“Хүн бүр төрөхөөсөө эрх чөлөөтэй, нэр төр, эрхийнхээ хувьд адил тэгш байна” хэмээн Хүний эрхийн түгээмэл

тунхаглалын нэгдүгээр зүйлд заажээ. Мөн НҮБ-ын конвенцод “Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг хүндэтгэх, тэдэнд нийгмийн амьдралд тэгш оролцох боломж олгох, ажил эрхлэлтийг нь баталгаажуулах”-ыг дурджээ. Манай улс ч иргэдээ алагчлахгүй, хууль, шүүх, нийгмийн өмнө эрх тэгш байхыг Үндсэн хуулиараа баталгаажуулсан. Тэгвэл өнөөд өр хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлдэг, хүнлэг, энэрэнгүй, ардчилсан Төр маань иргэн бүртээ нийгмийн харилцаанд адил тэгш оролцож, сурч боловсрох, хөдөлмөр эрхлэх боломжийг хэр хүртээмжтэй олгож байна вэ?

Үндэсний статистикийн хорооноос 2011 онд гаргасан судалгаагаар, манай оронд хөгжлийн бэрхшээлтэй 108 мянга гаруй иргэн амьдарч байна. Үүнээс 78 хувь нь бага, дунд, дээд боловсрол эзэмшжээ. Харин үлдсэн 20 гаруй хувийг бичиг үсэг мэддэггүй иргэд эзэлж байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн боловсрол эзэмшсэн байдлыг Монгол Улсын нийт хүн амтай харьцуулбал 15 хувиар доогуур байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн 78 хувь нь боловсролтой байна гэдэг тийм ч тааруухан үзүүлэлт биш хэмээн та бодож байж магадгүй. Тэгвэл албан боловсрол эзэмшсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй 80388 иргэний 87.8 хувь нь олдмол хөгжлийн бэрхшээлтэй байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл гаднын ямар нэг шалтгааны улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэй болохоосоо өмнө ямар нэгэн боловсрол эзэмшчихсэн хүм үүс дийлэнх байна гэсэн үг. Тэгэхээр боловсрол эзэмшиж буй хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн ердөө 12.2 хувь л байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн боловсрол эзэмшилт яагаад ийм бага байна вэ? “Хүүхэд бүр 16 нас хүртлээ заавал суралцах ёстой бөгөөд Төрийн өмчийн сургууль ерөнхий боловсролыг үнэ төлбөргүй олгоно” хэмээн Монгол Улсын Боловсролын тухай хуульд заажээ.

Тэгвэл өнөөдөр хөгжлийн бэрхшээлтэй таван хүүхэд тутмын хоёр нь цэцэрлэгт хамрагдаж байна. Харин 10 хүүхэд тутмын 6-7 нь ерөнхий боловсролын сургуульд элсэн орж, дөрөвдүгээр анги хүртлээ суралцдаг аж. Үүнээс 3-4 нь дунд ангид дэвшин суралцаж, 1-2 нь л бүрэн дунд боловсрол эзэмшдэг байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд анги дээшлэх тусам сургуулиас завсардаж, нийгэмд “үл үзэгдэгч” байдлаар амьдрахад юу нөлөөлөөд байна вэ? Үндэсний статистикийн хорооноос хүүхдүүдийн дунд сургууль завсардаж буй шалтгааныг тодруулах судалгаа хийжээ. Судалгааны дүнд хүүхд үүдийн дийлэнх нь сурах хүсэл эрмэлзэл байвч өнөөдөр манайд тэдэнд аюул осолгүй, чөлөөтэй зорчих гудамж талбай, зам, нийтийн тээвэр, барилга байгууламж, цаашлаад сургалтын байгууллагад нь тэдэнд зориулсан зориулалтын шат, ариун цэврийн өрөө, сандал ширээ зэрэг материаллаг орчин тааруу зэргээс шалтгаалдаг нь тогтоогджээ.

Түүнчлэн тэдэнд зориулсан сургалтын тусгай хөтөлбөр, ном, гарын авлага хүрэлцээгүй байдаг аж. “Mercy Corps” Олон улсын байгууллагаас Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн сурч  боловсрох болон хөдөлмөрлөх эрхийн талаар гаргасан 2010 оны судалгаанд “Өвөрхангай аймгийн тусгай сургалттай ангийн 24 хүүхэд дундаа 1975 онд хэвлэгдсэн дохионы ганц номтой” хэмээн бичжээ. Жил бүр сурах бичгийг шинэчилж, сайжруулдаг атлаа хөгжлийн бэрхшээлтэй цөөнхийнхөө асуудалд арай л хүнийрхүү хандаад байх шиг. Монгол Улсын хэмжээнд хөдөлмөр эрхлэх насны 98610 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн байгаагийн 19.9 хувь нь хөдөлмөр эрхэлж байна. Ажил хөдөлмөр эрхлэгч хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн дийлэнхийг хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч бүрдүүлж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд Төрийн болон хувийн байгууллагад ажиллахаас илүүтэй өөрөө өөртөө ажлын байр бий болгож, өрхийн үйлдвэрлэл явуулан аж төрж байна. Монгол Улсын Хөдөлмөрийн хуульд “25, түүнээс дээш ажилтантай аж ахуйн нэгж, байгууллага нь ажил, албан тушаалынхаа дөрөв, түүнээс дээш хувийн орон тоонд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн ажиллуулах ёстой.

