Монголчуудын эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусын тулд бурхан тэнгэртээ залбирч жаргал зовлонгоо

хуваалцдаг газар Гандантэгчинлэн хийд. Жанрайсиг бурхандаа мөргөж адис аван хаа сайгүй овоорох тагтаагаа хооллоод гарсан цагт монголчууд бид алзахгүй хэмээн бэлгэшээж явдаг. Харин ариун газар хэмээн хэлэгдэх тус хийдээс сүүлийн үед хэл ам тасрахаа байсан гээд хэлчихэд болно. Зөвхөн тус хийдэд ч биш өөр бусад үйл ажиллагаа явуулж буй гандан хийдүүдэд болж бүтэхгүй зүйл их бий. Хамгийн гол нь нэг шашин шүтэж түүний төлөө бүх зүйлээ зориулж яваа хүмүүс хоорондоо хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ам уралдан нэгнийгээ муулж ярих нь Монголд шашин гэдэг ямар утгаараа хөгжиж, ард түмэнд чухам юуг ойлгуулаад яваад байгааг ялгаж салгахаа ч байлаа.

Тэр дундаа монголчуудын үндэсний баяр Цагаан сарын үеэр тэдний хооронд жинхэнэ тулаан өрнөдөг. Монголчуудын ихэнх нь буддын шашин шүтэж түүний дэг жаягаар явдаг учраас хэн юу хэлэхийг анхааралтай үзэж, сонсдог. Гэхдээ тэд хэнийх нь үгэнд итгэж дагах ёстой гэдгээ мэдэхээ больж төөрөлддөг.

Худалч хүнд телевизээр хамгийн их гарч, ярьж байгаа хүний зөв юм байна гээд дагаж мөрдөх нь холгүй. Бүр цаашлаад тэдний хооронд болж буй хэрүүл ч юм шиг хэлцэл ч юм шиг яриад сонсоод байх юм бол лам нар өөрсдөө ч төөрөлдчихсөн юм шиг санагдана. Аливаа зүйл өрсөлдөөнтэй байхад илүү их хөгждөг гэдэг. Гэхдээ эрт дээр үеэс бурхан багшаас заагаад, сургаад өгчихсөн зүйлийн юуг нь хөгжүүлж юуг нь өөрчлөх гэж маргалдаад байгааг мэдэх юм алга. Сүүлийн үед нэгнээ Авлигатай тэмцэх газарт шалгуулна, "идэж, ууж" байна хэмээн мөнгө зарлагадаж хэвлэлийн хурал хийдэг болж. Хэрээ хэрээнийхээ харыг гайхав гэгчээр энэ нь жүжигчин Хүрлээгийн хэлдгээр жинхэнэ эргэлзээ гэдэг ямар байдгийг Монголын бурхан багшийн шавь нар харуулж байна. Магадгүй нэг өдөр шашин хоорондын дайн үүсч гурав хүрэхгүй сая хүн амтай Монгол Улсад элдэв бусын зүйл болох вий гэдэг айдас төрүүлж байна. 1546 онд дэлхийн анхны шашин хоорондын дайн Европт гарч байсан түүхтэй. Мөн өнөөдөр 21 дүгээр зуунд амьдарч, оршин тогтнож байгаа дэлхийн улс оронд болж буй үймээн самуун, ихэнх нь шашнаас үүдэлтэй гэдгийг хэзээ ч мартаж болохгүй. Муу ёрлож байгаа ч юм биш өнөөдрийн Монгол Улсад шашнаас үүдэлтэй үймээн самуун болчих вий гэх гэдгийг сануулан хэлж байгаа юм.

Төв хийд хэмээн нэрлэгдэх Гандантэгчинлэн хийдийн Хамба лам нь хууль хяналтын байгууллагын хаалгыг татаж, ард түмний сүсэг бишрэлээр олж авсан хөрөнгө мөнгийг хувийн ашиг сонирхолдоо хэрэглэдэг, тэдний нэрийн дор бусармаг үйл явдал явагдаж байгааг хараад үүнийг сануулахаас ч өөр яалтай билээ. Би Монгол хүн, буддын шашин шүтдэг. Шүтэх, эс шүтэх нь миний эрх ч ариун цагаан, элдэв янзын шунал хурсан, сүсэг бишрэлээр минь ашиг олох гэсэн шашинг би шүтмээргүй байна. Үүнийг ганцхан би ч биш Монголын бүх ард түмэн хүсч буй.

