөрхий зайлуул”, “зайлуул даа, хөөрхий”, “эвий хөөрхий”, “хөөрхий еэ”, “хөөрхий чааваас”, “зайлуул” г.з. монгол хүмүүний өр нимгэн сэтгэлийн угаас гардаг, хүмүүн хоорондын ойрын ба холын харилцааны зөрлөг дээрх үнэлэмж, сэтгэлийн өнгө аясыг илэрхийлдэг цөөнгүй үгсийг өвгөд дээдсийнхээ амнаас унахыг сонсож явжээ.

Монгол хүн өрөвч сайн сэтгэлийн ийм аялга-сул үгсийг хэзээ, хаана, хэнд, юуны учир уулгалан хэлдэг, тэр нь хэл-сэтгэхүй, нийгэм-соёлын болон хэрэглээний ямар үндэстэй байдаг, ямаршуухан мэдлэг-мэдээллийг зөөж тээж уламжилж ирсэн бэ? гэдэг бол судлаад, сонирхоод үзмээр асуудал юм. Даан ч монгол хэлний хандлага үг, аялга үг, уулгалах үг, хараал зүхэл үг, сул үгсийн “хүүдий”-г монгол хэлшинжлэлтэн, утга соёлын судлалтан нар олигтой судалсангүй, ерөнхийд нь орхигдуулж ирж, хөөрхийс! Ийм үгсийн нууц уурхай, эрдэнэсийн сан бол найруулга, хэрэглээний машид чухал түүхий эд болдог учиртай билээ.

Орон зай, цаг хугацааны талаас нь ажиглавал, хүмүүний сэтгэл зүрхний дотоод чинадаас дуурсан гардаг «хөөрхий зайлуул, ижий минь ...» маягийн уулгалах хандлага үгсийг нэг талаас, гол төлөв ахмад буурлууд, аав ижий, хөгшин хөвөө, ядарсан зүдэрсэн хэн нэгэнд, эсвэл, нөгөө талаас, нялхас балчирс, өнчид өрөөсөнчүүл, алдсан эндсэн хэн нэгэнд, бас тэрчлэн амьд байгаль, ургамал цэцэгс, адгуус амьтад, тэдгээрийн үр төл тэргүүтэнд хандаж, хэл яриандаа хэрэглэдэг байгаль, нийгэм-соёлын уламжлалтай байж. Гэхдээ хэнд ч, юунд ч хандаж, яаж ч уулгалсан, ямар өнгө аяс, үнэлэмжийг илэрхийлсэн ч ойр дэргэдээс нь, эсвэл, улаан нүүрэн дээр хэлэх нь бас ч хорио цээртэй, ховор цөөн байсан нь сонин байна. Өөрөөр хэлбэл, монгол хэлний аялга үг-өгүүлбэрийг танихуйн хэлшинжлэлийн өнцгөөс ажваас, тийм маягийн үг-өгүүлбэрийг ярианд болон бичигт харилцааны зөрлөг, ямар нэгэн “зайц” -аас хэлдэг, бичдэг, дамжуулдаг нь учир начиртай байжээ.

Монголчуудын өрөвдөхүй, өхөөрдөхүй, хайрлахуй, харамсахуй, санагалзахуй, багасгахуй, басамжлахуй, эрхлүүлэхүй, энхрийлж эвийлэхүйн арга, билгийн ухаанд: «Магтах үгийн далд нь сайн», «Эвий ихэдвэл эрхлүүлэхийн цондон», «Хөөрхий олширвол хүндлэл багасдаг», «Хайр нь дотроо, хал нь гаднаа», «Худалч хүнй хөөрхий олон, хуурамч хүний эвий олон» г.м. үг хэллэг уламжилсаар ирсэн нь учиртай аж.

Өдгөө ингээд бодоход, хөөрхий бидний эрчүүд, хүмүүжихийн зам мөрийг олж, хорвоотой танилцахдаа амьд сайхан ярианд, анх «хөөрхий зайлуул, ...»-ийг эмээ өвөө, ээж аавынхаа амнаас сонсож явсан бол, хожимхноо сургууль соёлын босго алхаж, бичгийн хэлтэй золгонгуутаа эрдэмтэн-зохиолч Дамдинсүрэнгийн «Буурал ижий минь» (Ленинград, 1934) шүлгийг уншиж байж л «хөөрхий зайлуул, ...»-тай танилцаж эхэлсэн түүхтэй байна.

