Эдийн засагч-улс төр судлаач Х.Болорболдтой хийсэн ярилцлага

"МОНЦАМЭ мэдээ" сонины "Ардчилсан хувьсгалын партизанууд хаа явна" булангийн энэ удаагийн зочноор улс төр-эдийн засаг судлаач Х.Болорболдыг урьлаа. Сүүлийн үед олон түмний анхаарлыг ихээр татсаар буй "Эдийн засгийн алуурчны наминчлал" зэрэг 7 номыг орчуулан гаргаж, өнөөгийн Монголын нийгэм улс төр, эдийн засаг, оюун санааны амьдралд гүнзгий задлан шинжилгээ хийсэн нэн сонирхолтой нийтлэл, сонин болон телевизийн ярилцлагын зочин болсон энэ эрхэм 1990 оны ардчилсан хувьсгалтай хэрхэн холбогдож байсан нь манай уншигчдын анхаарлыг зүй ёсоор татна гэдэгт итгэлтэй байна.

-Өмнө нь уулзаж, сониндоо 5 цуврал ярилцлага хийж байх явцдаа 1990 оны ардчилсан хувьсгалд өөрийн гэсэн үүрэгтэйгээр оролцсоныг чинь анх сонсож мэдээд гайхаж л суулаа. Тэр үед хаана ямар ажил төрөл эрхэлж байв даа? Анх хэрхэн энэ хөдөлгөөнд татагдан оролцов?
-Юуны өмнө хоёулаа нэг зүйл дээр тогтоё. Юу гэхээр би гаргасан номыг чинь харлаа, сониндоо өгсөн ярилцлагыг чинь ч уншсаан. Тэгэхээр хоёулаа л 90 оны ардчилсан хувьсгалд өөр өөрийн гэсэн үүрэг рольтойгоор оролцсон юм байна даг. Иймээс тэр үйл явдалд оролцогчийнхоо хувьд ажиглаж харсан зүйлсээ, санаа оноогоо зүгээр л хуваалцая, тэгэх үү? Зөвхөн би хариулж, чи асуух биш, хэн хэн нь хариулсан байдлаар хөөрөлдөе л дөө.

-Уг нь болно, гэхдээ л... -Тэр үеийн үйл явдлуудын зорилго, цаад мөн чанарыг бид хожим удалгүй ухаарсан даа… Тэр үед би 1986 онд Свердловск /одоогийн Екатеринбург/ хотын Уралын Политехникийн Дээд Сургуулийн Радиотехникийн ангийг автоматик телемеханикийн инженерийн мэргэжлээр төгсөж ирээд нийслэлийн усан хангамжийн системийн телемеханик алсын удирдлагын систем байгуулах ажлыг удирдаж гардан хийж байлаа. Ингээд 1989 оны сүүлчээс ардчилсан хөдөлгөөн Монгол даяар өрнөхөд анхны цуглаанд бол мэдээгүй учир оролцоогүй ээ. Харин 1990 оны 1-р сард СОТ-3-ын байранд болсон цуглаанаас хойш дараа дараачийн арга хэмжээнүүдэд нь идэвхийлэн оролцож, тэр үеийн хотын УБ хотын ХЗЭ-ийн хорооны байрны дугуй заалаар ажил тараад байнга орж гардаг нэгэн байж билээ.
Ер нь ардчилсан хөдөлгөөнд идэвхийлэн оролцох болсон шалтгаан нь бол хэт хуучинсаг марксист коммунист үзэл суртлыг, хамгийн гол нь тэр үеийн МАХН-ын нэрийг барьсан эрдэм боловсрол султай ч энэ үзэл сурталаар халхавчаа хийж байсан арчаагүй этгээдүүдийн удирдлагын арга барилыг нь хүлээн зөвшөөрдөггүй байсантай маань шууд холбоотой.

-Яагаад ийм болсон гэж ?
-Коммунист үзэл суртал бол социалист үзэл суртлыг хэт гуйвуулан давруулсан, түүний эрс туйлширсан, мөн чанартаа бол даян дэлхийг хамарсан коммунист хувьсгал гээч троцкист хэлбэр нь байсан. Ер нь энэ хэт туйлширсан коммунист үзэл суртал, троцкистуудын тарьсан гай зовлонг цэвэр социалист үзэл баримтлалаас ялгаж зааглаж ойлгох зайлшгүй хэрэгтэй юм. Социалист чиг баримтлал нь 1960-аад оноос, ЗХУКН-ын ХХII их хурлаас хойш төрөл арилжиж яг ийм коммунист хэлбэртээ орсон түүхтэй. Иймээс тэр үеийн агуулгаар нь социалист /үнэндээ бол коммунист болж төрөл арилжсан/ үзэл сурталд хэн ч итгэдэггүй, бүүр энэ үзэл суртлаар хоолоо олж идэж байсан дарга нарын хувьд ч итгэхээ больчихсон байсан, гагцхүү эрх мэдэл засаглалд л орох, суудал дээрээ үлдэж байх хэрэгсэл нь болчихсон байсан шүү дээ. Иймээс коммунист үзэл суртал нь бүрэн мухардалд орчихсон, социалист улс орнуудын удирдлагууд ч гэсэн төрийн хүмүүсийн улс орноо өөд нь татах үүрэг ролио орхисон, зөвхөн үзэл суртлаар л “амьдардаг” болчихсон байсан тийм үе байсан. Чухам эндээс л бүх зүйл эхэлсэн байдаг. Хэрвээ одоо санаж байгаа бол энэ бодит байдлыг манай олон хүмүүс гал тогоондоо суучихаад цай уунгаа хайр найргүй шүүмжлэн ярилцдаг байлаа шүү дээ. Гэхдээ бид нэг зүйлийг ойлгох ёстой. Энэ нь юу гэвэл нэг талаас тэр үед социалист систем капиталист системтэй "Хүйтэн дайны" нөхцөл байдалд цэрэг улстөр, эдийн засгийн талаас маш хүчтэй хавчилтанд байсан гэдгийг, нөгөө талаас коммунист үзэл суртлын энэ дампуурал дээр нь дөрөөлж байгаад өрсөлдөгч талын тусгай албадын шаргуу явуулж байсан мэдээллийн бүслэлт, үзэл суртлын дайн нь кино, дуу хөгжим, хэрэглээний эд юмс, зарим нэг зориуд мэдээллүүдээр дамжин залуусын дунд ихээхэн амжилт олоод эхэлчихсэн байв. Гэсэн хэдий ч тэр үед бүх нийтээрээ ажил хөдөлмөр эрхэлдэг, ёс суртахуун ингэтлээ уначихаагүй, хамгийн гол нь социалист эдийн засгийн харилцаа нь, эдийн засгийн хавчлагын улмаас жаахан ч гэсэн бүтээж байсан нийгмийн баялагийн хуваарилалт нь харьцангуй шударга байсан юм шүү. Үүнийг би тэр үеийн бүх зүйлийг зөвтгөх, хамгаалах гэж бус харин тухайн үеийн үйл явдлуудын түүх, цаад агуулга, мөн чанарын хувьд хэлж байна.

-Тийм ч учраас ганц манайд биш бас социалист орнуудад "гал тогооны хувьсгалчид" гэсэн нэршлийг гаргаж ирж байлаа шүү дээ.
-Тийм байсаан. Яг ийм үзэл санаа нь тэр үеийн хэт хуучинсаг коммунист дэглэмийг хүлээн зөвшөөрдөггүй уур амьсгалыг нийгмийн тодорхой хүрээнд нэгэнт бий болгоод байсан тул ардчилсан хувьсгалыг "үндэстний эрх чөлөөний хувьсгал" гэсэн утга агуулга, зорилгын үүднээс халуунаар хүлээн авч дэмжин нэлээд идэвхийлэн оролцож байлаа. Миний хувьд тухайлбал, зарим үед нь тодорхой хэмжээгээр бүүр мөнгөн туслалцаа үзүүлж, арга хэмжээг нь дэмжин оролцдог байж дээ.
Энэ үеийн миний санаанаас гардаггүй нэг зүйл бол 1990 оны 3 дугаар сарын 7-9-нд Сүх жанжны талбай дээр анх улс төрийн өлсгөлөн зарласан алхам байдаг. Түүнээс өмнөхөн бид өнөө Дугуй заал зэрэгт дэмжигчид маань энэ тэмцлээ хэрхэн амжилт ялалтанд хүргэх вэ гэдэг талаар нэлээд хэдэн удаа цуглан ширүүн маргаж шүүн хэлэлцэж байлаа. Нэлээд хэдэн удаа ярилцсан юм шүү дээ, энэ талаар. Эцэст нь нэгдүгээрт бусад улс орон, дэвшилтэт хүн төрөлхтний анхаарлыг Монголд өрнөж байгаа ардчилсан хөдөлгөөнд хандуулая, хоёрдугаарт, өлсгөлөн зарлах нь тухайн үед МАХН-ын эрх баригчдын анхаарлыг татахын тулд тэмцлийн энэ аргыг сонгож авсан түүхтэй. Гэхдээ бүх зүйл бас ч тийм тунгалаг ойлгомжтой байгаагүйг тэмдэглэх ёстой. Ялангуяа дараа нь МАХН-ын Улс төрийн товчоо бараг шууд л далан таваар бууж өгснийг, тэгээд улстөрд дахин орж ирээгүйг бодоход, ялангуяа дараа нь өрнөсөн үйл явдлуудын цаад зорилгыг нь тооцвол…

