-Төрийг төвхнүүлэх ажил намуудын төвшинд гацаанд орчихлоо. Улс төрийн энэ байдлыг та хэрхэн харж байна?
-Сонгууль өнгөрөөд сар болж байна. Энэ хугацаанд УИХ-ын даргын томилгоо хүртэл 25 хоногийг өнгөрөөсөн. Тэр хооронд Ардын намын зүгээс ямар нэгэн харилцаанд орох ямар ч хуулийн үндэс байгаагүй шүү дээ. Засагт эвсэх гээд байгаа нам эвслүүд, тухайлбал, Ардчилсан нам эхлээд дотроо фракцуудынхаа сонирхлыг зохицуулах гэж баахан зүдрэх шиг боллоо. Дараа нь эвсэл гээч юмтай сайд нарынхаа суудлыг тохирох гэж хэсэг хугацаа авах шиг боллоо. Тэгээд өнгөрсөн долоо хоногийн дөрөв дэх өдрийн орой дотоод асуудлаа болсон болоогүй тоон дээрээ тохирсон юм шиг байгаа юм. Өнөөх Засгийн газарт ажиллах харьцаа нь 75:25 байна гэсэн зарчим.

Тэгж тохиронгуутаа УИХ-ын хуралдаан зохион байгуулах үүрэгтэй хүнд хэлэлгүйгээр чуулган зарлачихсан. Зүй нь бол УИХ-ын насаар хамгийн ахмад гишүүн хуралдаан зохион байгуулах үүрэгтэй. Үүнд нь зарлах, бэлтгэл хангуулах, тов тогтоох гээд хэд хэдэн шатны ажил байдаг. Тэр ажлаа ярилгүйгээр хуралдааныг баасан гарагт гэж зарлаад өөрсдөө гацаа үүсгэчихлээ. Тэгчихээд сүүлд нь бүх бурууг Ардын нам руу тохох гэж оролдоод байх шиг. Би хувьдаа УИХ хурдан эмхлэгдэж, засаг түргэн байгуулагдаасай гэдэг байр суурь дээр байгаа. Сонгуулийн санал хураалт явагдаад “би ялсан, чи ялсан” гэдэг яриа гарч, СЕХ дээр намын дарга нар очиж “би чи”-дээ тулж байхад Ардчилсан намын зарим хүнтэй би утсаар ярьсан. “Аль нь ч олонхийн суудал авахааргүй болчихлоо, ганц хоёр суудлаар танайхан илүү гарч магадгүй, наадах чинь ялалт биш хадаасан дээр суучихлаа, их эмзэг парламент бүрдэж байна, ялалтын баяр тэмдэглэж ийш тийш гүйхээ боливол яасан юм бэ” гэдгийг хэлсэн.
-Ямар учраас та эмзэг гэж тодорхойлсон юм бэ?

-Зургаа дахь удаагийн парламентад аль нь ч олонхи болоогүй. Тэгээд ганц хоёроор илүү суудал авсан нам нь арав орчим хүний эвсэлтэй нийлж засаг байгуулах хувилбар бий болчихоод байна. 1992 онд 72:4, 1996 оных 50:25, 2000 он 70:6, 2004 оных 36:36, 2008 он 45:27 гэсэн харьцаатай байсан. Өөрөөр хэлбэл, нэг бол дангаараа засаг байгуулах олонхитой, эсвэл нийлэхээрээ 60-аас давсан тооны гишүүдтэй намууд нийлж Засгийн газар байгуулж байлаа. Гэтэл энэ удаа засаг байгуулж байгаа хэсэг нь 45 хүрэхгүй юм болчихоод байна. Тэгээд цөөнхийн байр суурь дээрээ очиж байгаа нам нь бараг 30 суудалтай. Нэг талаасаа ийм сонин улс төрийн байдал үүссэн. Харин нөгөө талаасаа Ардчилсан намын нийлж байгаа арваад хүний нэг хэсэг нь Ардчилсан нам, үлдсэн нь Ардын намаас урваж явсан хүмүүс байгаа. З.Баянсэлэнгийг эс тооцвол. Нэг урвасан хүн хоёр дахь удаагаа урвадаг шүү дээ. Ийм бүрэлдэхүүнтэй Ардчилсан нам нийлж засаг байгуулж байгаа юм. Тиймээс болгоомжтой хандаж, засгийн бүрэлдэхүүнд орохгүй намтайгаа учир зүйгээ ол гэж ярьсаар байгаад өнөөдрийг хүрч байна. Баасан гарагт бид З.Энхболд гишүүнтэй уулзъя гэж хэлээд, 18:30 цаг хүртэл хүлээсэн, орж ирээгүй. Бид Ардчилсан намын өгсөн бичигт хариу өгөхөөр бэлдчихсэн байсан. Тэр өдрийн 16:00 цаг гэхэд тэр бичгийн хариу бэлэн болчихсон байсан шүү.

