МАХН-ын дарга Н.Энхбаяр дөрвөн жилийн ял авч, улстөрийн нөхцөл байдал өөрөөр эргэж байна. Тэр тусмаа АН-ын дарга Н.Алтанхуяг өөрөө ял авсан шиг шаналж, Н.Энхбаярт ял өгсөн Ц.Элбэгдоржтойгоо тангараг тасрахдаа тулаад байгаа сурагтай. Шинэ Засгийн газар байгуулахаар ханцуй шамлаад байсан Н.Алтанхуягийн Ерөнхий сайд болох хүсэл ч талаар болж магадгүй боллоо. Учир нь Шударга ёс" эвсэл задарч, улмаар АН-ын дотоод фракцууд хөдөлгөөнд орж магадгүй тухай эх сурвалж өгүүлэх болов. Шинээр Засгийн газар эмхлэн байгуулах эрх авсан АН-ынхан их л доошоо орж, хэдэн гудамжны тэмцэгч, улстөрийн тэтгэвэрт гарагсдыг хамтарч ажиллахыг гуйсан. Цаадуул нь ч баярласандаа арай л бахиралгүй зөвшөөрч, тал талаасаа ажлын хэсэг байгуулаад, есөн яамыг бараг 20 болгож бялуу хүртээхээр зэхэж байтал олны ярьдгаар “Ардчилсан намын Ерөнхийлөгч” Ц.Элбэгдорж чичирсээр байгаад Н.Энхбаярыг яллуулчихлаа. Н.Энхбаярын эхнэрийн хэлснээр анх АН, “Шударга ёс” эвслийнхэн хамтрахдаа нууц гэрээ байгуулсан гэх. Тэр гэрээнд “хэрвээ Н.Энхбаярыг яллах юм бол “Шударга ёс” эвсэл Засгийн газарт орохгүй” гэж хатуу заасан гэдэг. АН-ынхан ч намынхаа Ерөнхийлөгчид найдаж, Н.Энхбаяр ялгүй үлдэж бид “Шударга ёс” эвсэлтэй хамтарна хэмээн төлөвлөж байсан ч талаар болсон. Энэ нууц гэрээг Ц.Элбэгдорж мэдэхгүй байна гэж үгүй.

Гэтэл яагаад ийнхүү намынхаа хийсэн нууц гэрээг зөрчин Н.Энхбаярт ял өгөв гэдэг нь өөрөө ихээхэн сонирхол татна. Ажиглагчдын ярьж байгаагаар Ц.Элбэгдорж ирэх жил болох Ерөнхийлөгчийн сонгуулиа бодоод өрсөлдөгчөө зайлуулж ял өгсөн. Түүнд АН-ын ирээдүйн хувь заяа өнөөдөртөө тийм ч чухал биш Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ахин ялалт байгуулах нь л чухал гэж байгаа бол нөгөө нэг хэсэг нь энэ гэрээг Ц.Элбэгдоржтой тохиролцсоны үндсэн дээр хийсэн. Түүнээс биш Н.Алтанхуяг толгой мэдээд хийчих гэрээ биш. Хамгийн гол нь Ц.Элбэгдорж нэгэнтээ авлигатай тэмцэж байгаа хүн болж харагдах гэж эхлүүлсэн юм чинь Н.Энхбаярт заавал ял өгөх учиртай байсан. Тэгэхгүй бол намынхаа захиалгад орчихлоо гэдэг нэр зүүнэ гэж бодсон хэрэг. Харин одоо гурван шатны шүүхээр хэлэлцэгдээд энэ хэрэг нэг тийшээ болох гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, Н.Энхбаяр ялгүй мултрах юм байх. Тиймээс гурван шатны хурлаар хэлэлцэгдэж байх хугацаанд Н.Энхбаярыг нэлээд цөхрөөж, 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй гэсэн ам өчиг аваад суллах нь гэсэн таамаг дэвшүүлж байна. Аль нь ч байж болох л зүйл. Нөгөө талд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө Н.Энхбаярт ял оноож, улсын мөнгө идсэн гэмт хэрэгтэн мэтээр ард түмэнд харуулах Ерөнхийлөгчийн сонирхол ч давамгайлж байгааг дуулгахад илүүдэхгүй. Юутай ч Ц.Элбэгдорж намынхаа нууц гэрээг зөрчлөө, чухам ямар төлөвлөгөө боловсруулсан учраас гэрээ зөрчигдөх болов, гэхдээ үүнийг цаг хугацаа тун удахгүй харуулах болно.