Хэрэв ажиллуулаагүй тохиолдолд сар бүр хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр тооцож төлб өр авна” хэмээн заажээ. Зарим нэг албан байгууллага ажилд авахыг зөвшөөрдөг ч тэнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд шаардлагатай орчин нөхцөл бүрдээгүйн улмаас яалт ч үгүй эргээд гарахаас өөр аргагүйд хүрдэг тухай зарим иргэд ярьж байна. “Тиймээс хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэхийн тулд дэд бүтцийг сайжруулах хэрэгтэй. Бид чадваргүйдээ биш, гагцхүү тэргэнцэртэйгээ орж гарах, ажиллах орчин хязгаарлагдмал байгаатай холбоотойгоор хөдөлмөр эрхлэлт бага байна. Бидэнд зориулсан дэд бүтэц хангалтгүй байгаа нь бидний хөдөлмөр эрхлэх, сурч боловсрох, улмаар нийгмийн амьдралд оролцох эрхэд хаалт тавьж байна” хэмээсэн юм. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн дэд бүтэц өнөөдөр ямар байна вэ? “Дэд бүтэц гэдэг хүнийг тав тухтай амьдрахад зориулагдсан зүйл гэж би ойлгодог” хэмээн төрөлхийн харааны бэрхшээлтэй нэгэн залуу ярилаа. Тэрбээр “Дэйзи дижитал” ярьдаг номын мэргэжилтнээр ажилладаг юм. “Манай ажил Хотын төв номын санд байрладаг. Харин гэр Нисэхэд байдаг. Би 1999 оноос хойш ганцаараа таягтай явж байгаа. Таягаа бариад “Хаанах вэ” асууж байгаад XIX хороолол орох автобусанд суудаг.

Тэндээсээ “Мөнгөн завьяа” дэлгүүр хүрэх автобусанд дамжаад, нүхэн гарцаар гараад ажилдаа алхаж ирдэг юм. Уг нь дамжилгүй шууд Төв номын сангийн буудал дээр буувал ажил маань их ойрхон. Даанч би Төв номын сан дээр буучихвал зам гарч чаддаггүй. Уг нь жолооны дүрмэнд хараагүй хүн зам гарч байвал гарц биш байлаа ч зогсох ёстой гэсэн заалт бий. Гэтэл манайхан үүнийг мэддэггүй шиг байгаа юм. Би 10 гаруй жил таягтай явахдаа олон удаа таягаа машинд дайруулж хугалуулсан. Машин хэр ойрхон явааг би мэдэх боломжгүй. Гэтэл таягийг маань дайрч хугалчихаад та нар албаар ингэж мөнгө авдаг гээд загнаж, хараадаг харгис хүмүүс байдаг. Бидний таяг чинь дэлгүүрээс талх авдаг шиг амархан олддог зүйл биш. Интернэтээр тусгайлан захиалж авдаг. Гэтэл үүнийг ойлгохгүй таягийг маань дайрч эвдэж, урдуур хойгуур сүлжээд давхилддаг жолооч нар хамгаас аймшигтай. Ядаж манай явган хүний гарцууд эхлэл, төгсгөлдөө товгор тэмдэглэгээ байдаггүй. Хэрвээ байдагсан бол хараагүй хүм үүс яаж ийгээд л олоод гарцаар гарна. Мөн “ярьдаг” гурван гэрлэн дохио байсан. Гурвуулаа ажиллахаа больсон. Нэг хэсэг автобусууд буудлаа зарлаад явдаг байсан нь хаана явж буйгаа мэдэхэд их хэрэгтэй байлаа. Гэтэл одоо бүр больсон. Жолооч нар нь мартчихдаг юм гэсэн. Гадаадын орнуудад буудал дээр зогсонгуутаа дараагийн буудлаа зарлачихдаг. Түүн шиг жолооч нар минь мартаад байвал 120 дээр ирээд хаалгаа онгойлгохдоо “Дараагийн буудал номын сан” гээд зарлачихаж байгаач” хэмээсэн юм.