-Өмнөх өдөр нь танай намын ресепшнд орхиод явсан гэх бичгийн талаар яриад байна уу?
-Тийм. Бичгийн хариуг бэлэн болгочихоод, УИХ-ын даргад нэр дэвшиж байгаа хүнтэй уулзан, манай бүлгийн гишүүд ганц хоёр асуултад хариулт авъя гэж хүлээгээд 18:30 цаг болгоод тарсан л даа. Энэ бол нэг дэх өдрийн орой болсон процесс. Харин хоёр дахь өдрийн өглөө Ардын намын Бага хурал хуралдсан. Түүний өмнө УИХ дахь бүлэг хуралдаад, гурав дахь өдрийн өглөө анхдугаар чуулганыг эхлүүлнэ гэдэг шийдвэр гаргасан. Тэгээд Д.Дэмбэрэл даргыг очоод “та хурлаа зарлачих” гэж хэлсэн. Д.Дэмбэрэл дарга ч УИХ-ын Тамгын газрынхныг дуудан гурав дахь өдрийн 10:00 цагт анхдугаар чуулган хуралдана гэсэн зар тараачихаад Бага хурал руу буцаад явсан. Тэр хойгуур хүчээр хурал хийж, УИХ-ын даргыг, /үүнийг би хашилтан дотор хэлж байна шүү/ сонгочихсон. Лхагва гарагт өдрийн цайгаар би Төрийн ордонд ирэхэд Төрийн байгуулалтын байнгын хороо хүчээр байгуулагдах тухай асуудал яригдаж байсан. Би Ардчилсан намын зарим гишүүнтэй уулзаад “Та нар хоёр дахь удаа хүчирхийлэл хийж болохгүй. Дахиад ярилц, эрх баригч хүчин илүү зөөлөн байх ёстой” гэдгийг хэлээд гарахад л УИХ-ын чуулган хуралдаж Н.Батбаяр гишүүн орж ирээд МҮДН-ын долоон гишүүний картыг сугалаад л гарсан байна билээ. Ингээд л дахиад хууль бус болчихдог. Уулзаад юм ярихаар дандаа зөрдөг хачин нөхцөл байдал УИХ дээр бий болчихлоо.

-З.Энхболд гишүүнийг УИХ-ын даргад нэр дэвшиж байгаатай нь холбогдуулан Ардын намын гишүүд бүлгийн хуралдаан дээр ирж, асуултад хариул гэж дуудсан. Танай бүлгийн гишүүд З.Энхболд даргаас чухам юу асуух гээд байсан юм бэ?