“ШУДАРГА ЁС” ЭВСЭЛ ЗАДРАХ НЬ ТОДОРХОЙ БОЛЛОО
Шинээр эмхлэн байгуулагдах Засгийн газар хэзээ байгуулагдах нь тодорхойгүй, шинэ УИХ ямар нэг шийдвэр гаргалгүй cap гаруйн хугацаа өнгөрч, ерөнхийдөө улс орны ажил, тэр тусмаа төрийн ажил бүрэн саажиж эхэллээ. Уг нь АН өнгөрөгч сонгуулиар, хэдийгээр автомат машины тусламжтайгаар ч гэсэн Засгийн газраа эмхлэн байгуулах эрх өвөртөлсөн. Тэд олонхын эрх авч чадаагүй ч 31 суудал авсан учраас аль нэгэн улстөрийн хүчинтэй хамтарч ажиллах ёстой болсон. Тиймээс тэд тулхтай туршлагатайг нь бодож Ардын намыг гуйх гэхээр хэдхэн сарын өмнө хаалгыг нь савж одсондоо бантаж, арга буюу их л доошоо орж, МАХН- МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийг хамтран ажиллахыг санал болгосон. Үнэн хэрэгтээ гудамжинд улстөр хийж өөрсдийг нь гурван жилийн турш муучилсан хэсэг жагсагчид, улстөрийн тэтгэвэрт суусан аснуудыг Засгийн газарт хамтарч ажиллаач гэж гуйсан нь дэндүү доошоо орсон хэрэг байсан ч арга буюу зөв харж инээж, буруу харж уйлж байгаад “Шударга ёс” эвслийг урьсан.
Үнэн хэрэгтээ бялууныхаа багахан хэсгийг өгөх санаа агуулж, нөгөө талаар өөрсдийнхөө үзэл бодлыг тулган зөвшөөрүүлэх үүднээс энэ эвслийг сонгосон хэрэг.

Түүнээс биш МАН-ыг хамтарч ажиллаач гэж гуйх нүүргүй, нөгөө талаар Монголын улстөрийн лидерүүд бүгд энэ намд байдаг учраас ард түмний өмнө өөрсдийгөө бүдгэрүүлэхгүйн тулд сонгосон зам л даа. Харин засагт хамтрах энэхүү саналын дагуу хоёр талаас ажлын хэсэг байгуулан, өдгөө үйл ажиллагаа явуулж байгаа есөн яамыг бараг 20 болгож, бялуу хуваадгийн даваан дээр гурван өдөр үргэлжилсэн Сүхбаатар дүүргийн шүүх хурлаас МАХН-ын дарга Н.Энхбаяр дөрвөн жилийн хорих ялаар шийтгүүлсэн нь эвсэл задрахад хүргэж байна. “Шударга ёс” эвслийн дийлэнх нь Ардчилсан Намаас гаралтай МҮАН угшилтай. Тэгээд ч улстөрд мөнхийн дайсан гэж үгүй гэдэг биз дээ. “АН-ын ерөнхийлөгч” болон байдал эргэчихээс өмнө Ерөнхий сайд болох гэж яарч байгаа “Алтангадас”-ын Н.Алтанхуяг нар нийлээд хуучин цагийн журамт нөхөр, өнөөдрийн дайсан М.Энхсайхандаа “Хуучин нөхөрлөлөө сэргээе. Чамд Засгийн газарт сайдын суудал өгнө” гэвэл яах вэ. Намаасаа гарч, улстөрийн карьер нь дууссан, удаан хугацаанд гэрт суусан М.Энхсайханы хувьд дөрвөн жилийн ял авсан Н.Энхбаяр бол цааз авсан мэт хол санагдаж сэтгэл эргүүлэхээс өөр аргагүй. Энэ эвсэлд багтах О.Сономпил, Н.Батцэрэг, М.Энхсайхан, Г.Уянга нарт олдсон сүүлчийн боломж бол энэ. Улстөр бол баргийн аавын хүүгийн тоглодог тоглоом биш. Тэгэхээр тэд амьдралд нь олдож байгаа энэ том завшааныг Н.Энхбаярын дөрвөн жилийн ялаар солихгүй гэх нь мэдээжийн хэрэг.

