АМГ-ын дарга асан, Ерөнхий сайдын эдийн засгийн бодлогын зөвлөх Д.Батхуяг өнгөрөгч амралтын өдрүүдэд Хөвсгөл аймагт ажиллаж, сонгууль ойртож байгаатай холбогдуулан өнгөрсөн дөрвөн жилд хамтарсан Засгийн газраас хийж хэрэгжүүлсэн ажлыг иргэдэд тайлагнажээ. Тэр үеэр ноён зөвлөх Хүний хөгжлийн сангаас олгож буй 21 мянган төгрөг, иргэдэд хавтгайруулан тарааж байгаа хавтгайруулсан халамжийн бодлого, бэлэн мөнгөний тараалт хэдий болтол үргэлжлэх вэ, эдийн засаг болон иргэдийн амьжиргаанд хэрхэн нөлөөлж байна вэ гэдэг асуултад “Бэлэн мөнгөний тараалт, бэлэнчлэх сэтгэлгээ Монголын ирээдүйг сүйрүүлнэ. Австралийн уугуулуудыг суугуул иргэд нь яг ийм аргаар мөхөөсөн. Одоо тэд газар нутгийнхаа өчүүхэн хэсэгт амьдарч байгаа. Зөвхөн төрсөн өдөр, тэмдэглэлт баяруудаа тэмдэглэж, жилийн дөрвөн улирлыг найр наадмаар өнгөрөөдөг. Засгийн газраас нь тэдэнд тэтгэлэг өгдөг” гэж хариулсан.

Хөвсгөл аймгийн Мөрөн суманд амьдардаг хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч иргэн. Н.Энхтуяа “Өдрийн 7000 төгрөгийн цалин өгье, ажил хийх хүн байна уу гэхэд хүн олдохгүй байна. Манайх сарын 90 мянган төгрөгийн тэтгэмж авдаг, Хүний хөгжлийн мөнгөтэйгээ хийлээд архи тамхинаас бусад хэрэгцээг хангаад байдаг юм шүү дээ гээд явчихаж байна. Гэтэл би банкнаас жилийн 22,8 хувийн хүүтэй зээлээр долоон хүний ажлын байр бий болгоод хүүнд нь 700 гаруй мянган төгрөг сар тутам төлж байгаа. Уг нь төр засгаас зүгээр суугааг нь биш, ажил хийж байгааг нь урамшуулдаг баймаар” хэмээн ярьж байна.

Хамтарсан Засгийн газар байгуулагдаад иргэн бүртээ 1,5 сая төгрөгийн хувь хишиг, нэг сая төгрөгийн хувьцаа олгохоор амласан. Ардын намын амласан 1,5 сая төгрөгийн бэлэн мөнгөний тараалт ирэх зургадугаар сард дуусах ёстой /хэдийгээр ахмад настнууд болоод хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд өгөхөөр хязгаарлагдсан ч гэсэн/. Харин Ардчилсан намын сая төгрөгийн хувьцаа яасан бэ? Энэ асуултад хариулт өгөх хүн харамсалтай нь алга. Ийм байхад намын дарга нь “Засгийн газар ахмадуудад өгөх сая төгрөгөө гурав хувааж өгөх гэж байгаа нь буруу” гэдэг мэдэгдэл хийгээд сууж байгаа нь юу гэсэн үг вэ?

Өнгөрсөн 20 жилийн туршид хамгийн цэнхэр тойрог гэж үнэлэгдэж байсан Хөвсгөл аймаг өнөөдөр улаанаар эргэж байна. Ардчилсан нам ялж байхад ч, ялагдаж явахад нь ч хамгийн их дэмжлэг үзүүлж ирсэн ард түмэн бол Хөвсгөлчүүд. 2000 оны сонгуульд Ардчилсан нам үсгүй хусуулчихаад байхад ч Хөвсгөлийн ард түмэн хэний ч үл таних Л.Гүндалай хэмээх бизнесмэн залууг хувьсгалт намын хуучин кадруудтай зэрэгцүүлэн сонгож парламентад илгээсэн нь хожим Ардчилсан намын сонгож, нэг суудлыг нь хоёр болгож өгсөн билээ. Үүний үр дүнд ардчилсан хүчний дуу хоолой дөрвөн жил парламентад тасалдаагүй юм. Харин МАН-ын дарга С.Баяр Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдсон даруйдаа Хөвсгөлчүүдийн гайгүй гэсэн залуучуудыг бүгдийг нь албан тушаалаар намдаа татаж, төрийн албаар дамжуулан улс төрд оруулснаар өнөөдөр Хөвсгөлийнхөн дотор ардчилсан хүчнийг дэмжих дэмжлэг улам бүр багасч байна. Зөвхөн төрийн албаныхан ч гэлтгүй, бизнесийн хүрээнийхэн хүртэл Ардчилсан нам руу биш, Ардын намд итгэж санхүүжүүлж байна. Тэд “Аль нам байх нь хамаагүй ээ, албан тушаал, эрх мэдэлд ойр байгаа хэсэг нь л энэ нийгэмд амьдарч, ажил бизнесээ явуулж чадаж байна шүү дээ” хэмээн ярьж байна.