-Яамдын тоог 20 хүргэхээр засаг байгуулахаар ажлын хэсэг ярьж байгаа гэж сонссон. Яамдынхаа тоог 20 хүргэхээр тохиролцоод, сайд нарынхаа асуудлыг хувааж авна гэж байгаа. Үүнийг том зургаар харах юм бол хоёр гишүүний дунд нэг яам байх зохион байгуулалтыг хийхээр эд зүтгээд байгаа юм. Энэ үнэн үү, үгүй юу гэдгийг л би асуух гээд байгаа юм. Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж өмнөх Их хурлын үед “Засгийн газрын тэргүүн нь УИХ-ын гишүүн байж болно, үлдсэн нь гаднаас бүрдүүлэх ёстой” гэсэн хуулийн төсөл боловсруулаад тавьчихсан байна. Үүнийг хэлэлцүүлэх үү гэдгийг УИХ-ын даргад нэр дэвшиж байгаа тэр хүнээс асуух гэсэн юм. Дандаа 70 гарсан бүрэлдэхүүнтэй УИХ-ын үед арав гаруй байсан яамыг, 45-тай бүрэлдэхүүн яахаараа 20 хүргэдэг юм. Энэ асуултыг л тавих гээд байна. Үүнд хариулт хэлэх хүн байхгүй болчихсон.

Тэр карт сугалж байгаа асуудал зүгээр нэг хүн уурандаа хийсэн үйлдэл биш. Ардчилсан намын эв зүй ямар байгаа талаарх шинж тэмдэг тэгж илэрдэг юм. Би Ардчилсан намын гэдэс ходоодыг өөрийн намынх шиг л мэднэ. Миний мэдэхийн 1996 оны Засгийн газар дөрвөн удаа, 2004 оных нэг удаа унасан. Мөн 2008 онд Н.Алтанхуяг гарснаар бас нэг удаа унасан байгаа. Сүүлийн 22 жилийн түүхэнд Засгийн газар нийт зургаан удаа хугацаанаасаа өмнө уначихаад байгаа юм. Энэ уналтууд дандаа Ардчилсан намын хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй байсан. 1996 онд М.Энхсайхан Ерөнхий сайд байхад Ардчилсан нам дээр эвслийн тэргүүн Ерөнхий сайд байна гэсэн шийдвэр гаргаад тэр засгийг унагаж байлаа. Түүний дараа элсний 13 гэж гарч ирээд Сэргээн босголт банкин дээр улс төрийн тэмцэл явагдаж байхад тэр үеийн Ардын намынхантай нийлээд Ц.Элбэгдоржийн засгийг унагасан. Ц.Элбэгдоржийн араас Ж.Наранцацралтын засаг гарч ирсэн.

Ж.Наранцацралтын засаг унасан гол шалтгаан Эрдэнэтийн талаар Москвагаас нэг бичгийг З.Энхболд барьж ирээд, тухайн үеийн Ардын намын дарга Н.Энхбаярт өгчихсөн юм. Тэр бичигнээс л болж Ж.Наранцацралтын Засгийн газар унасан. 2004 оны Ц.Элбэгдоржийн засагт ажиллаж байхад Эх орон эвслийг М.Энхсайхан, “Эрэл”-ийн Эрдэнэбат хоёр нийлээд тараачихсан. Ц.Элбэгдоржийг тэгж унагачихаад М.Энхсайхан М.Энхболдын Засгийн газарт шадар сайд болсон байгаа. Харин 2008 онд Ардчилсан нам засгаас гарах болсон шалтгаан нь Х.Баттулга намын дарга болж, намаа удирдан сонгуульд орох гэж зүтгэсээр байгаад Н.Алтанхуягийг өрсч мэдэгдэл хийхээс аргагүй байдалд оруулсан. Ингэж Ардчилсан намын хөдөлгөөнөөс болж Монголын үе үеийн Засгийн газар зургаан удаа унасан түүхтэй. Үүнийгээ Ардчилсан намынхан мартчихсан юм байх даа. Гэхдээ мартаж болохгүй түүх шүү. Дээрээс нь өчигдөр миний сонссоноор МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвсэл Ардчилсан намд тулган шаардалт хийсэн гэж би ойлгосон.