«Буурал ижий минь» шүлэгт:

«Хөөрхий зайлуул, ижий минь

Хөөршөөж намайг харахлаар

Муу бүгдийг сайн болгож,

Муухай бүгдийг сайхан болгож,

Тагжгар туранхай биеийг минь

Тантайчсан тарган гэх юм.

Тахлай хөх нүүрийг минь

Мантайчсан цагаан гэх юм ...» гэж дүрсэлсэн байдаг бөгөөд «Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас эрдэм өвөртөлж ирэхээр алсыг зорьсон» (Д.Нацагдорж) хүний хүү, нүүдэлчдийн эх нутагтаа хоцорсон буурал ижийгээ санагалзан байж:

Хөвөөрөн харагдах хөндийн замаар

Хөхрөн бүрэлзэх мананы дундуур

Хөндөлсөн байх уулсын хөтлөөр

Хөвөлзөн нүүх үүлсийн доогуур

Өглөө үдэшгүй саравчлан харж,

Өдөр шөнөгүй санаашран шаналах ...

буурал ижийгээ хайрлан өрөвдөж, «Хөөрхий зайлуул, ижий минь ...» гэж уулгалан хандсан байдаг.

Монгол хэлний хандсан үг-өгүүлбэрийн үүрэг, утга, хэрэглээг зуу гаруй зохиолч, сэтгүүлчдийн бүтээлээс судлаад, баримт сан бүрдүүлээд үзсэн чинь «ижий»-дээ, «эх хүн»-д хандсан үг, уулга алдсан үг, дуудах өгүүлбэр, тэр олон зүйл хандлагын дотроос бараг 60 хувийг эзэлж байгаа нь ч сонирхол татаж байна.

30-40-өөд оны үед эрдэм боловсролын мөр хөөж, алс газар сураар одсон Ц.Дамдинсүрэн тэргүүтэн нь эх үрсийн элбэрэл журмыг сахиж, буурал ижийгээ санагалзанхан, нүүдэлчдийн соёл-сэтгэлгээтэй амин холбоотой аялга-хандлага үгсээр ийнхүү дүрсэлж байсан бол, орчин цагийн уран зохиолд тэрхүү баймж, үнэлэмж, өнгө аяс нь бүр ч олон шинэ хэлбэр, агуулгатай болсон нь илт харагддаг. Энд баримт болгож, нэгэн найрагчийн Уул-Алтайдаас ч юмуу, эсвэл Сэлэнгийн шар тохойгоос ч юмуу, аль эсвэл хялгана найгасан Дорнодын уудам талаас ч юм уу, бүр эсвэл Заг-Байдрагийн Хүрэн бэлчирээс ч юм уу «Хяруу унах цаг»-аар ээжийгээ санагалзсан сэтгэлийн өчил шүлгээс жишээлж, харьцуулан сонирхъё:

Хяруу унахад ээжийгээ саналаа.

Хялганын аясаар бөхөлзсөн ээж минь дээ,

Анхны цаснаар ээжийгээ саналаа.

Асгарсан сар шиг гэрэлтэй ээж минь дээ,

Газрын наран таныхаа хайрын элчинд

Галын бурхан шиг өслөө, хүү чинь ... (Лханаагийн Мөнхтөр: «Жаргалын найман морь», II боть, 2012 номоос) гэж бичиж, ханджээ.

Хүний үр төдийгүй, мал, амьтны үр төл, зулзага хүртэл “эхийн усан өлгий”-өөс хөрст дэлхийд унамагцаа «ээж ээ ...» гэдэг юм болов уу, эсвэл «сүү-хоол» гэдэг юм болов уу? Тийм нэгэн утгатай авиа гаргаж, “уйлдаг”, “майлдаг”, “гийнэдэг” байж магад бөгөөд тэр нь нэг насны амь амьдралд нь хичнээн ч удаа давтагддаг юм, бүү мэд! Сэтгэц шинжлэлтнүүд, энерги судлаач нар үүнийг сонирхдог байна.