Ч.УЛААН, Д.ТЭРБИШДАГВА НАР СҮҮЛЧИЙН БОЛОМЖОО Н.ЭНХБАЯРЫН ЯЛААР СОЛИХГҮЙ
Өнгөрөгч баасан гаригт “Шударга ёс” эвслийнхэн хэвлэлийн хурал хийж, энэ талаар ч мэдэгдэнэ билээ. Харин улстөрийн нөхцөл байдал, өөрсдийнхөө хувийн ашиг сонирхлоор сонгуулийн өмнөхөн МАХН-ыг сонгож очсон Ч.Улаан, Д.Тэрбишдагва нар Засгийн газарт хамтарч ажиллах байр суурийг илэрхийлэх нь тодорхой болсон. Яагаад гэхээр тэдний хувьд улстөрийн карьер нь дуусч, эцсийн сумаа МАХН хэмээн онилсон учраас “Шударга ёс” эвслийг ятгаад засагт хамтрахыг эрмэлзэх нь тодорхой. Тэдэнд бол шударга ёс, ёс зүй, Н.Энхбаяр шоронд хоригдох энэ тэр бол огт хамаагүй. Ч.Улаан, Д.Тэрбишдагва нарын хувьд хамтарсан Засгийн газарт сайдын суудал авахын тулд л энэ эвсэлд багтаж буй. Тэр тусмаа Тэргүүн шадарт яригдаж байгаа нь бол тэдний хувьд бараг л зүүд учраас ийм алтан боломжийг Н.Энхбаярын дөрвөн жилийн ялаар солихгүй. Хүн чанар, ёс зүйгээр ч солихгүй. Анхнаасаа л улстөрийн карьер нь дуусч, намдаа гологдсондоо арга буюу МАХН-аас нэр дэвшиж, амиа хоохойлохоор Н.Энхбаярыг гуйж очсон хэрэг. Мэдээж хэрэг Н.Энхбаярт үнэнч үлдэх З.Баянсэлэнгэ, О.Баасанхүү, Н.Удвал нараа ятгана.

Н.Удвалд Эрүүл мэндийн сайдын суудал хэлэлцээ ёсоор амлана, гар хөлийн үсэг авах гэж оролдоно. Ч.Улаан, Д.Тэрбишдагва нарын хийх ёстой ажил нь энэ. Н.Удвал Н.Энхбаяртаа үнэнч үлдэнэ хэмээн зүтгэхээр болбол мань хоёр өөрсдийнхөө замыг хөөж МҮАН-ынхантай нэгдээд сайдын суудал уруу гэтэхээс өөр ямар ч зам байхгүй. Л.Цогийн хувьд ч Н.Энхбаярт үнэнч үлдэх эсэх нь эргэлзээтэй. Түүнд ХЗДХЯ-ыг өгнө гэвэл засагт орно гэнэ. Түүнд олдож байгаа сүүлчийн алтан боломж энэ учраас тэр. Нөгөө талд Л.Цог нам нам дамжиж амьдарсан туршлага байгаа, хаа ашигтай санал байна, тэнд явж чадах хүн учраас Н.Энхбаярт үнэнч үлдэх эсэх нь эргэлзээтэй.