-Ямар асуудлаар тулган шаардалт хийсэн гэж?
-Шүүх дээр Н.Энхбаярын хэргийг бидний хүсээгүй шийдвэр гаргах юм бол “Шударга ёс” эвсэл хамтарсан Засгийн газарт орохгүй шүү гэж. Өнөөдрийн Ардчилал сонинд яг энэ тухай биччихсэн байна. Ийм л учир шалтгаанууд байгаа юм. Ардын нам сандал ширээтэй зууралдаад, албан тушаал гуйж, засгийн ажилд садаа болох гээд байгаа зүйл ерөөсөө байхгүй. Харин хоёр, гурван суудал илүү хэсэг нь хүчирхийлэл хэрэглээд байгаа учраас араасаа хариу үйлдэл дагуулаад байна шүү дээ. Жишээ нь Өвөрхангай аймагт гарсан сонгуулийн маргаан байна. Хэргийн болон нутаг дэвсгэрийн харьяалал гэж байдаг. Өвөрхангай аймагт гарсан хэргийг тэнд л шүүдэг. Гэтэл хаа хамаагүй Хан-Уул дүүргийн шүүх дээр авчирч ирээд шийдчихэж байна шүү дээ. Ингэж хуулийг завхруулан, шүүхийг улс төрийн тэмцлийн хэрэгсэл болгон ашиглаад байхаар Ардын нам болон сонголтоо хийсэн ард түмэн зүгээр суугаад байх уу. Тэгэхээр зуурсан бантангийнхаа учрыг тэд өөрсдөө л олох ёстой.

-Шинэ УИХ бүрэлдсэнээс хойш 45 хоногийн дотор Засгийн газар байгуулагдах ёстой. Энэ хугацаанд амжихгүй бол яах вэ?
-Үүнийг эрх барих гэж байгаа хэсэг нь өөрсдөө л бодох асуудал. Хуралдаанаа хийгээд асуудлаа шийдэцгээнэ л биз. Өнөөдрийг хүртэл Ерөнхий сайдад хэнийг нэр дэвшүүлж байгаа тухай албан ёсоор мэдэгдсэн зүйл алга л байна шүү дээ. Н.Алтанхуяг гэдэг нэр яригдаад байгаа болохоос биш, тэдний зүгээс энэ тухайгаа Ерөнхийлөгчид бичиг өгсөн гэж дуулаагүй. Хуулиараа бол саналыг Ерөнхийлөгчид өргөн барих, түүнтэй нь зөвшилцөх ёстой юм. Тэр ажиллагаа эхлээгүй байна.
-Ардын нам цаг хожоод байгаа юм биш үү?
-Бид цаг хожоод яах юм. Хожих зүйл юу ч байхгүй шүү дээ. Сонгууль болоод дуусчихсан байна. Жишээ нь би ч гэсэн энэ ажлаа хурдан аваасай гэж хүсч байна.

-Гацааг гаргахын тулд Ардын намын зүгээс ямар нэгэн санаачилга гаргах уу?
-Бид санал тавьчихсан байгаа. Түүнд Ардчилсан намынхан хүндэтгэлтэй хандах хэрэгтэй. Элдэв хүчирхийллээ зогсоох хэрэгтэй шүү дээ. Харьяаллын бус асуудлыг хаа холоос авчирч ирээд шийдвэр гаргадаг шүүх нь нэг хүчирхийлнэ. Хэдхэн цаг тэсчих гэхээр хүчирхийллийн аргаар асуудалд хандана. Ингэхээр яаж ажил явдаг юм бэ. Ардчилсан намынхан үнэхээр албан тушаалд очиж, ажил хийх сонирхол байгаа бол өөрсдөө л эв зүйгээ олох хэрэгтэй шүү дээ. Эд нар өөрсдөө цөөнх байхдаа завсарлага аваад хэдэн сараар гацаадаг байсан нь худлаа биш шүү дээ. Засагт хамтарч байхдаа хүртэл ажил явуулдаггүй гацаадаг л байсан. Одоо тэнгэр өөр болчихоогүй, хуулийн орчин нь хэвээрээ л байна. Хамгийн гол нь Ардын нам руу дайрах бус, дотоод идээ бээрийнхээ учрыг олох хэрэгтэй.