-Нэг зүйлийн гэнэт саналаа. Анхны улс төрийн өлсгөлөнг ер нь хэн санаачилсан юм бэ гэсэн асуултыг миний бие 1996 онд "Ардын эрх" сонины улс төрийн албаны дарга асан, "Хонх"-ны талийгаач С.Цогтсайханаас асуухад "Р.Хадбаатар гэдэг залуу анх санаачилсан юм аа" гэж хэлснээр түүнтэй анх ярилцлага гаргаж сониндоо нийтлүүлж байсан юм байна шүү.
-Тийм ээ. Хадаа гэдэг залууг анх ийм санаа гаргасан гэдэг. Гэхдээ улстөрийн тэмцлийн ийм аргыг хэрэглэхийг “эелдгээр” зөвлөсөн байх бүрэн үндэслэл бас бий, ялангуяа дараа нь өрнөсөн үйл явдлуудыг холбон авч үзэх юм бол… Тэгэхэд МоАХ эвслийг С.Зориг, Э.Бат-Үүл нар төлөөлөн Төрийн ордонд эрх баригч МАХН-ын Д.Бямбасүрэн, Цахилгаан гуай нартай уулзаж байв даа… Удалгүй МоАХ-ны I Их хурал болсон доо.

-Энэ чинь 90 оны хоёрдугаар сарын 14-нд шиг санаж байна, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордонд хуралдсан.
-Тийм ээ. Би чиний сониндоо өгсөн ярилцлаганаас /"МОНЦАМЭ мэдээ" сонины энэ оны 2.14-ний №31/ энэ тухай бас уншсан. Тэр хуралд чи төлөөлөгчөөр оролцсон байсан, харин би оролцоогүй л дээ. Ажилтай байсан тул мандат нэгэнт тараагдчихсан байсан. Яагаад гэвэл хуралд оролцох хүсэлтэй хүн маш олон байсан тул мандатын тоо хязгаартай байлаа даа. Гэхдээ тэнд гадна нь очсноо, хэсэг нөхдийн хамт гаднаас нь сонсож ярилцан зогсож байснаа санаж байна. Бас Цахилгаан гуай ирж Их хурлын үйл ажиллагаанд баяр хүргэн үг хэлж дараа нь тэр Дарь.Сүхбаатар зэрэг хэсэг хүмүүстэй хамт Үйлдвэрчний эвлэлийн төв ордны орох хаалганы дээд тавцан дээр гарч ирж байсныг санаж байна. Гэвч тун ч чиг удалгүй V-VI сарын үеэс МоАХ болон МоАН-ын удирдлагын хүрээнд гарсан хагарал зэргээс үүдэн МоАХ-г анхнаасаа ойлгон дэмжиж байсан ардчиллын маань үзэл санаа гуйвж хазайж орхисон гэж би боддог. Эхэндээ МоАХ-ын хүрээнд эхлээд бол яг ийм агуулга, зорилго тийм ч хүчтэй байгаагүй, харин өргөн массын дэмжлэггүй шахам байсан соцдекууд бол эхнээсээ яг ийм үзэл санааг бүүр бэлдчихсэн байв. Харийн үзэл суртлын өнцгөөр улс нийгмээ, аж амьдралаа харвал харийн хүмүүсийн тэр ашиг сонирхолын үүднээс харж байгаа гэсэн үг шүү дээ. Тэд “ардчилсан” энэ өөрчлөлтөөс хамгийн их завшиж ирсэн хэсэг ба өнөөгийн АН-ын бүх удирдлагыг гартаа оруулсан байгааг харж болно. Тэдэнд хэн зөвлөж чиглүүлж бүх талаар тусалж байсан бэ?
Яг үүнтэй төстэйгөөр Октябрийн хувьсгалыг ч Лондон, Цюрих, Нью-Йоркт сууж байсан мэргэжлийн хувьсгалчид - социал демократууд л гадны бүх дэмжлэгтэйгээр хийсэн нь, иргэний дайн, өлсгөлөн бас хядлага хийсэн нь одоо бол түүхэн факт баримтууд шүү. Гэвч дараа нь социал демократ багийг нөмөрсөн троцкист большевик хувьсгалчдыг 1940-өөд оноос ЗХУ-ын засгийн эрхнээс зайлуулж байж л сая зарим зүйлүүд өөрчлөгдсөн түүхтэй… Хэрвээ одоо санаж байгаа бол манайд ч 1990-онд үндэстний эрх чөлөөний тэмцлийн тэр үзэл санаа нь МоАХ-ны удирдлагын хүрээнд л гэв гэнэт хүлээн авсан байсан өрнөдийн маягийн ардчилал болон хувирч өөр зүгт өөр агуулга, өөр зорилготой болон хувираад явчихсан юм.

-Тэр үед манай хойд урд хөршид ч ардчиллын давлагаа хүчтэй байсан шүү дээ?
-Хятадад ч ардчиллын үзэл санаа гарч ирж бүүр Тянь-ань-Мины талбайд хэсэг оюутан эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулж дарагдаж байв. Одоогийн улам бүр хөгжиж хүчирхэгжиж байгаа “хятад маягийн коммунист” төртэй Хятадыг бид харж байна. Харин ЗХУ-д Горбачёвын эхлүүлсэн “перестойка” улам гүнзгийрч өрнөдийн маягийн ардчиллыг хүлээн авахдаа “улс гүрнээ бүтнээр нь хадгалах” эсэх асуудлаар бүх ард түмний санал асуулга явуулж "80-аад хувь нь хадгалахын төлөө байна" гэж гарсан ч Ельцин, Кравчук, Шушкевич нарын 3 удирдагч Беловежийн төгөл дэх нэгэн амралтын газар сэм уулзаж ЗХУ-ыг, социалист системийг тараах гэрээнд гарын үсгээ зурсан түүхтэй. Тэгээд энэ тухайгаа Ельцин хааш нь эхлэж мэдэгдсэн гэдгийг олж мэдвэл гайхана даа! Үүнийг нь тэр үеийн ЗХУ-ын ерөнхийлөгч Горбачёв ч мэдээгүй байсан гэдэг. Тэр перестройкыг эхлүүлсэн ч дараа нь бүх нөлөөгөө, албан тушаалаа алдсан. Харин үүнийг нь хожим барууны нэг том улстөрч, "Хүйтэн дайн"-ы гол үзэл сурталч дүгнэж хэлэхдээ “Ром урвагчдад хөлс төлдөггүй” гэж хэлсэн байдаг. Улс орноо, социалист блокын олон зуун сая ард түмнүүдийг капиталын дарангуйлалд зүгээр тавиад өгчихсөн, үнэндээ бол ерөнхийлөгчийн албан үүргээсээ “урвасан” этгээд шүү дээ, одоо ч тарьсан гай нь үргэлжилж байна. Түүнийг энэ бүх тусгай ажиллагаандаа ашигласан хүмүүс ч хожим ингэж тавласан байгаа юм даа. Ийм хүмүүсийн тухай Наполеон “Улс нийгмийг сүйтгэхэд нэг л олиггүй амьтан хангалттай” гэж хэлсэн байдаг.
Ер нь тэр үед Барууны улстөрчид, банк санхүү том бизнесийн бүлэглэлүүд соц системийн энэ задралыг их анхааралтай ажиглан бүх зүйлээр “тусалж”, тэдний хэвлэлүүд нь их дэвэргэж "галд тос нэмж байсан" гэдэг бол бас түүхэн фактууд юм. Манайд ч гэсэн илээр бол "Ройтер"-ийн нэг сурвалжлагч хүүхэн манай “ардчилсан” удирдагчдыг байнга дагаж явдаг байсан шүү дээ. Гадаад орнуудад байдаг Барууны олонх сэтгүүлчид ганцхан сэтгүүлчийн ажил хийдэггүй юм байна лээ. Үүнийг нь бас олон эх үүсвэрээс үзээд судлаад шалгачихаж болно шүү.