МАН-ыг дэмжих болсон ганц шалтгаан нь энэ. Улс төрийн нам хүчин эрх барихгүйгээр улстөрд урт удаан хугацаанд оршин тогтнож чаддаггүйн ганц л жишээ энэ. Тийм учраас Ардчилсан нам энэ удаагийн сонгуульд урьд урьдынхаас илүү ач холбогдол өгч оролцох ёстой. Хэрвээ энэ удаагийн сонгуульд ялагдал хүлээх юм бол дараачийн сонгууль гэхэд дахиад тал хувийнх нь дэмжлэгийг алдах болно.
Байдал ийм байхад Хөвсгөл аймгийн Ардчилсан намын дарга Л.Гүндалай намаа гурав хувааж, өөрөө намын даргаасаа огцорчихоод тамга тэмдгээ булаалдан хэрүүл хийж яваа. Хүний мянган гэмийг нэг удаагийн гавьяагаар цайруулж болох ч нэг удаагийн гавьяагаар бүх насаараа баатарлаж болдоггүйн сургамж энэ. Намын удирдлагууд нь ч гэсэн дээ. Ардчилсан намаас гарч, Ард түмний нам байгуулчихаад АТГ-т шалгагдаад ирэхээрээ амиа аврахын тулд эргээд ирсэн хүнд бүхэл бүтэн аймгийн намыг атгуулахдаа яах вэ дээ. Хамгийн сүүлд хийсэн судалгаагаар Хөвсгөл аймагт “MCS”-ийн А.Энх-Амгалан, УИХ-ын гишүүн Д.Даваасүрэн, АМГ-ын дарга асан Д.Батхуяг нар рейтингээрээ эхний гуравт жагссан гэнэ. МАН-ынхны хувьд одоо Л.Гүндалай, Ц.Сэдванчиг нар өрсөлдөгч биш. Харин дөрвөн мандаттай байгаад хоёр мандаттай болчихсон тойрогт гурван горилогчийнхоо хэнийг нь дэвшүүлж хэнийг нь гомдоож явуулах вэ гэдэг л толгойны өвчин болоод байна.

Ардчилсан намын “аранга”

Хоёрхон сарын дараа УИХ-ын ээлжит сонгууль болно. Ардын намын нөхдүүд аль хэдийнэ нэр дэвшигчдээ тойрог тойрогтоо байршуулаад, сурталчилгааг нь хийгээд эхэлчихсэн байхад Ардчилсан намынхан харин “Хоёр сонгуулийг зэрэг явуулна, явуулахгүй” гэдэг маргаан дээрээ л хий эргэн цагаа үрж байна. Уг нь энэ асуудал аль эрт, УИХ-ын сонгуулийн хуультай хамт яригдах ёстой байсан ч нөхдүүд тэр үед “тэр өдрийн тэнгэр мэдэж” гээд орхисны гай одоо гарч байна. Ардын намынхан хуулиа өөрчилнө гэж гүрийгээд орон нутгийн сонгуулийг явуулахгүй, Ардчилсан намынхан хуулиараа явна гэж гэдийгээд хуралдаа суухгүй. Үүний үр дүнд ирэх сонгууль ер нь болох уу, үгүй юу гэдэг ч эргэлзээ иргэдийн дунд бий болоод байна. Иймэрхүү маапаантай эхэлж байгаа энэ удаагийн сонгуулийн дараа дахиад 2008 оны сонгуулийн дараах долдугаар сарын 1 шиг зүйл болбол яах вэ?

Уг нь 2008 оны долдугаар сарын 1-ний эмгэнэлт үйл явдлын дараа хамтарсан Засгийн газрыг байгуулахдаа “долдугаар сарын 1-ний хэргийг хуулийн байгууллагаар шийдвэрлүүлж, гэм буруутай хүмүүст нь хариуцлага тооцохоор” гэрээ байгуулсан. Ардын намын дарга ч Ардчилсан намыг Засгийн газарт урихдаа таван хүний амь насны хариуд өдөж байгаа юм шиг таван сайдын суудал /шинээр бий болгосон Тэргүүн шадар сайдын албыг оруулахгүйгээр/ өгсөн шүү дээ. Хариуд нь Ардчилсан намын удирдлага, Засгийн газарт орсон сайд нар нь долдугаар сарын 1-ний хэргийг шалгах, гэм буруутай нөхдүүдэд нь хариуцлага тооцуулах асуудлаар ганц ч үг ганхийгээгүй. Харин өнгөрсөн долоо хоногт анх удаа Хүний эрхийн дэд хорооны гишүүдийг урьж, долдугаар сарын 1-ний хэрэг дээр УИХ болон шүүхийн байгууллагаас явуулсан хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны талаар мэдээлэл сонссон билээ. Харин дүгнэлт нь “УИХ-ын төвшинд ямар ч үйл ажиллагаа явуулж чадаагүй” гэж гарсан. Хэдийгээр энэ нь “УИХ шүүхийг удирдаж байна” гэдэг Ц.Нямдорж сайдын мэдэгдлүүдэд хариу өгсөн боловч УИХ-ын төвшинд юу ч хийгээгүйн гэм бурууг Ардчилсан намынхан ч бас МАН-тай хуваалцах ёстой гэсэн үг. Парламентад 27 суудалтай, засгийн эрхийг хуваан барьж байсан бүхэл бүтэн нам Хүний эрхийн дэд хорооны гурван гишүүнийхээ ард суучихаад “Манай намын гишүүд ажилласан л байгаа биз дээ, даанч бид цөөнх. Олонхи болохоороо алаад өгнө өө” гээд сууж байгаа нь өөрөө эмгэнэл.