Монгол хэлний «ээж ээ ...», «ижий минь дээ ...», «хөөрхий ээж минь ...» гэдэгтэй «зайлуул» гэдэг үгийг элэг бөөрөөр нь нийлүүлж, эвцэлдүүлэн хоршиж хэлдэг, бичдэг нь бас учиртай юм. Хэлж ярьж байгаа, бичиж найруулж байгаа зүйлд маш өвөрмөц үнэлэмж илэрхийлдэг, баймж утга оруулдаг, өнгө аяс нэмдэг, сэтгэлийн хөдөлгөөн, хандлага илтгэдэг, бас холбох гагнах арга хэрэглүүр болдог энэхүү “зайлуул”-ыг хэзээ, хаана, хэн, ямар зорилгоор хэрэглэснийг хэлний баримтаас харахад сонин. Албан хэргийн болон эрдэм шинжилгээний найруулгад “зайлуул”-ыг хэрэглэсэн тийм «хачин хүн» одоогоор алга. Сонин нийтлэлийн найруулгад өдрийн од шиг тохиолдоно. Харин ярианы болон урансайханы найруулгад тун өвөрмөц хэрэглэгддэг, хүмүүн хоорондын харилцаа, сэтгэлийн дотоод чинадын торгон зөрлөг, зайц дээр л амнаас унадаг «уулгалах үг» ч гэмээр онцлогтой юм. Тийм жишээ, ийм амьд яриаг өд төдийгөөр нь хэлдэг сайхан уламжлал байлаа:

- Та намайг нэлээд тулгаж байна аа даа. Зөв өө. Сэтгүүлч хүний онцлогийг мэднэ ээ. Төмөр-Очиртой Шинэ хүчний дээд сургуульд багшилж байхдаа танилцсан. Их ч шударга, их ч юм мэддэг. Энэ чанараараа та нарын хэлдгээр бол, од болсон хүн дээ, зайлуул! (С.Жалан-Аажав: «Түүхийн хуудаснаас үнэнийг арчин устгаж болохгүй.» Зохиолч-сэтгүүлч До.Цэнджавын «Он цагийн шашдир», 2010 номоос, 1993, «Засгийн Газрын мэдээ» сонинд нийтлэгдсэн ярилцлага ...);

... Харин одоо яагаад ч юм бэ, эргэн тойрны уулс чимээгүй дүнсийнэ. Нүдний аягаар нулимс дүүрч цийлэлзэнэ. Хөөрхий дөө, зайлуул, Дулмаа гуай! (Дан.Нямаа: «Нарны алга» дууль, 2010 номоос);

... Жигжид их ядуу, харин учиргүй уран хүн байсийм. Уг нь манай нутгийн хүн, Хөдсөн Жигжид гэдгийм. Ерөөсөө тийм их ядуу, нэг муу хохь тайж хүн. Хохь тайж хүний хүү юм. Тэгээд заримдаа бид нүцгэн Жигжид тойн гэдэг сэн. Тойноо алд даа, юу ч байхгүй хоосон юм чинь, зайлуул! (Жамцын Бадраа: «Их дуучны яриа буюу алдарт гавьяат дуучин Магсархурцын Дугаржавын яриа» Уб., 2009, номоос)

- «Эртний сайхан»-ыг бол над хэн ч заагаагүй, Жунай гуай л ганц нугалаа заасан. Дашрэнчин гуайн дүү. 30 жилийн ойн наадмаар Жунай гуай манайд ирж буусан юм. Ингэж олон уулзаж байхдаа надаар дуулуулаад, заримдаа уйлаад байдаг юм, хөөрхий зайлуул... (Мөн номоос) г.м.

Барим тавим энэ сайхан баримтуудаас ажиглахад, монгол хүн, нүдээр харж, чихээр сонсож, биеэр хүрэлцэж, сэтгэлээр амталж, гараар барьж мэдрээд, эл торгон агшинд, харилцахуй мэдрэхүйн тэр зайц зөрлөг дээр л «зайлуул», «хөөрхий зайлуул», «эвий зайлуул»-ыг хэлж дуун алддаг, уулгалдаг байна. Иймээс “зайлуул”-ыг таалалт эерэг, эс таалалт сөрөг үнэлэмж, сэтгэлийн хөдөлгөөн илтгэдэг “оруулбар” нэгж гэж үзэж болно.

- Монгол хэлний “зайлуул” гэдэг үг яаж бүтсэн, ямар аймгийн үг, ямар утга, үүрэгтэй, хүн яагаад энэ үгийг хэлдэг, ямар эрчим долгионтой, ямар ямар үгтэй ойр дэргэдийн “явдаг” вэ? гээд л зарим сурагч оюутан, магистр, хэл судлаачаас асууж тандаад үзлээ л дээ.