-Тэр финланд сэтгүүлч бүсгүй Монголд дахин ирээд явж байна гэж саявтархан дуулсан юм байна шүү
-Аа тэгээ юу, 20 илүү жилийн өмнө хийлцсэн ажлынхаа үр дүн, биелэлтийг нь газар дээр нь ирж харж дүгнэж цэгнэж манай байдлыг судалж яваа юм байлгүй дээ /инээв/. Тэд нар манай ардчилсан хөдөлгөөний удирдлагатай тун ойр дотно болчихсон байсан шүү дээ. Ер нь өлсгөлөнгөөс хойш өрнөсөн үйл явдлууд үндсэндээ хаашаа явж байсан бэ гэвэл анх үүсч мэндлэхэд нь дэмжиж байсан, тусалж байсан масс буюу өргөн олон түмнийхээ тэр дэмжлэгээсээ салчихсан л даа. Итгэлийг ч удалгүй алдсан даа.

-Тэгсэн байх шүү. Асар их дэмжлэг хаа сайгүй л мэдрэгдэж байснаа өлсгөлөн ялалтаар өндөрлөснөөс хойш нам гүм шахам болоод л, өнөөх МоАХ маань ердөө л инерцээрээ явж эхэлсэн санагдана
-Үнээн. Харин үүнээс хойш МоАХ-ны удирдлага нь "айдаггүйгээ авдартаа хийчихсээн " гэсэн шиг голдуу тусдаа цөөхүүлхэнээ хуралддаг, эцсийн шийдвэрийг дангаараа гаргадаг болчихсон. Энэ мэт бүх үл ялиг мэт санагдах өөрчлөлтүүдийг хүмүүс яахав янз бүрийн хэлбэрээр ойлгож мэдэрсэн байх. Хамгийн гол нь удалгүй Ардчилсан Монголын төрөөс “санаачлан” баталсан алдарт 20-р тогтоол ялангуяа Монголын ард түмэнд, эдийн засагт маш хүнд алсын уршигтай том цохилт, олон юмны эхлэл болсон доо… Харин энэ үеэс өмнөх удирдагчид Москвад очиж зөвлөгөө авдаг байсан бол манай шинэ ардчилсан удирдлагууд Баруунд очиж даалгавраа авдаг болчихсон юм даа.
Өмнөх удирдлагад маань алдаа байсан хэдий ч тэр үеийн социалист үзэл суртал, эдийн засгийн механизм нь өөрөө хүний нийгмийн баримжаатай байсан учир манайд орчин үеийн эдийн засгийн суурь бүтцүүд цоо шинээр хөгжиж, бүтээн байгуулалтууд өрнөснөөр хүн ард маань эрүүлжин тооны хувьд өсч, чанар нь сайжирч орчин үеийн мэдлэгтэй боловсон хүчин, бүхэл бүтэн инженер, технологчын давхарга, мэргэжлийн ажилчид бий болсон байв.
Манай ардчилсан удирдагч нар ч капиталистууд бидэнд яг ингэж хандаж манай улс орныг хөгжихөд туслах байх гэсэн ойлголт, гэнэн төсөөлөлтэй байсан байх. Тэр үед нийгэм тэр чигээрээ бушуухан л элбэг дэлбэг баян тансаг амьдралд үсрээд орчихоор тэсч ядаж байсан, ингэж ч ухуулж ятгаж ойлгуулж байсан юм шүү. Харин юу болсныг нь өнөөдөр бид бүгд харж байна. Энэ бол бидний гэнэн итгэмтгий, гол нь өөрсдийгөө голдог, өөрсдийнхнөө сонсдоггүй, өөрсөддөө итгэдэггүй, заавал гаднын ивээлд багтах гэж зүтгэдэг, хамгийн гол нь эрх баригчдын маань сэтгэж хийж хариуцлагыг нь хүлээхээс дөлдөг араншин юм уу даа.

-Тийм ээ, 20-р тогтоолыг маш сайн санаж байна. Тэр үед нэг эмэгтэй банканд орж ирчихээд "Энэ засаг миний халаасанд гараа хийлгүйгээр мөнгөний маань хагасыг хулгайлчихлаа" гэж дуу алдаж байсан шүү дээ?
-Тийм ээ, тэгэхээс ч өөр яахав. Гэтэл яг эсрэгээр нь тэр үед манай ардчилагчдын шаргуу шаардлагаар байгуулагдсан Монголын анхны парламент болох УБХ-д сонгогдсон "ард түмний элч" нар маань дээр нь энэ шийдвэрийг гаргалцсан Д.Бямбасүрэнгийн засгийн газрын гишүүд, түүнийг гаргахад оролцсон олон хүн эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр дөт байснаа ашиглан банкин дахь мөнгөө татан авч "хатуу юм болгож" амжсан гэдэг. Энэ нь ч удалгүй илчлэгдсэнээр зарим нь огцорч байсан санагдана. Гэтэл илчлэгдээгүй хүмүүс мэдээж цөөнгүй үлдсэн бөгөөд тэд өөрсдийнхөө явцуу хүрээнийхэнд төрийн маш нууц мэдээг тарааж ашигласан байдаг. Тэр үед энэ нь багахан мөнгөний асуудал байсан хэдий ч энэ бол манайдаа төрийг ашиглаж өмч хөрөнгийг завших, ер нь өнгө, мөнгөний төлөөх цоо шинэ үзэл суртал, нийгмийн үзэгдлийн эхлэлийн тэр цэг байв шүү. Удалгүй шинэхэн ардчилагчдаас зарим нь улс төрөөс шууд хөндийрч том бизнесмэнүүд болсоон. Тэр үед бас баруун аймгуудад ч зарим мэдээлэл авсан хүмүүс банкнаас мөнгөө тэр чигээр нь татан авч "чулуу болгож" байна гэж шуугиж байлаа. Энэ нь нийгэмд эргэлзээ төрүүлээд ирэхийн цагт Ерөнхий сайд Д.Бямбасүрэн гуай телевизэд ярилцлага өгөхдөө байсхийгээд л "Ёстой тийм юм байхгүй. Та бүхэн амгалан тайван байж болноо" /инээв/ гэсэн хариулт өгч байв шүү дээ. Харин энэ “санаачилга” бол "Ардчилал гэдэг бол юу бодож байгаагаа ярь ярь, харин гагцхүү тушаасныг л хий" гэсэн үг гэдгийг дахин баталж байгаа хэрэг юм.

-Тийм ээ, энэ үеэс л Монгол дахь ардчилал, энэхүү гаднаас хуулбарласан, үнэн хэрэг дээрээ бол гаднаас бидэнд тулгахыг эртнээс хүсч байсан тэр ардчилсан парламентын хэмээх “дундаа хийдэг” засаглалын "зэс нь цухуйж" эхэлсэн нь харамсалтай…
-За үүний дараахь өмч хувьчлалын асуудал байна. Энэ нь хамгийн түрүүнд үйлчилгээний салбарыг хувьчлахаас эхэлсэн. Эхлээд дэлгүүр хоршоо, үсчин энэ тэр гээд л. Хамгийн гол нь тэр үед ардчилсан хөдөлгөөний тухайн үеийн голлох үзэл сурталчид бидний хүсэн хүлээж байсан үндэстний эрх чөлөөний давалгааг яг барууны өрнөдийн маягийн ардчиллын үзэл санаагаар агуулгыг нь сольж орхисон. Тэд ардчиллыг хувийн өмч, чөлөөт зах зээл гэсэн үг гэж ухуулж ятгаж эхэлсэн шүү дээ. Ардчиллыг хэрэв олонхийн засаглал гэдэг утгаар нь аваад үзвэл хувийн өмч нь заавал ноёрхолоо тогтоодог гэдгийг тэд одоо ч сайн ухаж ойлгоогүй л яваа бололтой, гэсэн ч тэд өөрсөддөө бол ард түмний өмчийн багагүй хэсгийг “чөлөөтэйгөөр” хувийнхаа өмч болгож авсан даа. Яг энэ үзэл суртлаар, гаднынхны өгсөн даалгавраар улс орныхоо үндэстний үйлдвэрлэлийн бүх суурь баазуудыг эвдэн бусниулж боловсон хүчнээ үрэн таран хийж заримыг нь гадаадад очиж тэдний хар ажлыг хийж амь зуулгахаар үнэгүй “экспортлосон” доо. Тэд яах гэж бүх зүйлийг харсаар байж эвдэн бусниулсныг, нурааж байгааг одоо ч ойлгодоггүй. Мэдээж, гаднын неолибералчид "монголчуудыг социалист баримжаагаа эргүүлэн буцаан авах вий" гэдгээс болгоомжлон эдийн засгийн суурийг нь, өмнөх амь амьжиргааг нь устгаж үгүй хийх, тэгээд тэдний бичиж өгсөн “рецептээр” амь зуудаг болгох зорилго тавьж байсан нь ойлгомжтой, гэхдээ төрийн бүх мэдээлэлд ойр байсан эрх баригчид маань үүнийх нь үр дагавруудыг ойлгож ухамсарлахгүй байсан гэдэгт итгэж чадахгүй байна. Эсвэл олсон мэргэжил боловсрол нь тэдэнд ийм боломж олгодоггүй юм уу, бүү мэд. Баруунд нь өчнөөн асуудлууд байсаар атал бидний цөөхөн монголчуудыг ардчилалд оруулж жаргаах гэж биш тэдэнд Монголын геоулстөрийн байршил нь, байгалийн нөөц баялаг нь л хэрэгтэй гэдгийг ойлгох ёстой. Гэтэл үүний цаана энэ бүгдийн хууль ёсны эзэн монгол ард түмэн нь үндэстэн хүн зон нь гэж юм бас байдаг юм шүү дээ. -