-Тэгэхээр Ардын намын тавьсан гурван шаардлагыг биелүүлэхээс наана чуулганы хуралдаан болохгүй гэж ойлгож болох уу?

-Бүгдийг нь гэхгүй л дээ. Зарим нэгэн асуудал, тухайлбал зайлшгүй хууль зөрчсөн асуудал дээр Ардчилсан нам байр сууриа эргэж харахгүй бол хэцүү. Жишээ нь тэр Өвөрхангайн асуудлыг яахаараа Хан-Уул дүүрэг дээр авч ирэн ганцхан өдрийн дотор шийддэг юм.
-Шүүхийн асуудал Ардчилсан намд ямар хамаатай юм бэ?
-Ардчилсан намынхан яг ингэж ярина л даа. Гэхдээ тэгдэггүй л байхгүй юу. Улс төрийн захиалга байсан учраас Хан-Уул дүүргийн шүүх дээр авчирч шийдвэр гаргуулж байгаа юм. Ер нь Хан-Уул дүүргийн шүүх дандаа ийм хууль бус зүйл хийж гаршсан. Би тэр шүүхийн шийдвэрийн нэг хувийг нь үзсэн. Хариуцагч талаас нь хэн ч байхгүй. Зүгээр л нэг хүн өргөдөл өгөөд, маргааш нь хуралдаан хийж хариуцагчгүй, харьяалал зөрчсөн хууль бус шийдвэр гаргасан. Үүндээ Ардчилсан нам арга хэмжээ авахгүй бол бид яаж тэвчээд сууж байх юм бэ.

-Үндсэн хуулийн Цэц Ардын намын гомдлыг үндэслэлгүй хэмээн үзвэл УИХ-д танай намын бүлэг гэж байхгүй болох юм биш үү. Энэ тохиолдолд танай намын дараагийн алхам юу байх вэ?
-МАН-ын бүлгийг байхгүй болголоо гээд гишүүдийг нь яах юм. Бүлгийг нь байхгүй болго л доо. УИХ-д 57 гишүүн байж эрх зүйн чадамжтай болдог юм. Тэд үсрээд л 40 гаруй байгаа биз дээ. Эд нар ойлголцох л хэрэгтэй шүү дээ. Би Ардын нам гэхээс илүү төрд зүтгэж байгаа хүн. Шаардлага гарвал би Ардын намынханд ч гэсэн үг хэлж байдаг. Би хэзээ ч зөвхөн Ардчилсан нам руу юм яриад байдаг хүн биш. Ардын намаас сонгогдсон Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдтай шаардлагатай үед нь үгээ хэлдэг л байлаа. Одоо ч гэсэн би Ардын намынханд хэлдэг.

-УИХ-ын даргыг сонгох процессыг эхнээс нь хийхийг шаардаад байгаа юм уу?
-Нэг хувилбар нь энэ. Өөр хувилбар байж болно. Ардчилсан намын тухайд Хан-Уулын шүүх дээр хийсэн балиар юмаа болиулах хэрэгтэй. Шүүхээр ингэж шийдвэр гаргуулахыг олигархижсан төр гэдэг юм. Эцсийн дүндээ олигархи гэдгийг сонгодог утгаар нь бизнес, төр, шүүх гурав нийлээд нэг хүнд үйлчилж эхлэхээрээ жинхэнэ олигархи болдог. Монголд энэ байдал 100 хувь үүсээд байна. Цаад АН-ынхан чинь есөн сайдын суудлынхаа тавыг Женкогийн бүлэглэлд өгөх гэж байгаа юм гэнэ лээ. Олигархийн засаглал гэж үүнийг хэлдэг. Монголд АН-ынхан хэдэн урвагчидтай нийлээд жинхэнэ олигархийн засаглалыг бий болгож байна.

Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.