хүргэж байгаа. Учир нь дархан цаазат газрыг хувийн өмч мэт ашиглаж буй баячуудын бусармаг үйлдлийг холбогдох хяналтын байгууллагуудаар зогсохг үй төр, засгийн хэмжээнд анхаарах цаг нь болсныг дуулгаж байна. Богдхан уулыг эзэгнэж, Зайсан толгойг нураан барилга босгож буй компаниудын булхай луйврыг тоочвол багагүй хугацаа зарах бололтой. Харахад л хууль бус зүйл хийж буй нь илэрхий байдаг ч ямар аргаар тусгай зөвшөөрөл аваад байдаг нь тодорхойгүй. Энэ талаар Зайсангийн амыг хамгаалах “Хан Зайсан” холбооны тэрг үүн Ц.Энхцэцэгтэй ярилцлаа.

-Зайсангийн иргэд газар нутгаа хамгаалах гэж хэдэн жил тэмцсэн юм бэ?

-Өнгөрсөн долоо хоногт танай сонин дээр гарсан “Зайсанг зайдалсан баячууд” гэсэн нийтлэлийг уншлаа. Зөв зүйтэй юм бичсэн санагдсан. Тиймээс Зайсангийн хууль бус газар олголт болон уугуул иргэдийн амьдрал сүйрч байгаа талаар хэлж, олон нийтэд дэлгэх гэсэн юм. 2008 оноос хойш төрийн бус байгууллагууд тэмцсэн боловч амжилтад хүрээгүй. Харин 2012 онд Хан-Уул дүүргийн 11 дүгээр хорооны иргэд ярилцаж байгаад “Хан Зайсан” холбоог байгуулж, ажлаа эхлээд явж байна.

-Зайсанд ихэвчлэн ямар хүмүүс хууль бусаар барилга барьж байгаа вэ?

-Урьд нь хүмүүс аялал жуулчлалын зориулалтаар үйл ажиллагаа явуулах зөвш өөрөл авдаг байсан юм билээ. Сүүлдээ 2003 оноос орон сууц барьж эхэлсэн. Тэр үед нь уугуул оршин суугчид хууль, эрх зүйн талаар ямар ч мэдлэггүй байсан. Тиймээс бид тэр үед хэл ам хийж байгаагүй. Ер нь эдгээр хууль бус үйл ажиллагааг жирийн иргэд хийж хүчрэхгүй нь ойлгомжтой. Зөвхөн эрх мэдэл бүхий, мөнгөтэй хүмүүс л тусгай эрхийг ямар нэг аргаар авч байгаа шүү дээ. Барилга барьж буй хүм үүс одоо Зайсангийн уулын бэл рүү орж модыг нь огтлох боллоо. Тухайлбал, хамгийн их газар авсан компани нь “Жигүүр гранд”, “Мантууш”,” Уушги цохио”, ”Бөх бат”, “Софт трейд”. Тэр бүхнийг тоочоод байвал гарын арван хуруунаас олон.

-Тэгэхээр компаниуд өөрсдийн нэр дээр газар авдаг гэсэн үг үү?