-Тэд үүнийг санаатайгаар үйлдсэн үү, эсвэл санамсаргүйгээр бусдад ашиглагдсан уу гэсэн асуулт зайлшгүй гарнаа даа?
-Тийм ээ. Гэхдээ тэдний дийлэнх нь эх орноо сүйтгэчихье, хүн ардаа ажилгүй болгож ядуурал гуйланчлалд унагая гэсэн зорилго байгаагүй байх. Тэдэнд ардчилал гэсэн үг нь л, тэгээд удирдагч байх нь л чухал байсан байх. Ингэснээрээ тэр хүмүүс ардчиллын давалгаан дээр шал өөр үйл ажиллагааг зүтгүүлж байгаа нь удахгүй тодорхой болж эхэлсэн л дээ. Тэр үеэс л эхлээд миний бие гүн гүнзгий эргэлзээнд орж эхэлсэн. Яг үүгээр том хоолоо олж идэж яваа тэдэнд “Ардчилал бол хүн бүхэнд амаа нээх эрхийг өгдөг, харин хүн бүрт амаараа хоол идэх эрхийг бол өгдөггүй” гэсэн барууны ёжтой үг байдгийг сануулах хэрэгтэй байх. Мэдээж хэрэг, энд өрнөдийн маягийн, хувийн өмчийн зах зээлийг тахин шүтсэн ардчилал гэсэн утгаар нь хэлж байна. Баруунд ч нийгмийн дийлэнх олонх нь хувийн өмчгүй, харин амины өмчтэй байдаг юм шүү. Нийгмийн баримжаатай нийгэмд хүн хүнээ ямар нэг хэлбэрээр мөлжихийг хүлээн зөвшөөрдөггүй тул хувийн өмч нь эдийн засгийн харилцааны талаасаа дотоод зөрчилд орж байгаа юм.

-Тэр үед МоАХ-г чин сэтгэлээсээ дэмжиж байсан хүн олон байсныг, маш сайхан хүмүүс байсныг одоо сайн санаж байна. Түүнчлэн болж буй өөрчлөлтийг огт ойлгохгүйгээсээ болгоомжлон цэрвэх, бүүр эрс эсэргүүцэх нь ч цөөнгүй байсаан. Гэтэл УТТ бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч буйгаа телевизээр мэдэгдмэгц л байдал намжиж, төвийг сахих явдал, өөрчлөлтийг хүлээн зөвшөөрөхөөс дөө, "за ингэх л ёстой юм байлгүй дээ" гэсэн аядуу дагалдсан уур амьсгал, хандлагад олон нийт аргагүй орсон шиг санагддаг юм шүү. Харин чиний хувьд энэ хөдөлгөөнд оролцоход чинь ойр дотныхон чинь хэрхэн хүлээн авч реакцалж байв даа?
-Тэр үед би Улаанбаатар хотын цэвэр усан хангамжийг хариуцдаг газар мэргэжлээрээ ажиллаж байсан. Усан хангамж бол өдөр шөнөгүй тасралтгүй ажилладаг, тэгээд ч хариуцлагатай обьект болохоор аль ч улсад автоматик, телемеханик хамгийн түрүүнд нэвтэрдэг газар л даа. Тэндээ анх салбар зөвлөлийг байгуулж, удалгүй хожим нь УБХ-ын гишүүнээр сонгогдсон байсан талийгаач Галсандорж, Батцэнгэл бид хэд очиж салбар зөвлөлийнхөө анхдугаар хуралдааныг зохион байгуулж байв. Тэр үед МоАХ-ны үйл ажиллагааг тухайн нийгмийнхээ болохгүй байсан бүх зүйлийг өөрчлөе, шинэчлэе гэж ойлгож зүтгүүлж байж дээ. Харин хамт олны хувьд гэвэл анхнаасаа л ойлголт муутай, сэрэмжлэн болгоомжилж ханддаг байсан даа. Би ч ардчиллын талаар удалгүй санал бодол зөрөлдөж эхэлсэн, ялангуяа хэдхэн удирдагчдыг даган хуваагдаж хуйларч байсан олонхийг хараад энэ бүхэнд гутаж ийм улстөрийг хаяж орхин одсон доо. Хамгийн гол нь надад амьдралаа өөрөө аваад явчих нарийн мэргэжлийн мэдлэг боловсрол, гол нь өөртөө итгэх итгэл бол байсаан.

-За тэгвэл чамайг чин сэтгэлээсээ дэмжиж тусалж байсан тохиолдол?
-Өө тэр бол байлгүй яахав. Ялангуяа арван жилийн ангийн маань анд Баярсайхан тэр үед Шастиний нэрэмжит III эмнэлэгт мэс заслын эмчээр ажиллаж байлаа. Хэрвээ чи санаж байгаа бол өлсгөлөнгийн эмчээр ажиллаж байсан л даа. Ер нь гэнэн цайлган сэтгэлтэй эх оронч сайхан хүмүүстэй уулзаж танилцаж байсаан. Одоо ихэнх нь тааралдаж харагдахаа больжээ. Тэр үед бид их сайхнаар төсөөлж бодож байсан, гэвч удалгүй бүх зүйл өөр чиглэлд явж байгаа нь мэдрэгдэж эхэлсэн гэх үү дээ.

-За сайн санахгүй л юм. Харин өлсгөлөнгийн үеэр тэнд үйлчилж байсан нэг эмч ахыг бол сайн санаж байна.
-Тэр найз маань одоо гадаадад амьдарч байгаа. Бид хааяа уулзалдахаараа л тэр үед болж өнгөрсөн бүхнийг, ажиглаж харснаа, эмзэглэн харамсдаг зүйлсээ хуваалцддаг л юм. Тухайн үед бидний ойлгон төсөөлж зүтгүүлж байсан тэр үйл хэрэг маань ийнхүү шал өөр гольдролоор яваад өгсөнд үнэхээр харамсдаг. Хэдийгээр бид нэг системийн гажуудлаас салж чадсан ч түүнээсээ ч хэцүү бэрх капиталист системийн дөнгө дарамтанд орсныг, ядаж өмнөх системийн үед бүтээсэн байсан нийгмийн баялагаа үрэн таран хийсэнд, эдийн засаг, боловсон хүчнээ ямар нэг хэмжээнд хадгалж авч үлдээгүйд их харамсдаг. Одоо манайд Баруунд нийгмийн ухааны эсвэл бизнес эдийн засгийн сургуульд суралцсан жинхэнэ “капиталист” боловсролтой залуус нэлээд болжээ. Харин эдгээр үзэл суртал нь мухардалд орж, эдийн засгийн онол нь бүрэн дампуурчихаад байгааг мөн зөвхөн үүгээр баялаг бүтээдэггүйг, улс орон хөгждөггүй гэдгийг ойлгох ёстой доо. Харин байгалийн шинжлэх ухаан бол огт өөр хэрэг ээ, ер нь 1+1=2 бол Африкт ч хүртэл 2-той тэнцүү байдаг гэдэг үг байдаг даа.