Н.ЭНХБАЯРТ ҮНЭНЧ ҮЛДЭГСЭД СҮҮЛЧИЙН СУМАА ТАВЬЖ ЭВСЛЭЭ ЗАДЛАНА
Н.Энхбаяртай анхнаасаа улстөр хийж, гудамжнаас гарч ирсэн З.Баянсэлэнгэ, Н.Удвал, О.Баасанхүү, Ц.Оюунбаатар нарын хувьд бол мэдээж Засгийн газарт орж ажиллахгүй. Хэдийгээр улстөрийн тэтгэвэрт гарч, гологдсон, гомдсон, гудамжны жагсагчид ч гэсэн энэ зэргийн ёс зүй бий. Тэдэнд Ч.Улаан, Д.Тэрбишдагва нараас ч илүү ёс зүй бий гэдэгт эргэлзэх хэрэггүй. Тэд л Н.Энхбаярын төлөө явж, түүний төлөө ёс зүй сахиж чадна. Тэд өнгөрөгч баасан гаригт хийсэн хэвлэлийн хурлаараа Засгийн газарт эвсэх эсэх нь тодорхой бус байгаагаа ч мэдэгдсэн. Харин МҮАН-аас мэдэгдэл гаргажээ. Тус мэдэгдэлд “Н.Энхбаярыг шүүхээс ял оноосонд харамсч байна. Тиймээс МҮАН нь шүүхийн шийдвэрийг эцсийн шийдвэр гэж үзэхгүй байгаа, дээд шатны шүүх засна гэдэгт итгэж байна” гээд мэдэгдэлд цааш дурдахдаа “МАХН-ын дарга Н.Энхбаярт ял өгсөн нь улстөрийн хүнд нөхцөл байдал үүсгэсэн ч Ардчилсан нам, Иргэний Зориг Ногоон нам, “МАХН-МҮАН Шударга Ёс Эвсэл”- ийн зүгээс улс орны эрх ашгийг урьтал болгон ард түмний сонголтод тулгуурлан байгуулсан хамтын ажиллагааны гэрээнийхээ дагуу сонгогчдын өмнө амласан мөрийн хөтөлбөр, зорилтуудыг хэрэгжүүлэх ажилдаа цаг алдахгүй орох ёстой гэж үзэж байна” хэмээжээ. Шууд утгаараа М.Энхсайхан Н.Энхбаярын ял авах нь бидний засагт ороход ямар ч хамаагүй хэмээн ил цагаан мэдэгдэл гаргалаа. Түүнчлэн Н.Батцэрэг “Шударга ёс” эвсэл олон түмний итгэл хүлээж УИХ-д хангалттай тооны суудалтай улстөрийн хүчин болсон.

Тиймээс олон түмнийхээ сонголтыг хүндэтгээд, улс орныхоо эрх ашгийг, сонгогчдынхоо эрх ашгийг, ажлын эрх ашгийг урьтал болгоод, олон түмний өмнө амлаж байсан мөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэхийн тулд төр, засгийг цаг алдалгүй, шуурхай эмхлэн байгуулах ёстой гэж үзэж байгаа” хэмээн ярилцлагадаа өгүүлжээ. Бүх зүйл маш ойлгомжтой, тодорхой болж байна. МҮАН идэх бялуундаа шүлс нь асгарч улайрч байна. Одоо Н.Энхбаярт О.Баасанхүү, З.Баянсэлэнгэ, Н.Удвал нар л үлдсэн. Энэ бүлэглэлд хамаарах УИХ-д суудал авсан нь гэвэл ердөө З.Баянсэлэнгэ, О.Баасанхүү, дээр нь шинээр тангараг өргөх Ц.Оюунбаатар нар байгаа. Л.Цогийн хувьд бол эргэлзээтэй гэдгийг дээр хэлсэн. Гэхдээ Н.Энхбаярт үнэнч үлдэх эсэх нь тодорхой бус л даа. Тэгэхээр МАХН-ынхан буюу Н.Энхбаярт үнэнч үлдэгсэд анх санаачилж байгуулсан “Шударга ёс” эвслээ задлах шийдвэр гаргахаас өөр арга байхгүй. Ингэж сүүлчийн сумаа тавина. Энэ нь ч тэдний эрх. Тэгэхээр МАХН-ынхныг ч эргүүлэх томоохон ажил Ч.Улаан, Д.Тэрбишдагва, М.Энхсайхан нарт оногдож байгаа хэрэг. Тэд л болсон хойно чадахгүй байж албан тушаал амлана, бүр болохгүй бол их хэмжээний мөнгө амлахаас эхлээд асуудал маш их бий. Энэ мэтээр улстөр цааш үргэлжилж, АН-ынхан Засгийн газраа ч бүрдүүлж чадахгүй, УИХ-аа ч бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хуралдуулж дөнгөхгүй бололтой.