Хавдив нэрийн дор хамаг ардаа шулсан хийдүүдийг яах вэ?
Ам нээвэл уушги нээ гэгчээр тэргүүн хамба нь АТГ-т байцаагдаж хууль хяналтын байгууллагын хаалга татаж байх энэ үед Гандантэгчинлэн хийдийн дотоод үйл ажиллагааны талаар, тэр дундаа ард түмний сүсэг бишрэлээр орж ирж байгаа мөнгө хэрхэн, хаашаа зарцуулагддаг болохыг олон хүн сонирхох болсон. Гэхдээ энэ нь одоо яригдаж байгаа зүйл биш. Олон жилийн өмнөөс энэ талаар ярьж байсан ч Гандантэгчинлэн хийдийн ард төрийн дээд бүх байгууллагууд байдаг учраас үүнийг ноход хуцаж байна чинээ хэн ч тоож үздэггүй байсан гэх. Олон жилийн турш төрийн нөмөрт, ард түмний зовлон, жаргалаа хуваалцдаг газар нь хэмээн хаацайлж байсан ч энэ асуудал одоо хагарч идээ бээр нь гарч байна уу гэлтэй.

Нэгэнт хагарч идээ нь гарч эхэлсэн бол юу ч үлдээлгүй шахах хэрэгтэй. Гандангаар орж гарч байгаа хүн бүхэн ар гэр, үр хүүхдээ эрүүл энх байлгаж өгөөч хэмээн тодорхой хэмжээний мөнгийг хандивладаг. Хамгийн чухал нь жилд Ганданд орж ирж байгаа мөнгөний хэмжээг хэн ч мэдэхгүй. Мөн тоолж ч барахгүй байх. Ард иргэд болоод төр засгийн хандиваас гадна Гандантэгчинлэн хийд гаднаас маш их хандив авдаг гэх. Тэдний хувьд орж ирж байгаа мөнгөнөөс улсад нэг ч төгрөгийн татвар төлдөггүй. Тэднээс хэн ч мөнгө өг гэж нэхдэггүй. Тодруулбал, сүүлийн 20 жилд нэг ч удаа санхүүгийн тайлан тооцоо өгч, мөнгө нь хэрхэн зарцуулагддаг талаар шалгуулж байгаагүй газар бол Гандантэгчинлэн хийд. Хамгийн сүүлд Гандантэгчинлэн хийдэд аудитын шалгалт ороход, тус хийдийн санхүүгийн нэгдүгээр гарын үсэг зурдаг хүн өөрийн төрсөн дүүгийнхээ аудитын компаниар шалгалт хийлгүүлж, тухай бүрт таван сая төгрөг өгсөн гэх. Ингэхээр бурхан шашны нэрийг барьсан энэ газар мөнгө угаах хэрэгсэл болсон гэдэг нь харагдаж байгаа юм. Бас нэг жишээ нь Гандантэгчинлэн хийдийг жуулчдад зориулсан музей хэлбэрээр ашиглаж гадны жуулчдыг оруулахдаа үнийн тариф зохиож нэг хүн хоёр доллар төлж нэвтрэх эрхээ авдаг гэнэ. Гэхдээ бас л энэ мөнгө хаашаа ордог хэдэн хүн ирдэг талаар ямарч тайлан тооцоо байдаггүй.

Мөн Гандантэгчинлэн хийдийн одоогийн барилга байшин нь төрийн өмчид байж байгаад, шашны нийтийн өмчийн хэлбэр рүү шилжсэн. Тэгэхээр Гандантэгчинлэн хийдэд байгаа Монгол Улсын биет өвүүд нь нийт ард түмний өмч гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл Гандан гэдэг нэр, тус газарт харьяалагдаж байгаа нэг ширхэг чулуу, сиймхий хадаг ч нийт сүсэгтний өмч гэсэн үг.