-Тийм шүү. Ялангуяа 1996 оны УИХ-ын сонгуульд "Ардчилсан холбоо" эвсэл анх ялж, засгийн эрхийг авсныхаа дараа маш олон томилгоо хийхдээ олон ч алдаа гаргасанд дэмжигчид нь гомдон бухимдсанаас энэ хөдөлгөөнөөс шууд салан зайлж, яг эсрэг зүгт нь буюу нөгөө үзэн ядаад байсан МАХН руугаа "хөлгийнхөө жолоог" залсан.
-Тэр үнэн л дээ, тийм хүмүүс мэр сэр байсан л байх. Миний хувьд энэ бүхнээс холхон байсаан. 1996 оны сонгуульд Ардчилсан нам ялалт байгуулсныхаа дараа тун удалгүй төрийн хариуцлагатай албан тушаалд хэнбугайг ч томилж болдог цаг ирснийг, бүүр төрийн албан тушаалуудыг олзоо хувааж байгаа мэт фракцууд хуваан авч болдгийг, нийгмийн өмчийг залилан цөлмөж болдгийг, төрийн банкыг хулгайлж болдог цаг ирснийг харуулж манай нийгмийг өөрөө өөрийгөө сүйрүүлэх замд уруу татсан даа.
Түүнийг нь 2000 оны сонгуульд ялсан МАХН ч яруу тод харуулан үргэлжлүүлж монгол нутгийн баялгийг алга дарам цаасаар гадаадынханд өгч болдгийг, газар нутгийг ам амаар нь хувьдаа авч болдгийг, нийслэлийн ам газар болгоныг хуйвалдан авч завшиж болдгийг харуулсан даа. Энэ бүхэн нь Монгол улсыг, монголын ард түмнийг дотоодын олигархуудын дээрэнгүйлэл, гадаадын неоколоничлолд оруулах бүх алхамуудыг маш түргэсгэсэн. Тэр үеэс л Монголын төрийг улстөрийн албан тушаал гэдгээр халхавчлан самарч эхлэх бүх үүд хаалгыг дэлгэн хаясан даа. Хувь хүн өөрийн өмч машиныг жолоодохын тулд, өөрийн болон бусдын амь нас, эд хөрөнгийг хамгаалж байхын тулд жолооны шалгалт өгч тэнцэж байж л эрхтэй болдог байтал улс нийгмийн нэг бүхэл бүтэн салбарыг авч явах хүн яахаараа ядаж мэргэжлийн байх бүр цаашилбал ажлын туршлага, мэдлэгтэй байх албагүй юм бэ? Улстөрчид ядаж ёс суртахууны хариуцлага ч хүлээж сураагүй байгаа шүү дээ. Ийм учраас миний хувьд эргэлзээ маань улам лавширсан. Ер нь тэдний хэн нь ч зүтгүүлээд байсан нөгөө ардчилсан үзэл санаа гэдгээ капиталын эздийн ноёрхол болгон илбэдэн хувиргаж дунд нь бүүр тэнцүүгийн тэмдэг тавьчихсан шүү дээ.

-Улс орон ардчилсан байхын тулд заавал олон намын тогтолцоотой байх ёстой, хоёрдугаарт, эдийн засаг нь чөлөөт, зах зээлийн тогтолцоотой байх ёстой. Тэгээд чөлөөт зах зээлийн тогтолцоотой байсан гэдгээ тунхагласан боловч өмнө нь байж байсан үйлдвэрлэл, ялангуяа баялгийн үйлдвэрлэлийн салбарт ажиллаж байсан манай тэндэхийн хүмүүсийн сахилга бат, хариуцлага, олон үеийнхний байгуулан босгосон энэ их өмч хөрөнгө үрэн таран болж буйг би нүдээрээ харж байсан л даа, харамсалтай хэрэг шүү. Өмч хувьчлал гэдэг айхтар хуй салхи шууруулсан л даа. За миний хувьд арай түлхүү мэдрэгдсэн нь хэвлэл мэдээллийн салбар юм. Ялангуяа хэвлэл мэдээллийн салбарыг хувьчилсан явдалд туйлын харамсаж явдаг цөөнгүй хүний нэг. Юу гэхээр "Чөлөөт хэвлэл жинхэнэ утгаараа хэрэгжихийн нэг зайлшгүй нөхцөл нь төр засагт өөрийн гэсэн хэвлэл мэдээлийн хэрэгсэл байх учиргүй ээ" гэсэн тулгалт байна. Тэгээд ч энэ нь дэлхий нийтийн жишиг тул үүнийг заавал даган мөрдөх ёстой юм байх аа. Ингээд л төр засгийн гэсэн статустай байсан Монгол телевиз, улмаар "Ардын эрх", "Засгийн газрын мэдээ" сонинууд ээлж дараагаараа хувьд очсон буюу "Олон нийтийн телевиз" гэсэн ойлгомжгүй статустай болон хувирсан. Гэтэл хэн ч биш байсан сэжиг бүхий этгээдүүд, хувь хүмүүс, мэдээж нам холбоод, компаниуд өөрийн гэсэн хүчирхэг сонин сэтгүүл, FM, телевизүүдтэй болоод авчихлаа. Гэтэл жирийн ард хүн ийм өргөн эрхээр хангагдсан байхад Монголын төр, засгийн газар нь ийм эрхгүй үлдэж хоцорсон нь нь дандүү гэхэд багадмаар харамсалтай, гутамшигтай явдал гэж одоо ч үздэг. Монголын төр, засгийн газрын ард түмнээ гэсэн бодлого, зорилт, үйл ажиллагааг нь одоо хэнбугай нь олон түмэндээ таниулан сурталчлах болж байнаа? Өргөн утгаараа энэ бусармаг алхам нь Монгол төрийн уламжлалт тогтсон ёс, бүтцийг булшлах гэсэн, төр түмний харилцааг тасалдуулах гэсэн л алсын бодлогын тусгал гэж дүгнэдэг.
-Энд санал нэг байна. Өмч хувьчлалыг өөрсдөө ядаж бодож тунгаалгүйгээр, хамгийн наад захын энгийн шударга байдлыг ч уландаа гишгэж гадныхны зөвлөгөө, шахалт зааварчлагаар яаран сандран хийж бүх зүйлүүдийг эвдэн бусниулсан шүү дээ. Бүх зүйл асар том залилан болоод дууссан даа. Би өмнөх ярилцлага дээрээ одоогийн неолиберал ардчилал ба коммунист үзэл суртал гэдэг чинь нэг л бүлэглэлийн бүүр тодорхой хэлбэл, дэлхийн санхүүгийн интернационалын санаачилж зүтгүүлж ирсэн төслүүд юм гэж хэлж байсан. Тэд манай олигархуудыг ч зүгээр орхихгүй ээ, ямар ч төр улсын учрыг олохоос хувь этгээдүүд бүүр ч амархан байдаг гэнэ билээ… Энэ бүхний гол зорилго бол дэлхийн улс түмнүүдийг, ард түмнийг нийгмийн өмчнөөс нь бүрэн салгаж тэднийг мөнхийн эрхшээлдээ хийх гэсэн цаад зорилготой том явуулга юм шүү. Хэрэв ардчиллыг хувийн өмч, чөлөөт зах зээл, хүний эрх гэгч хоосон тунхаглалаас нь салгачихвал тэдэнд энэ үзэл суртал нь огт сонин биш болчихно гэдэг нь бүүр ч ойлгомжтой. Маш товчхон хэлбэл, ер нь хувьсгал бол 18-р зууны үед гарч ирсэн төрийг үүний ард нийгмийн бүх баялгийг хүчээр булаан авах номлол юм. Үүнтэй холбогдуулаад нэгэн түүхийг сөхөе л дөө. Хэрвээ санаж байгаа бол тухайн үеийн МоАХ-ны нэг удирдагч нь Лениний "Төр ба хувьсгал" зохиолыг нь сугавчлаад л явдаг байсан гэдэг дээ.