Уг нь бол өнөөдрийг хүртэл Ардчилсан нам хүний эрх, эрх чөлөөг үнэт зүйлээ болгосон ганц улс төрийн хүчин гэж үнэлэгдэж ирсэн. Тэр үүднээсээ ядахдаа долдугаар сарын 1-ний хэргийг шүүхээр шийдүүлэх, амиа алдсан гэм зэмгүй таван хүнийхээ талд эцсээ хүртэл зогсоно гэвэл хугацаа ч байна, боломж нь ч байна. Оргүйгээс оройтсон нь дээр гэдэг биз дээ. Долдугаар сарын 1-ний хэргийг сонгуулийн шоу төдийгөөр ашиглаад өнгөрөх үү, хохирсон гомдсон иргэдийнхээ талд ирж зогсоод, хэргийг үнэн зөвөөр шийдүүлэхийн төлөө хууль, хүчний байгууллагуудад улс төрийн дэмжлэг үзүүлээд явах уу гэдэг ч энэ л намын сонголт, ирээдүйд хийх улс төрийн акциудаас нь шалтгаална. Хэрвээ үүнийг нь улс төр хийж байна гэж үзвэл энэ бол хамгийн эрүүл саруул бөгөөд зайлшгүй хийх ёстой, үр дүн нь энэ намд биш, эрх чөлөөгөө улам бүр хасуулсаар байгаа иргэдэд наалдах ёстой улс төрийн үйл ажиллагаа.

Харамсалтай нь, тийм зүйл болохгүй нь бололтой. Учир нь тус намын сонгуулийн “пиарчин”-аар шилэгдсэн Х.Баттулга сайд хүний эрх, эрх чөлөөний тухай ярих бус, сайд байхдаа авсан шарх, ялагдсан хонзонгоороо ажлаа явуулж байна. Төмөр зам яасан бэ, Засгийн газар мөнгө өгөөгүй. Тавантолгой яасан бэ, “MCS” авлига өгөөд ажил явуулаагүй гэнэ. Одоо бүр хугацаа нь дуусч байгаа Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын гэр орон, ор дэрний асуудлаар хөөцөлдөх болов. “MSC”-ийг ажилгүй болгочихоор, хэдэн сайдын авлигыг илчилчихээр Ардчилсан намын бодлого торойгоод томроод гараад ирэх үү? Үгүй байх гэж бодож байна. Бодлого ярьж өрсөлдөх бус, булчин шөрмөсөөрөө /тамирчин гэдэг утгаар нь биш шүү. Улс төрийн намын гэхээсээ илүү хувийн тоглолт харуулаад байгааг нь хэлж байгаа юм/ хийсэн улс төр нэг их хол явахгүй л байх. Хэрвээ Ардчилсан намд туг хэрэгтэй гэвэл бол тэр нь лав Х.Баттулга биш ээ.

Ер нь бол сонгууль болгоны өмнө Ардчилсан нам ялалтад хамгийн ойр байдаг юм. Тэгээд яг ялах гэхээр М.Энхсайхан нь 76 тойргийнхоо 25-ийг нь өөр намд найр тавиад өгчихдөг. Эсхүл Ц.Элбэгдорж нь намынхаа фракциудыг ялгаварлаад, тойргийг нь төөрүүлээд хаячихдаг. Үгүй ядахдаа л “ялчихаад байсан” тойргийг нь МАХН луйвардаад авчихдаг юм билээ. Энэ удаагийн сонгуулиар ч гэсэн хэн гуай нь Ардчилсан намын “аранга” болж, “унасан бөхийн шалтаг” тоочоод сууж байхыг бүү мэд. Бодлогоо тавиад туучихсан намын дарга уу, буруу ишлээд тавьчихсан Х.Баттулга нь уу.

Өнгөрөгч 2008 оны сонгуулиар хөдөөгийн зарим тойргуудаар явсан юм. Тэгэхэд сонгууль болохоос долоохон хоногийн өмнө Ардчилсан намын сонгуулийн штаб дээр хоёр боодол сонинг хорин хүүхэд тойрчихсон, нэр дэвшигчид нь ганцаараа газар алгадаад явж байхад МАХН-ын сонгуулийн штаб дээр хүмүүс наадмын уяа шиг багширч байсан сан. Уг нь тэр үед л Ардчилсан нам аль хэдийнэ ялагдчихсан байсан юм. Харин энэ удаа үүнийг өөрчилж чадах уу?

Б.СЭМҮҮН