Харин н.Доржийн хувьд автобусанд суух хамгаас хэцүү гэж байлаа. Тэрбээр осолд орсны улмаас хөдөлгөөний бэрхшээлтэй болж, өдгөө тав дахь жилдээ тэргэнцэртэй явж буй аж. “Гадуур гармаар байвч ганцаараа автобусанд суух боломжгүй, аливаа байгууллагын үүдээр шагайх ч эрхгүй. Уг нь би компьютерийн программ хангамжийн чиглэлээр их сургууль төгссөн. Барууны орнууд шиг автобусны шат нь доошилж, тэргэнцэртэй иргэдийг оруулдаг, албан байгууллагууд цөөнхөд зориулсан зам, жорлонтой бол ажил хийхэд бэрхшээл байхг үй. Сурч боловсрох, ажиллах эрх маань зөвхөн дэд бүтэц сайн хөгжөөгүйн улмаас л хязгаарлагдаж байна” хэмээлээ.

Харааны бэрхшээлтэй иргэн Б.Ганзоригийн хамгийн их хүсдэг зүйл нь дэд бүтэц сайжраад, зам дээр хүн алхах боломжтой болох аж. “Монголд ганцаараа явна гэдэг хамгийн хэцүү. Ажилдаа явж байгаад нүхэнд уначих, юм мөргөчих жишээтэй. Ингэхийг бид хүсэхгүй байна. Ажилдаа эсэн мэнд очмоор байна. Явган хүний зам руу түрээд хашаа барьчихна. Нэг компани нэг стандартаар, нөгөө компани өөр стандартаар шат хийчихнэ. Японд автобусны буудал, метроны зогсоол, тасалбар авах газар, дэлгүүр гээд бүх л газар нь брайль тэмдэглэгээ байдаг. Сүүний үнэ нь хүртэл савлагаан дээрээ брайль тэмдэглэгээтэй байх жишээтэй. Иен нь гэхэд товгор тэмдэглэгээтэй. Бүх шат нь нэг хэмжээний өндөртэй. Цахилгаан шатны баруун гар талын доод хэсэгт товчлуур нь байрлана зэрэг яг нэг стандарттай. Манайд барилга байгууламж ид хөгжиж буй өнөө үед хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийнхээ эрх ашгийг багахан ч атугай бодолцоод, сэтгэл гаргачихвал энэ асуудал шийдэгдчихнэ. Адилхан л хайрга элс орохоос хойш 25 градус байна уу, 45 байна уу ялгаагүй шүү дээ” хэмээв. Уг нь манайд “Явган хүн, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан замын техникийн шаардлага MNS 5682:2006” хэмээх стандарт бий. Эл стандартад хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан замыг ямар стандартаар хийх ёстойг нарийн зааж өгчээ. Тухайлбал, харааны бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан товруут гадаргуу буюу хөтөч хавтанг явган хүний замын голд хийж өгөх, барилга байгууламжийн үүдэнд тэргэнцэртэй иргэдэд зориулж 25 градусын налуу зам хийх гэх мэт. Эл стандарт хэрхэн хэрэгжиж буйг өнгөрсөн жил Тэргэнцэртэй иргэдийн үндэсний холбооныхон шалгаж, “нойль” үнэлгээг өгчээ. Түүнчлэн харааны бэрхшээлтэй иргэдийн хөтөч хавтанг траншейний нүх дайруулан хийжээ. Бүр тодруулбал, саадгүй байна хэмээх шулуун зураас бүхий товгор тэмдэглэгээ хийсэн атлаа урд нь таггүй траншейний нүх тааруулжээ. Зориуд унаж үх гэж байгаа юм шиг...

Худлаа гэж бодож байвал та хараагүй иргэдийн хөтөч хавтанг дагаад ганцхан цаг алхаад үзээрэй. Таны замд хичнээн олон траншейны онгорхой нүх тааралдах бол доо. Хамгийн тод жишээ 25 дугаар эмийн сангийн замын хойд талын автобусны буудлын зүүн талд бий. Түүнчлэн Баянгол дүүрэгт байрлах “Рокмон буйлдинг”, Баянзүрх дүүргийн “Норжин” зэрэг байгууллагуудын урдах шиг тэргэнцэртэй хүн нисээд үхмээр 45 градусын налуу зам нийслэлд олон бий дээ. Уг нь хэрэгждэг бол хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн дэд бүтцийг сайжруулах хууль тогтоомж манайд олон. Гэвч Төр засгаас анхаарал хяналт сул тавьдагт уу, ямартай ч дээрдэж байгаа зүйл алга. Нийгмийн цөөнх болсон хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэддээ илүү анхаарал хандуулж, нийгэмд амьдрах боломж бүрдүүлэх нь ардчилсан, хүнлэг энэрэнгүй манай нийгмийн гол зорилго баймаар. Эрүүл саруул атлаа архи ууж, ажил хийдэггүй хүмүүст 21 мянган төгрөг олгож, архины мөнгийг нь өгч байхаар яалт ч үгүй байдалд орсон эдгээр иргэддээ жирийн бидэнтэй адилхан сурч, хөдөлмөрлөж, нийгмийн амьдралд оролцох боломжийг нь бүрдүүлбэл ямар вэ.

Д.Дайрийжав /Mongolnews.mn/