-Тэр хүн хэн бэ, тэр үзэл суртлын тухай жаахан дэлгэрэнгүй яриач?
-Одоо хэн гэдэг нь тийм сонин биш ээ. Тэдний уншиж цэнэг авч байсан тэрхүү "Төр ба хувьсгал" зохиолыг хэзээ хаана түүхэн ямар нөхцөл байдалд ямаршуу зорилго, шалтгаанаар бүтээгдсэн түүхэн үйл явдал их сонин байдаг.
1917 оны бидний хэлж бичиж заншсанаар бол Октябрийн социалист хувьсгал /ОСХ/ нь Орост тухайн үеийн барууны зарим гүрнүүдийн тусгай албадын зохион байгуулсан, гаднаас нь бэлтгэж санхүүжүүлсэн ийм л хувьсгал шүү дээ. Тэр хувьсгалын хамгийн анхны удирдагчид нь болох большевикууд/социал демократууд/, эсерүүд/социал хувьсгалчид/, кадетууд/үндсэн хуулийн ардчилсан үзэлтнүүд/ нь бүгдээрээ шахам Баруунд цагаачлан сууж бэлтгэгдэж байсан мэргэжлийн хувьсгалчид юм. Тэд 1917 оны Оросын хоёрдугаар сарын хувьсгал, түүнээс 8 сарын дараах дээрх ОСХ-ыг дэглэсэн байдаг. Үндсэндээ Орост хувьсгал хийхээр гадаадад бэлтгэгдсэн боловсон хүчин байж.
Ленин л гэхэд Хоёрдугаар сарын хувьсгалын үеэр Швейцарийн Цюрих хотод амьдарч байсан байна. Гэхдээ өнөөгийн Оросын зарим цагаач нар шиг элдэв хар бор ажил эрхлээгүй гэж байгаа. Гэвч оросын хувьсгалчид хангалуун сайхан амьдарцгааж байсан ба "Төр ба хувьсгал" зохиол бол Ленин ОСХ-аас өмнө тэнд байхдаа бичсэн, тэнд хэвлүүлсэн бүтээл нь шүү дээ. Тэд тэр үед, дэлхийн I дайнд Оростой дайтаж байсан Германы нутгаар дамжин лацадсан галт тэргээр Орост ОСХ-ыг хийхээр их мөнгөтэй орж ирсэн байдаг!
Эдгээр хувьсгалчдыг хөлсөлж байсан тэр хүчний гол зорилго бол ердөө л хүчирхэг Оросын эзэн хаант гүрнийг түлхэн унагаах, Сибирийн байгалийн их баялагт хүрэх, ЕвроАзийн бүс нутагт ноёрхлоо тогтоох гэсэн геоулстөрийн санаархалд нь саад болж байсан /байгаа/ улсыг сөхрүүлэх явдал байж. Ер нь барууны социал-демократ үзэл гэдэг нь яг бидний ойлгож байгаа шиг нийгмийн баримжаат ардчилсан үзэл санааны арай өөр өнгө аяс, зорилготой юм. Тухайн үеийн соц-дек үзэл гэдэг бол угтаа жижиг хөрөнгөтний үзэл санааг зүтгүүлдэг, үүнийгээ бусад улс оронд тулган хүлээлгэх гэж зүтгэдэг үзэл санаа байсан аж. Тийм учраас дахиад хэлэхэд Лениний "Төр ба хувьсгал" зохиол бол угаасаа ямар нэг улсын дотор талд нь ийм үзэл санаагаар дамжуулан тэрхүү улс орныг задлан бутаргах гэсэн үзэл санааны номлол, барууны шалгарсан технологи юм. Яг энэ үзэл санаагаар 1917 оны ОСХ-аар троцкист большевикууд засгийн эрхэнд гараад 1922 он хүртэл үргэлжилсэн, ахан дүүсээ хядсан цуст иргэний дайныг өдөөснөөс 10 сая хүний амийг хороосоон. Эмх замбараагүй байдал, хүчирхэг эзэнт гүрний задрал, үүнээс үүдсэн олон удаагийн өлсгөлөн гуйланчлал, ажилгүйдэл, ядуурал, хүмүүсийг нь туйлд нь хүргэж байсан хувьсгал шүү дээ. Гэвч сүүлдээ большевикууд 2 талд хуваагдсан байсан байна...
Тэрхүү хувьсгалын үзэл санааг манай ардчилсан хувьсгалчид ямар нэг хэмжээгээр уншиж судалж байсан бололтой. Тэгээд 1991 оны хувьсгалдаа эргээд ороход яг тэр хувьсгалын үзэл санаанууд нь яг хэвээрээ давтагдсан байдаг юм. Бараг 70-80 жилийн өмнөх хувьсгалын үзэл санаа одоо нэр хаяг нь л "ардчилал" болсон ч үндсэн санаа нь хэвээрээ байсан.
Ер нь "Юу ч ярьж байсан энэ бол эцэстээ мөнгө баялагийн тухай л асуудал байдаг" гэсэн америк зүйр үг байдаг л даа. Тиймээс тэр үзэл санааг анх Монголд оруулж ирсэн, Монголд нэвтрүүлсэн, тэр үзэл санаагаар Монголын нийгэм, улс түмний аж амьдралыг өөрчлөх гэж байгаа энэ хүмүүсийн гэнэн санаа нь Монголын ард түмнийг үнэхээр үнэнч шударга тийм нийгмийн тогтолцоонд хүргэе гэсэн зорилго байсан ч тэрхүү дуурайгаад байгаа номлолынхоо цаад мөн чанарыг нь, хүргэдэг үр дагваруудыг нь ойлгоогүй байгаа хэрэг. Тэрхүү үзэл санаа нь бол манай улсыг Киплингийн хэлснээр “Том тоглоом”-доо зөвхөн ашиглах, ялангуяа барууны үзэл сурталчид, улстөрчид Орос, Хятад гэсэн өөрсдийнхөө геополитикийн гол өрсөлдөгч нарынхаа яг бөөрөнд нь байрласан манай эх орны энэ байрлалыг л ашиглая гэсэн гол сонирхолтой байсан байна. Үүнийг л бид ойлгох ёстой доо. Одоо дээрээс нь байгалийн баялагийн асуудал нэмэгдэж байгаа.

-Зөв зөв. Барууны элитүүд XX зууны бүх түүхийг нөхцөлдүүлсэн гэж их бичдэг болжээ, энэ их сонирхолтой санагддаг юм.
-Ер нь дэлхийн II дайнаас хойшхи капиталист систем, социалист систем хэрхэн бүрэлдэн тогтносон түүхийг заавал авч үзэх ёстой л доо. Бид үүнийг ерөнхийд нь "Хүйтэн дайны үе" гэж нэрлэдэг шүү дээ. 1944 оны VII сарын дундуур, дэлхийн II дайн дуусахаас өмнө АНУ-ын Бреттон Вуудс хотод дэлхийн II дайны дараах дэлхийн санхүүгийн систем ямар байх, энэ санхүүгийн ертөнцөд чөлөөтэй хөрвөж байх цорын ганц нөөцийн валютын /доллар/ талаар олон улсын гэрээ хийсэн байдаг. Хамгийн гол асуудал бол чухам тэр үед л Дэлхийн банк, Олон улсын валютын сан гэх зэрэг даяар олон улсын байгууллагууд байгуулагдсан юм шүү дээ. Энэ чинь нэг юм хэлээд байгаа биз? Энэ тухай АНУ, Германы мөн Оросын авторуудын судалгааны бүтээлүүд бий шүү.

-Их сонин байна л даа. Юу гэхээр дэлхий нийт, дэвшилтэт хүн төрөлхтний нийтийн дайсан фашист Германтай тэмцэхээр Барууны гүрнүүд нь өөрийнхөө эвлэршгүй дайсан ЗХУ-тайгаа хэл амаа ололцож холбоотон болж авч байгаад тэр дайснаа ичээнд нь нухчин дарчихаад, хоёулаа энх тайвнаар зэрэгцэн оршиноо гэж зөвшилцөж, өөр өөрийнхөө зарчим, зүй тогтлоор хөгжихөө хүлээн зөвшөөрсөн хэрнээ бараг сүүлчийн буун дууны маргаашнаас эхлээд л социалист системийгээ задлан нураахаар тагнуулын болоод бүх чиглэлээо, фронтоор гэе л дээ дайрч давшилж эхэлсэн шүү дээ, тийм үү? Энэ талаар жаал дэлгэрүүлэх үү?
-Юуны өмнө, ер нь Гитлерийг хэн анх гаргаж ирсэн юм бэ гэдэг асуулт гардаг. 1918 онд дэлхийн I дайнд ялсан Их Британи, АНУ, Франц зэрэг гүрнүүдтэй Версалийн гэрээ байгуулсны дараах үеийн дайны асар их төлбөрт унасан байсан Веймарын Герман улс маш эмгэнэлтэй хэцүү байдалд орсон байсан. Немцийн маркийн инфляци хэдэн мянган хувьд хүртэл өсч заримдаа бол "хүн гуанзанд орж хоол идээд төлбөрөө хийх болоход л идсэн хоолных нь үнэ нь өсчихсөн байдаг байсан" гэж түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. Тэр үеийн герман хүмүүс энэ байдалд цөхөрч олноороо амиа хорлож байсан, тэр бүү хэл гэр бүлээрээ амиа егүүтгэсэн тохиолдол олон гарч байлаа. Гэтэл ийм гүн гүнзгий хямралд 1918 онд орчихсон байсан улс 1933 он гэхэд ердөө л 15-хан жилийн дараа Гитлер ардчилсан сонгуулиар тайван замаар засгийн эрхэнд гарч ирж дараа нь 1939 оны 9 дүгээр сарын 1-нд Польшид дайран довтолсноор дэлхийн II дайныг дэгдээх хүртэл хугацаан дахь фашист Германы эдийн засгийн үсрэнгүй хөгжлийг, ялангуяа цэргийн аж үйлдвэрлэлийн энэ “ид шидийг” нь хэн хангасан байсан бэ гэсэн асуулт гарцаагүй тавигддаг. Энэ бүхнийг бас л нөгөөх дэлхийн санхүүгийн интернационал буй болгосоон гэж хэлж болно оо. Тэд энэ бүхнийг буй болгосноороо Гитлерээр Европыг нэг гарт хийлгэсэн, ЗХУ руу чиглүүлсэн болох нь одоо нэгэнт тодорхой болсон түүхэн фактууд шүү. Өдгөө энэ бүхэн нэгэнт нууц биш, эргэлзэн маргаад байх биш зүйл болсон шүү дээ. Энэ тухай Гитлерийн "Майн Камп"-т ч шууд хэлээгүй ч бас байж л байгаа, баримтат кинонууд ч гарсан байгаа.
Харин Гитлер Польшид довтолсны дараачаас эхлэн холбоотны гүрнүүд Оросын талд орсон нь Орос улс Германаас цэргийн хүчин чадал, аж үйлдвэрлэлийн чадавхиараа сул дорой байсантай л холбоотой. Тиймээс ер нь дайныг аль болох удаан сунжруулахын тулд арай сул доройгийнх нь талд орж тусалсан түүхэн баримтууд байдаг шүү дээ. Тэр түүх л давтагдсан хэрэг. Иймээс ялангуяа дайны эхний 2 жилд оросуудын хэрэглэж байсан бүх буу зэвсэг, тэр бүү хэл хувцас хунар, хоол хүнсийг нь Баруунаас хангаж байсан шүү дээ.