- Хачин юм! Зарим нь «Зайл! гэсэн үг» гэж байна. Зарим нь «хөөрхийлсөн, эвийлсэн л үг» гэж байна. Бүр зарим нь ямар ч аймагт оруулж боломгүй «хачин зайгуул үг» гэж байна. Бас зарим нь «Энэ бол монгол хүний уулгалах аялга үг байх.» гэж байна. Бас нэг хоёр нөхөр «Манай залуучууд энэ үгийг бараг хэлэх, хэрэглэхээ байсан ш дээ!» гэж байна. Гэтэл нэг нөхөр: «Ээжтэй болгон л, эгээрч гэгээрсэн болгон л хэлдэг байх даа ...» гэж байна.

Энэ нь юу харуулж байна вэ? гэхлээр үг-утга бүрийн цаана үзэгдэх / эс үзэгдэх, сонсогдох / эс сонсогдох, хүртэгдэх / эс хүртэгдэх, ойлгогдох / эс ойлгогдох, ухагдах / эс ухагдах шинж оршдог бөгөөд тэр нь хүмүүний сэтгэлд сүлэлдэн байдаг гэдэгтэй холбоотой юм.

Олон ургальч үзэл! Олон эшт санаа! Энэ цагийн өнгө! Энэ нь зөв, тэр нь буруу, ийм тийм гэж дүгнэмээргүй санагдав. Мөхөс миний бие, «Зайл! гэсэн үг» гэдгийг хамгийн зөв хувилбар, оновчтой хариулт гэж бодоод мунгинаад байна. Яагаад гэвэл, «Эхийн санаа үрд, Үрийн санаа ууланд!» гэдэг монгол ухааны үг орой руу орж ирээд байх шиг. Бас бидний монголчуудын эх хэл, утга соёлын боловсрол ингэтлээ их доройтож, уламжлалаа уландаа гишгэж, хүнийрхэн хүйтэрч байгаагаас сөрөг үнэлэмжит муу үг, хараал зүхэл үг, этгээд бүдүүлэг үг, харь хэлний үг, самбар лоозонгийн магтаал үг, нохой ам нийлүүлсэн таримал зохиомол үг хэллэг (“ШАГ”, “МАНАН”, “ГЕНСЕК”, “НАН”, “МАХНАН” г.м.) тоо тоймгүй олширч байгаа энэ цөвийн цагт иймэрхүү хариулт «Зөв» байлгүй яахав гэж бодно. Үүнийг үл өгүүлэн, өгүүлэх минь:

Гэвч бидний мэдээлэлд сонирхож байгаа «зайлуул» гэдэг энэ сайхан монгол үгийг ганцааранг нь битгий элдэж хөөгөөрэй! Хүн хүнийхээ дэмэнд, загас усныхаа хүчинд явдаг шиг үг, үгийнхээ эрчимд явж, амь орж, эрчим долгион нь түгж байдаг юм. «Уугуул нутаг», «суугуул монгол», «гүйгүүл морин», «харуул занги», «босуул бүсгүй», «алдуул мал», «засуул өвгөн», «хэсүүл хүүхэд», «тавиул мал», «сөргүүл үг», «хэвтүүл цэрэг», «зайгуул үг», «зайлуул ижий ...» гэх зэрэг өдий төдий үгийн бүтэц, утга, эрчим долгион, соёл хэрэглээ, мэдээлэл-мэдлэгийн дотор нэг эргэцүүлээд үзээрэй. Таны хэл, соёлын боловсролд нэмэр тустай байж магад. Эс тэгээд болохгүй бол яруу найрагч, сэтгүүлч Дан.Нямаагийн:

Гүйгүүл морин

Зургаан сардаа тууламгүй

Нүүгүүл үүлс

Зуны сардаа барамгүй

....................................

Нисүүл шувуун

Найман сардаа тууламгүй

Хэсүүл салхи

Намрын сардаа барамгүй ....«Тал минь, тавиухан цэнхэр тал минь» хэмээх шүлгийн мөрийг нэг уншаад, «-уул, -үүл»-тэй болгоныг нэг аялгуулаад ажиглаарай. “Зайлуул” гэдэг монгол сайхан үгийн маань утга учир нэг олдох болно доо, хөөрхий!