Гандантэгчинлэн хийдийн нэрээр хандив цуглуулж, хувьдаа завшдаг хүмүүс бол нийт сүсэгтэн, ард түмний дайсан гэх нэрийг зүүх болж таарч байна. Энд бас нэг зүйлийг дурдалгүй өнгөрч боломгүй.
Ард түмний сүсэг бишрэлийг мөнгөөр үнэлж болохгүй гэдэг ч Гандантэгчинлэн хийд жинхэнэ утгаар үнэлж хийморийн сан тавиулахад 500 төгрөг, маанийн ерөөл авахуулахад 300 төгрөг гэх мэт бүх номууд нь мөнгөөр хэмжигддэг.

Монголд Гандантэгчинлэнгээс өөр газар байхгүй. Дэлгүүрээс бараа худалдан авч байгаа мэт мөнгөөр үнэлэгдсэн номууд тухайн хүнд ач тусаа өгч, буян болдог эсэх нь бас л эргэлзээтэй. Бүр сүүлдээ үнэтэй ном сайн, хямдхан ном нь дэмий гэж ярих нь холгүй болох нь. Ямар үндэслэл, журмаар бурхны номонд үнэ тогтоосон юм бүү мэд.

Тун удахгүй энэ байдлаараа брэнд ном гээд ярих юм байна л даа. Ингээд бодохоор ард түмний сүсэг бишрэлийг мөнгө болгон харж байгаа нь харамсалтай. Нэг хэсэг буддын шашин Гандантэгчинлэн хийдийн талаар цаг тутамд гарч байсан "ТВ-9" телевизийн тоног төхөөрөмжийг Японы нэг байгууллагаас өгч байсан гэх.
Магадгүй хандив тусламжаар орж ирсэн тус телевизийг Гандантэгчинлэн хийдэд өгөөд эзэд нь тосолж тордоод, бурхны шашин,нийгмийн ёс зүй цаашлаад авлига авах, худал хэлэх нь нүгэл гэдгийг олон нийтийн ой тоонд нь ортол нь явуулсан бол өнөөдөр гарч чадахгүй даваа болсон авлига хээл хахууль худал хуурмаг, өдөр алгасахгүй гарч байгаа онц ноцтой гэмт хэргүүд тэр бүр гарахгүй байсан ч юм бил үү. Энэ мэт гаднаас хандив тусламж авч байгаа зүйлүүдийг яривал их. Өнгөрсөн хугацаанд Гандантэгчинлэн хийд Японы бурхны шашны дэлхийд нэртэй, НҮБ-д бүртгэлтэй Омото, Нимбүцүшү Агоншү гэх гурван томоохон байгууллагатай харилцаж ирсэн байна.

Эдгээр байгууллагаас авч байсан хандивын талаар яриад тооцоод байвал нэлээдгүй их гэх. Бас болоогүй сүүлд сонсох нь ээ Хамба лам Чойжамц захиргааны хурал дээрээ сонирхлын зөрчил бүхий асуудлаар Захиргааны гишүүдээ барьцаалан, 30 тэрбум төгрөгөөр гантиг чулуун хашаа барина хэмээн ярьж хандив тусламж юу билээ гэж суусан байх юм. Аливаа шашин бол байшин саванд оршдоггүй хүний оюун ухаан сүсэг бишрэлд оршдог байлтай.

Гандантэгчинлэн хийдэд байшин сав хашаа багадаагүй. Магадгүй гаднаас ирэх зочид төлөөлөгчдөд сайхан харагдах уриалан дуудах "чимэг зүүлт" байж болох ч олон зуун жилийн турш шүтэж ирсэн буддын шашны эд зүйл барилга сав ямар байх ёстой тэрүүгээрээ л байх ёстой. Хуучин байх тусмаа үнэд орж хүмүүсийг татдаг жамтай юмсан уг нь. 1970 оноос хойш 1989 он хүртэл Монголбанкны эрдэнэсийн санд хадгалуулсан 400 гаруй килограмм мөнгөн эдлэл бас бус түүхийн хосгүй үнэт дурсгалуудаа Монгол банкны эрдэнэсийн сангаас хайгаад олоогүй. Энэ хэрэг нь Чингэлтэй дүүргийн цагдаа нар шалгаж байгаа л гэсэн. Эртнээс нааш хадгалж ирсэн үнэт зүйлээ алдчихаад буруутай хүнийг нь олоогүй байж юун гантиг чулуун хашаа вэ. Ард түмэн чинь гантиг чулуун хашаа биш бурхнаа л шүтнэ шүү дээ.