-Эндээс нэг сонин дүр зураг харагдаж байнаа даа? Өөрсдөө дэлхийн дайныг зориудаар дэгдээчихээд дайтаж буй талуудад аль алинд нь туслаад байнаа даа? Тэгсэн хэрнээ "Бид бол холбоотнууд" гээд Германд дайн зарлачихсан байдаг. Гэтэл дайн эхэлсэн 1939 оноос хойш 1945 оны II сарын Потсдамын гэрээ байгуулагдтал үндсэндээ хоёрдугаар фронтоор хүчтэй давшихгүй, өөрөөр хэлбэл Барууны гүрнүүд дайнд оролцохгүй байлаа.
-Тиймээ, яг ийм үйл явдлууд болсон, түүхэнд байж байгаа шүү дээ. За эргээд дэлхийн санхүүгийнхээ асуудалд хандахад тэр үед оросууд Бреттон Вуудсын гэрээг нь зөвшөөрч, гарын үсэг зурсан байсан боловч дайн дуусмагц Сталин энэхүү долларын системийг соёрхон батлахгүй гэдгээ мэдэгдсэн байна. Яагаад гэвэл улс орон юу үйлдвэрлэж байсан ч түүнийг нь өөр аль нэг улсын мөнгөн тэмдэгтээр илэрхийлж гадаад худалдаа хийнэ гэдэг нь эдийн засаг, санхүүгийн колоничлолын дөнгө мөн юм гэдгийг ойлгож байсан хэрэг.

-Би санаж байна, эрт цагаас өрсөлдөгчөө сулруулахын тул үндэстнийх нь мөнгөн тэмдэгтийг хуурамчаар үйлдвэрлэж гаднаас зориудаар зах зээл рүү нь маш ихээр оруулснаар мөнгөний инфляцийг нь хөөрөгддөг байсан гэж. Үүнийг бүүр Наполеон Бонапарт 1812 онд Орос руу довтлохынхоо өмнөхөн хэрэглэж байсаан гэж дуулсан санагдах юм.
-Тийм байхгүй юу. Улс орныг дотроос нь сулруулах, ард түмнийх нь хувь заяаг эрхшээж байхын тулд нэг бол мөнгөний системийг нь гадна талаас нь барьчихдаг, эсвэл хуурамч мөнгөн тэмдэгтийг гаднаас нь оруулж эдийн засаг, нийгмийн эмх замбараагүй байдлыг буй болгон гааруулдаг. Нэгэнт эмх замбараагүй болсон улс өөрөө улс төрийнхөө хувьд ч, гадаад бодлогынхоо хувьд ч суларчихдаг. Энэ бол зүй тогтол шүү. Тэр үед Сталин "Бид 27 сая хүнийхээ амь насаар дэлхийн түүхэнд гарч байгаагүй ийм том дайнд ялахдаа өөр нэг улсын колоничлолын дөнгөнд орох гэж энэ ялалтыг байгуулаагүй юм" гэж хэлсэн байдаг. 1945 оны 8-р сарын 5, 6-нд АНУ Японы Хирошима, Нагасаки хотуудад анх удаа атомын 2 бөмбөг хаяж сүр хүчээ үзүүлсэн юм. Гэвч Сталинг /социалист блокыг/ буулган авч чадаагүй байна. Үүний дараахан У.Черчилль 1946 оны 3 дугаар сард АНУ-ын Фултон хотод очиж анх "Төмөр хөшиг" гэдэг алдартай үгтэй лекцээ уншсан түүхтэй юм. Үүнээс хойш Хүйтэн дайн гэдэг ойлголт, үйл ажиллагаа эхэлсэн түүхтэй юм даа. Эндээс ямар дүгнэлт хийж болох вэ гэвэл тэр үед тавигдсан тэрхүү "Төмөр хөшиг"-ийг наад талаас нь социалист блокийн улсууд тавиагүй, харин цаад талаас нь тавьсан нь, бүх учир дахиад л мөнгө, санхүүгийн асуудлуудад ирж тулж байгаа нь ойлгогдож байгаа биз дээ. Учир нь II дайны дараахи ялалтын хөөр баярууд мөн нэгэн зэрэг “нийгмийн дулаарал” ч Баруунд удалгүй дуусч тэнд жирийн хүмүүсийн амьдрал, аж байдал капиталист жамаараа унаж нийгэм нь хямарч гарц хайж социалист үзэл сурталыг сонирхож дайныг эсэргүүцсэн хөдөлгөөнүүд энд тэнд гарч байсан учир социализмын “халдвар” авахаас болгоомжилсон хөшиг татсан хэрэг. Яг энэхэн зурвас үед социалист орнуудад нийгмийн хөгжил дэвшил жинхэнэ ёсоороо цэцэглэж эхэлсэн байдаг. 1949 онд ЗХУ атомын бөмбөгтэй болсон нь үүнд нэн чухал ач улстөр, цэрэг стратегийн холбогдолтой болсон байдаг. Асар богино хугацаанд асар их хурдацтай хөгжиж эдийн засаг, хүн ардын амьдралын түвшин чанар дээшилж байсан байдаг. Албан ёсны статистикуудаас үүнийг харж болно, бас Барууны судлаачдын бүтээлүүдэд ч элит хэсэг нь социалист системийн энэ их хурдацтай хөгжлөөс болгоомжилж контр арга хэмжээнүүд боловсруулж байсан тухай бичсэн ч байгаа…
Ингээд 1980-аад оны төгсгөл үе хүртэл социалист системийг дотор талаас нь янз бүрийн аргаар тусгай албад, үзэл сурталыг ашиглан дотроос нь задалж байсан байдаг. За дээрээс нь нөгөө жинсэн өмд, цагаан бохь, лаазтай ундаа, пиво, "Битлз"-ийн дуунууд бол залууст нь, нийгэмд нь үзүүлж байдаг сэтгэл зүйн дайны маш хүчирхэг хэрэгслүүд юм даа. Битлз бол 1960-70-аад оны Барууны нийгмийн хямрал, залуусын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн дээр гарч ирсэн тухайн үеийнхээ эрх чөлөөний билэг тэмдэг байсан хамтлаг шүү дээ.

-За тэгэхээр нэг асуулт гарч ирнээ дээ. Яагаад социалист систем хурдацтай хөгждөггүй байсан юм бэ гэж?
-Энэ систем бол өөрийнхөө хөдөлмөрөөр бий болгосон баялагаар, материаллаг баялагаар баталгаажсан мөнгөөр хөгждөг тийм систем байсан. Харин одоог хүртэл яваад байгаа капиталист систем бол мөн чанартаа дэлхийн мөнгийг хэвлээд л түүгээрээ бусдын бүтээсэн баялагийг сольж авдаг систем шүү дээ. Зөвхөн Америк төдийгүй энэ хөрвөдөг валюттай гээд байгаа улсууд бүгдээрээ. Тэр мөнгөөр нь бүтээсэн хөрөнгө, баялагаа өгөхгүй байгаад үз л дээ…
Өнөөдөр дэлхий дээр тусгаар тогтносон 203 улс байна. Түүний 193 нь НҮБ-ын гишүүн юм. Гэвч дэлхийн бүх улс, ард түмнүүдээс "G7" хэмээх долоохон улс л баян байгаа юм. Тэгэхээр барууны эдгээр улсын баян хангалуун байдал гэдэг нь тэр улсууд ардчилалтай байснаас, хүний эрхийг дээдэлснээс, зах зээлийн системтэй байснаас нөхцөлдсөн хэрэг бас биш ээ. Гагцхүү бусад улс орон, ард түмнүүдтэй дэндүү шударга бус тэнцвэргүй худалдаа хийж ирсний л "үр дүн" юм даа.