Төгсгөлд тэмдэглэхэд, эх хэлний үг-утгын санд муу муухай үг хэллэг гэж огт байдаггүй, харин муу хэрэглэгч л гэж байдаг. Эх бичвэр, өгүүлбэрийн дотор ямар ч “үг” нь орон зайцаа олж байрлаад, өнгө аяс нь нийцрээд, амь ороод, эрчим долгион нь зохироод ирэхийн цагт утга, соёлыг тээгч, мэдлэг-мэдээллийг дамжуулагч болдог жамтай. Нэг үгээр жишээ татаж харъя. Монгол хэлний “чааваас” гэдэг үг бол тийм ч идэвхтэй хэрэглээний үг биш, төрөл бүрийн найруулгад тохируулж, онож хэрэглэхэд амаргүй үг. Гэтэл уг эх сэдэвт оновчтой зөв хэрэглэвэл хөөрхий энэ аялга-үг тийм зохист өнгө аяс, үнэлэмжийг илтгэж чадна. Монгол улсын анхны ардын уран зохиолч, Цэндийн Дамдинсүрэн «Хоцрогдсон эмгэнийг сурвалжилсан тэмдэглэл» (1974) дээ:

- Энэ шилийг эргүүлнэ, амсар нь хэний өөдөөс харвал тэр хүн авьяасаа үзүүлнэ гэв. Тэгээд шилээ нэлээд хүчтэйгээр нар зөв эргүүлээд орхив. Шил, эргэлдэж байгаад, эргэхээ болив. Амсар нь нөгөө бөгтөр эмгэний өөдөөс хараад зогсов. «Ай, чааваас, хөөрхий энэ эмгэн одоо яадаг бол?» гэж би төлөөнөөс нь зовж байв ... гэсэн өгүүлбэрт «Ай, чааваас, хөөрхий ...»-г ёстой нэг онож хэрэглэсэн байдаг. Энэ зохист найруулгад байгаа «Ай, чааваас, хөөрхий ...» нь их зохиолчийн мэдрэхүйгээс гарав уу, аль эсвэл сэтгэхүйгээс гарав уу?!, ямар мэдээлэл тээж байна вэ? гэдэг нь бас сонин зүйл.

Нэрт сэтгүүлч Цэрэндоржийн Балдорж: «... Мэдээллийг цуглуулах, түүндээ дүн шинжилгээ хийх, түгээх мэдээллийнхээ хэв маяг, дүрийг гаргах, алдаа мадгий нь нягтлан үзэх, тов тодорхой, ойлгомжтой мэдээллийг олон нийтэд аль болох шуурхай хүргэх ..., гэхдээ үүнийг сэтгүүлч бүр хэрэгжүүлж чадахгүй байна. Энэ нь сэтгүүлчийн өөрийн нь торгон мэдрэмж, туршлага, мэдлэг, ёсзүйн чадамжтай салшгүй холбоотой. ... Аливаа мэдээлэл нь мэдлэг юм.Учир нь мэдлэгийн түвшин, мэдээлэл цуглуулсан багтаамж хүн бүрт өөр өөр байдаг ... Манай улсын нэрийг «Монгол» эсвэл, «БНМАУ» биш, «Монгол улс» гэх нь хүртэл шинэ мэдлэг, мэдээлэл болох жишээтэй ... Энэ утгаар нь авч үзвэл, сэтгүүлчийн бичсэн үг үсэг, хэлсэн үг болгон нь мэдлэг тээж явдаг ...» (Ц.Балдорж: «Сэтгүүлзүйн нийтлэг үүрэг, түгээмэл зарчмын тухай» өгүүлэл, «Далай ээж маань цаазын тавцанд» номоос, Уб., 2008, 10-р тал., эмхтгэсэн Н.Шүр, Р.Чулуун) гэж бичиж үлдээсэн байдаг. Нээрээ л үнэн дээ. «Ар Монгол» гэх үү, «Монгол улс» гэх үү?; «Аралын Япон» гэх үү, «Япон улс» гэх үү? гээд л ёсзүй, геополитик, утга, соёл, мэдлэг-мэдээллийн нарийн учир, өвөрмөц ялгаа байдаг. Зарим сонинд «Монголын баг, тамирчид Аралын-Японыг зорилоо.» гэсэн маягийн өгүүлбэрүүд гарсаар байгаа нь оновчтой найруулга яав чиг биш юм.

Эцэст хэлэхэд, дуун ухаантан, үгийн утгач Агванхайдав «Үгийг найруулна гэгч үйлдэхүйеэ бэрх үзэсгэлэнт чимэг мөн, утгыг найруулна гэгч уйдал үгүй анхааран авахын ёсон мөн» гэж айлдсаныг хэлийг хэрэглэгч хүн болгон машид анхаарууштай юм.