АН-ЫН ФРАКЦУУД Ч ХӨДӨЛГӨӨНД ОРЖ ЭХЭЛЖЭЭ
“Сохор нохой дүйвээнээр соотон халтар чимээнээр” гэдэг шиг улстөрд үүсээд байгаа энэ нөхцөл байдлыг далимдуулан АН-ын фракцууд ч өөрсдийнхөө хүнийг байгуулагдах нь бүү хэл сураг тасраад байгаа Засгийн газарт оруулахаар төлөвлөгөө зохиож эхэлсэн тухай эх сурвалж хэлж байна. Учир нь анхны төлөвлөгөө, бялуу хуваалтад өөрчлөлт орж байгаа болоод тэр. Тэр ч бүү хэл фракцуудын тэргүүнүүд Засгийн газар тэргүүлэх сонирхлоо ахиад л асааж эхэлжээ. Магадгүй, фракцуудын дайнаар улстөр хийдэг энэ намын дотор энэ зэргийн далимыг өлгөөд авах хүмүүс зөндөө бий. Бүх зүйл төлөвлөгөө ёсоор явж байтал Н.Энхбаяр ял авчихсан нь ийнхүү АН-ын фракцуудыг хөдөлгөөнд оруулж, ахиад л муу Н.Алтанхуягаа шахаанд оруулах бололтой. Арга ч үгүй, анхны төлөвлөгөө ёсоор бол фракцууд дундаа бялуугаа боломжийн хуваасан байсан ч улстөрийн шинэ нөхцөл байдал үүссэн учраас зарим нэг фракцуудыг гомдоохоос өөр аргагүй байдал үүсч байгаа нь ийнхүү Ерөнхий сайдын сэнтий зүүдлээд байгаа Н.Алтанхуягт хүнд цохилт болоод байна.

АН-ЫНХАНД УЛС ОРНЫ ЭРХ АШИГ БУС БЯЛУУ ХУВААРИЛАЛТ ХАМГААС ЧУХАЛ БОЛЖЭЭ
Аргагүй шүү дээ. Ц.Нямдоржийг тавын таван хүний аминд хүрсэн жагсаал зохион байгуулсан “ярьдаг тоть” хэмээх Ж.Батзандан орлох уу. Д.Лүндээжанцанг сонгууль луйварддаг Б.Болор орлох уу, эсвэл авлигчдын туган дор өөрийгөө хуульч хэмээн тодорхойлуулж чадсан О.Баасанхүү орлох уу. Эсвэл Д.Оюунхоролыг бүх зүйлийг жагсаал цуглаан хашгираан дүйвээнээр төсөөлдөг З.Баянсэлэнгэ орлох уу, үгүй. Г.Уянгатайгаа нийлээд ч Д.Оюунхоролын хаана нь ч хүрэхгүй. Тиймээс л иргэд УИХ-ын чуулганы хуралдаан үзсэнээс Савангийн дуурь үзсэн нь дээр гэх болжээ. Үнэхээр Монголын улстөрийн хоймор эзэлсэн аваргууд байхгүй чуулган дэндүү уйтгартай даржин санагдаж байгаа. “Уул үзээгүй байж хормой шуух”-ын үлгэрээр АН-ынхан яарч байж УИХ-ын даргаа хууль бусаар томилсон. Мэдээж, сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэхээр болоод байгаа Монгол Ардын Намынхан УИХ-ын чуулганы хуралдаанд суухгүй байх учиртай.