-За цаг хугацаа гэдэг бүхний шалгуур болох юм даа. "Агуу их зүйл алсаас л улам сайн тодорно" гэсэн эртний үгтэй юм. Ингээд 20 илүү жилийн өндөрлөгөөс эргээд харахад МоАХ Монгол улсын түүхэнд ямар үүрэг гүйцэтгэсэн байна вэ?
-МоАХ бол мэдээж хэрэг тухайн үедээ тогтнож байсан хэт хуучинсаг коммунист үзэл санаа нурахад үүрэг гүйцэтгэсээн. Гэвч энэ холбооны гишүүдийн ихэнх нь эргээд дээрх капиталист ардчиллынхаа үндсэндээ золиосууд л болсон. Тэр хүмүүсийн итгэл зүтгэлийг зөвхөн ашиглаад л, нийгмийг нь улс гэрийг нь нураахад ашиглаж фон болгоод л өнгөрсөн дөө. Ер нь бид бол жинхэнэ олонхийн засаглал гэдэг утгаар нь ардчиллын эсрэг байгаа юм биш шүү дээ. Бидэнд таалагдах эсэхээс үл шалтгаалан энэ үзэл санаа чинь бидний олонхийн ойлгож бодож байсан тэр төсөөлөл биш байна аа. Иймээс энэ үзэл санааг ашиглан манай улсад 22 жил хэрэгжүүлээд байгаа энэ бодлого, үйл ажиллагаа нь манай улсын, Монгол төрийн, манай ард түмний дийлэнхийн эрх ашгийн эсрэг байнаа гэдгийг л би хэлэх гээд байна. Иймээс бидэнд өөрсдөд маань тохирсон үндэстний монгол үзэл санаа л нэн чухал байна даа.

-Ингэхэд та яагаад анхнаас нь улс төрөөр замнасангүй вэ? Улс төрөөс татгалзах учир шалтгаан байсан хэрэг үү?
-Мэдээж хэрэг, би энэ үзэл санаанд эргэлзэж эхэлсэн, тэгээд ч улстөрөөр хоолоо олж идэх шаардлага надад байгаагүй. Богинохон хугацаанд хамт явсан ч бидний анх тавьж байсан зорилтуудаас олон зүйл дээр буцсаныг би олж харсан. Дараа нь би энэ бүхнийг гүнзгийрүүлэн судалсны үндсэн дээр ардчилал, чөлөөт зах зээл, хувийн өмчийн үзэл санаа нь манай нийгмийн олонхийн бодол төсөөллөөс шал ондоо зорилготой юм байна гэдгийг хувьдаа эрт дээр үед олж мэдсэн л дээ. Үүнийг банк санхүү, эдийн засгийн үүднээс нь судлахаар энэ нь улам баталгаатай болж ирсэн. Тийм учраас дахин хэлэхэд "ардчилал" гэдэг үзэл санааныхаа зөвхөн гоё сонсогдох нэр нь биш ээ, харин харийн энэ үзэл суртлын цаад агуулга нь, энэ суртлыг зүтгүүлж байгаа хүчний тавьж байгаа зорилго нь манай улс нийгмийн олонхийн төлөө байна уу, үгүй юү гэдгийг л бид олж харах ёстой гэж хэлэх гээд байна. Тийм учраас харийн энэ үзэл санаа бидний өнөөдрийн амьдралыг сүйтгээд, манай ирээдүйг үнэхээр бусниулж байгааг олж харах л хэрэгтэй байна даа. Их Дампуурлын 22 жилийг үдэх цаг болжээ. Үндэстний Эрх Ашгийн үзэл санаа чухал байнаа. Харин чи яагаад энэ бүхнээс "хойш суусан" хэрэг вэ?

-Миний хувьд, МУИС-ийн түүхийн ангийг төгссөний хувьд аливаа түүхэн үйл явдалд төвийг баримталсан судлаач, ажиглагч, түүхийг тэмдэглээч, жирийн бичээч хүний хувьд оролцохыг хүссэн гэмээр юм уу даа. Тэр бүх үйл явдлуудаас аль болох хоцрохгүйг, аль аль талыг бодитойгоор харж ойлгохыг хичээдэг байсан юм шүү. Ер нь төвийг сахисан ажиглагч байна гэдэг тун зөв шийдэл гэж би ойлгодог. Яагаад гэвэл өөрөө алдаа нүгэл хийхгүйгээс гадна хамгийн гол нь бусдаар нүгэл хийлгэхгүй, тийм алхамд уриалан дуудахгүй, түүнд түлхэхгүй шүү дээ. Яахав хэн нэг нь чамайг "хар амиа бодлоо чи" гэж хэлвэл хэлнэ л биз. Ямар ч байсан хэн нэгний "Нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохлохгүй" л байгаа биз дээ? Өөрөөр хэлбэл бусдад хорлол хийхгүй гэсэн үг. Энэ чинь та бидний хүн болж төрсний гол утга учир шүү дээ. Би санаж байна. Наяад оны сүүлчээр оросуудын тухай бичсэн номоо гадаадын нэг судлаач за байз "Бусдыг жаргаах гээд өөрсдөө зовлонд унасан үндэстэн" гэсэн шүү нэрлэсэн байж билээ.
Оюутан ахуйдаа нийгмийн сэтгэл зүй, социологийг жаал харсан юм уу даа, шинэ хөдөлгөөний бүтэц бүрэлдэхүүнийг анх сайтар ажиглахыг оролдсоон. Анхнаасаа нүдэнд туссан тааламжгүй зүйл бол хэтэрхий эрээвэр хураавар, улс төрийн өндөр зорилгын хувьд шаардлагад нийцэхгүй тийм хүмүүс "гол дүрд" тоглоод ч байх шиг санагдаж билээ. Нэг үгээр хэлбэл "хэтэрхий хөнгөн жингийн бөхчүүд" зодоглох гээд байсан. Тэгээд ч зодоглосон чиг. Эргээд харахад хувь хүнийхээ хувьд нэлээд комплекстой цөөнгүй хүн өндөр авлаа. Тэднийг засардаг юм болов уу гэж нэлээд харсан ч харин чиг "намын бамбайн" доор орж аваад улам л эрчлэгддэг юм байна. За сая Н.Энхбаярыг баривчиллаа. Энэ үйл явцыг харахаар тэр Саддам Хуссейн, Муаммар Каддафи нарыг түлхэн унагасан жүжгийн жижигрүүлсэн хувилбар л яваад байна уу гэж бодсон шүү?
-Каддафийн хувьд гэвэл Ливийн ард түмнийг түүхэндээ хүрч байгаагүй амьдралын өндөр стандартад хүргэсэн үндэстний удирдагч байсан шүү дээ. Мэдээж хэрэг, түүнд хачин зангууд, түүнийг үйлдсэн гэж байгаа “алдаанууд” бол байгаа. Гол нь Ливи улс барууны корпорациуд, банкуудад л гэхэд илүүдэл хөрөнгөнөөсөө олон тэрбум долларын хөрөнгө оруулчихсан улс байлаа. Гэтэл дотроос нь хэдэн ухвар мөчид залуусыг төр үрүү нь турхирснаар энд тэнд эмх замбараагүй байдал үүсгээд л, гаднаас нь тэднээр далимдуулж цэргийн хүч оруулсан шүү дээ…Гэсэн ч Каддафи төрийн хүний ёсоор ард түмнээ гаргуунд нь хаяж өгч амиа хоохойлоогүй шүү. Харин Ливийн хууль ёсны Ерөнхийлөгчийг тэрхүү зэрлэг ухаангүй сүрэг залуусаар хороолгож байгааг дэлхийгээр нэг онлайнаар үзүүлээд баярлалдаад байгаа нь ер нь ямар ёс суртахуун бэ? Эндээс дэлхий дахин ер нь хаашаа явж байна вэ? Залуус гэдэг бол ихэнхдээ амьдралын туршлагагүй, хөнгөн хийсвэр, амархан элдэв “үгэнд” ордог, гэр бүлгүй бол бүүр ч ямарваа нэг хийж байгаа зүйлдээ хариуцлага хүлээдэггүй улсууд байдаг. Дээр нь өөрөө бодохоос илүүтэйгээр хэн нэгэн удирдагчийг дагаж хуйлардаг сэтгэл зүйн нэг онцлог байна л даа. Яг үүнийг нь л ашигласан хэрэг шүү дээ. Одоо түүнээс хойш тэнд харин жинхэнэ аймшигт үйл явдлууд өрнөж байгаа …

-Тийм шүү. Залуу насны далавч нь, бас сүүдэр нь максимализм, оптимизм, критицизм, коллективизм, нигилизм байдаг хойно арга ч үгүй юм даа
-Яг үнэн. Залуу хүн өөрийн гэсэн амьдралын зөв үзэл санаа хараахан тогтож амжаагүй байдаг тул арай жаахан хүчтэй, боломжтой нэгнийгээ дагадаг шүү дээ. Энэ өнцгөөс нь "Залуу нас гэдэг бол өдөр ирэх бүр улам багасаж байдаг нэг дутагдал юм" гэж хэлсэн нэг үг байдаг даа. Гэхдээ шүүн тунгааж эргэцүүлэн бодож өөрөө бие даан шийдвэр гаргаж сурсан залуус бас байдаг аа. Ийм улсууд л Монголын ирээдүй гэж бодож явдаг даа.
С.Энх-Амар /MONTSAME/