Хувцас нь сахил хүртсэнээс бие нь сахил хүртээгүй лам нараа хаана нуух вэ?
Гандантэгчинлэн хийдийн сүүлийн үеийн гэх тодотголтой машинууд эгнэн зогсдог. Сүсэгтэн олных юм болов уу гэхээр өдөржингөө уяатай морь шиг тэнд байхыг бодвол мэдээж лам нарынх. Ард түмний сүсэг бишрэлд тариф тогтоож мөнгөөр бүхнийг хэмжиж ном уншиж харж үзсэнийхээ хариуд авсан мөнгөөрөө хийсэн зүйл нь энэ байх. Тэднийг гүтгэж байгаа ч юм биш. Өнөөдөр бурхны ариун сүмд шавилан сууж байгаа лам нарын бодит байдал.

Нэг үе мөнгө төгрөгтэй сайн сайхан амьдрах боломж нь лам болох хэмээн яриа гарч байсныг санаж байна. Одоогийн байдлаас харахад ямар үнэн үг вэ гэж бодмоор. За энэ ч яахав гээд толгойг нь илээд дуугүй өнгөрч болох ч тэд сүсэгтэн олны номыг үнэн сэтгэлээсээ уншиж өгдөг нь юу л бол. Өмнө нь хоёр алгаа хавсран сайн сайхан болгож өгөхийг хүсч нүдээ анин амандаа залбиран суух хүн тэдэнд тийм ч сонин биш. Ном уншиж байх зуураа хонх дамраа дуугаргаж байх үедээ урьд шөнийн зугаацсан талаараа ярилцаж нэгнийгээ шоолон инээж байхыг хараад даанч дээ гэх бодол төрдөг.

Яахав монголчууд сэжгээр өвдөж сүжгээр эдгэрдэг гэж боддог учраас л ном уншуулаад сайхан болчихлоо гэж өөрсдийгөө хуурч байдаг юм. Хөндлөнгийн хүний нүдээр энэ байдлыг харахад ном уншуулж байгаа хүнийг өрөвдөн, ном уншиж байгаа ламыг зэвүүцэх. Сахил хүртсэн лам нар муу үг хэлэх нь битгий хэл муу зүйлийг бодох ч эрхгүй байдаг биш билүү. Сүсэг бишрэл хурсан энэ газарт бузар булай бүхнээ ярьж суух нь ариун явдал мөн гэж үү. Товчхондоо өнөөгийн лам гэх нэрийг зүүсэн лам нарын хувцас нь сахил хүртсэнээс бие нь сахил хүртээгүй гэдэг үнэн болж таарах нь.

Бас болоогүй тэдний ааш авирын талаар ярих ч юм биш. Энэ муу надаар ном уншуулж л таараа. Яаж ч харьцсан миний дур гэсэн аятай ааш авир гаргаж сүсэгтэн олонтой харьцана. Магадгүй энэ бүхнийг үл анзаарах ард иргэд сүсэг бишрэлээрээ сайхан болоод явахад худал хуурмаг муу муухай бүхнийг үйлдэх нь сахил санваарт нь харшлахыг лам нэр зүүсэн л бол мэдэх ёстой. Хэрвээ үнэхээр л лам хуварга бол энэ зэргийн зүйлийг мэдэх л учиртай. Бас болоогүй харийн шашин орж ирж ард иргэдийн толгойг угааж байна гэж ярих нь их.

Өөрийн толгой дээрх бухлыг хараагүй байж хүний толгой дээрх өвсийг хараад л. Ингээд бодохоор Монголд хөгжөөд байгаа бурхны шашин гэдэг төрийн эрхэм түшээдээс ч илүү худал хуурмаг болсон гэдэг нь харагдаж байна. Шашин гэдэг улс орон амар амгалан тогтвортой байхын нэг үндэс гэдэгтэй хэн ч маргахгүй байх. Энэ ч үүднээс Монголын ард иргэдийн шүтэж биширч байгаа буддын шашны шавь нарт хараа хяналт тавих цаг нь иржээ.

Эцэст нь эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусын тулд бурхан багшийн шавь нарт хүсэл тачаал, шунал эд хөрөнгө биш ном сургаалаа сэтгэлээсээ айлддаг, ард иргэдийг амар амгалангийн төлөө гэх сэтгэл зүрхийг суулгамаар байна.

Г.Мянгаа