Учир нь хууль тогтоох дээд байгууллага УИХ өөрөө хууль ёсоор явах ёстой. Тиймээс Монгол Ардын Намын бүлэг УИХ-ын чуулганаа хууль ёсоор хуралдуулж, хууль ёсоор даргаа томил гэсэн албан ёсны шаардлага тавьсан. Нөгөө талд өнгөрөгч сонгуулийн үр дүнд сэтгэл дундуур иргэд маш олон байгаа учраас сонгууль будилсан Архангай, Хэнтий, Улаанбаатар хотын Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэгт гараар тооллого явуулахыг хүсч байгаа. Мөн ард түмний саналыг аваад нэгэнтээ ялалт байгуулсан С.Чинзориг, Н.Төмөрхүү нарын тангаргийг өргүүлэх гэсэн гурван шаардлага тавьсан ч АН-ынхан хүлээж авахгүй байгаа. Сөрөг хүчний хувьд зөвхөн хуулийн хүрээнд эдгээр асуудлаа шийдээд өг л гэсэн хүсэлт тавьсан. Энэ мэтийг олонхын суудал эзэлж байгаа АН-ын бүлэг хүлээж авахгүй байгаа болохоор УИХ-ын чуулганы ажиллагаа бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хуралдахгүй байгаа. Магадгүй энэ хууль ёсны шаардлага хүсэлтийг хүлээж авахгүй бол цаашид улстөрийн нөхцөл байдал хаашаа эргэхийг таашгүй. Нөгөө талд “Шударга ёс” эвсэл задарч байгаа гээд улстөрийн хувьд тун ч ээдрээтэй асуудлууд шил шилээ даран үүсч байна. Энэ гацаанаас гарахын тулд олонхын суудал авсан АН ухаалаг зөв шийдвэртэй алхам хийх цаг аль хэдийнээ болоод байгаа.

Хамтрагч эвслийн хувьд задрах нь тодорхой болж байхад, УИХ-ын чуулганаа ч бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хуралдуулж чадахгүй төрийн ажлыг саатуулж байгаагийн бурууг олонхын бүлэгт өгөхөөс өөр арга байхгүй. Тэдний хувьд ард түмний итгэл хүлээгээд ороод ирсэн 25 гишүүнгүйгээр чуулганаар ямар нэгэн асуудал оруулж байгаа нь өөрөө хууль зөрчөөд зогсохгүй, олон зуун мянган сонгогчдын эрхийг ноцтой зөрчсөн явдал гэдгийг хаа хаанаа ярьж байна. Мэдээж эхнээсээ хууль бусаар чуулган хуралдуулаад хууль бусаар даргаа томилсон. Дараа нь хууль бусаар Төрийн байгуулалтын байнгын хороог байгуулж, даргаар нь А.Бакейг томилоод авсан, УИХ-д 25 суудалтай Ардын Намгүйгээр шүү дээ. Хууль тогтоох дээд байгууллага ийнхүү эхнээсээ хуулиа зөрчөөд явчих юм бол ирэх дөрвөн жилд бүх зүйл хууль бусаар явах нь тодорхой, Үүнийг л таслан зогсоох гэж Ардын намынхан хууль ёсны зүйлийг шаардаж байгаа. Хууль хүчтэй юу, бялуу үнэтэй юу гэдгийг харах л үлдлээ.

С.Ууганбаяр