-Урьд нь компанийн нэр дээр газар өгдөггүй байсан юм билээ. Хувь хүм үүсийн газрыг худалдаж аваад ийм хууль бус зүйл гаргаад байгаа юм. Одоо бол мөнгөтэй хүн л компанийн нэр дээрээ газар авдаг болж. Энэ хүмүүсийн арга улам нарийссан. Хэн нэг хүн аялал жуулчлалын нэрээр газар аваад, түүнийгээ орон сууц болгож өөрчилдөг. Баримт дурдъя л даа. Нэгдүгээрт, иргэн С.Энхтайван гэдэг хүн нэг га газар аваад түүнийгээ “Жигүүр гранд” компанид өндөр үнээр худалдсан. Тухайн иргэнээс авсан газраа зориулалтыг нь өөрчилж “Жигүүр гранд” компани “Зайсан лакшери- 1” хотхоноо барьсан. Одоо “Мазар” ХХК-иас авсан газартаа “Зайсан лакшери- 2” хотхоноо барьж байна. Мөн “Бөх бат” гэгч хуулийг гууль болгосон эрх мэдэлтэй компани өдөр шөн өгүй Зайсанг нурааж, бараг л уулан дээр хороолол үүсгэж байгааг та бүхэн нүдээр үзэх хэрэгтэй. Энэ компани суурийн шороогоо буулгах газар олдохоо байхаар оршин суугчдад худлаа хэлж, “Та нарын гэрийн буурийг сайхан тэгшлээд өгье. Тэр хооронд та бүхэн түр зууртаа айлын хашаанд бууж бай. Бид түр буух хашааг яриад тохирсон” гэж хэлж байсан. Гэтэл нөгөө айлууд нь хашааны эздийг байхг үй хооронд бууснаас болж одоо асуудал үүсээд, цагдаад дуудагдахдаа тулаад байна. Харин саяхан бидэн рүү ярьж, “Тавдугаар сарын нэгэн гэхэд шороог зайлуулна” гэсэн. Сонинд гарсан зүйлийг харсан гэсэн. Ингэж л заль гаргаж, айлын газрыг дээрэмдэж аваад эцэст нь өөрсдийн өмч болгодог башир аргатай хүм үүс байдаг юм. Ер нь тоочоод байвал олон газар бий. Эдгээр компанийн арыг нэр бүхий хүмүүс хамгаалж байдаг гэсэн. Тиймдээ ч Зайсангийн гольдролыг алдагдуулж, бидэнд хэн юу хэлэх вэ гэсэн аятай их бардам байдаг хүмүүс.

-Ер нь энэ зориулалтын бус газрын шийдвэрийг ямар хүмүүс олгосон юм бол. Та бүхэн энэ талаар олж мэдсэн үү?

-Тухайн үеийн сайд байсан хүмүүс замбараагүй олгосноос ийм байдалд хүрсэн. Үүнээс хамгийн их газар олгосон хүн нь Г.Шийлэгдамба. Олон хүнээс авлига авч, Зайсанг там болгох ажлын эхлэлийг тавьсан хүн. Дархан цаазат газрыг бусдад зарж, хөрөнгөжсөн гэдэг асуудлаар шалгах гэж байгаа гэсэн. Зайсанг хятадуудаар дүүргэж, Монголын баялгийг болон эмс охидыг харийн хүний өвөрт эд баялагтай нь хийх ажлыг эхлүүлсэн хүн.

-Нэг хэсэг айлууд Зайсанд гэр хороолол бий болгосон нь хууль бус үйлдэл гэж ярьсан?

-Бид Зайсанд 50-60 жил амьдарч байгаа уугуул иргэдийнх нь үр хүүхд үүд. Нэг ёсондоо Тусгай хамгаалалтын нутаг дэвсгэрийн тухай хууль 1995 онд гарахаас өмн ө амьдарч байсан. Харин 2004 оноос эхэлж аялал жуулчлалын чиглэлээр газар олгож эхэлснээс хойш ард иргэд, компаниудын хооронд газрын зарлаагүй дайн эхэлсэн гэж хэлж болно. Үүнээс хойш л бид Үндсэн хуульд заасан эрүүл орчин, аюулгүй байдал, амьдрах эрх чөлөө гээд олон зүйлээ алдсан. Өдийг хүртэл эрх маань зөрчигдөөд байхад анхаарах эрх мэдэлтнүүд алга байна. Зайсан дахь орон сууцны иргэд хууль ёсных болж, харин гэрт амьдарч байгаа бид хууль бус болсныг гайхаж байна. Ер нь баячуудын хороолол дундах борчуудын дайн болж байна гэхэд хилсдэхг үй.

-Яагаад өдийг хүртэл хашааныхаа газрыг өмчилж аваагүй юм бэ?

-Бид ном журмын дагуу хөөцөлдсөн. Ямартай ч хэдэн айл 2008 оны сонгуулиар газраа нэр дээрээ авч чадсан юм. Гэхдээ олонх нь одоог хүртэл газраа авч чадахгүй байна. Угаасаа л борчууд гэсэн утгаараа бидэнд газар эзэмших эрхийг минь өгөхг үй байгаа. Харин баячууд эндээс дуртай хэмжээгээрээ газар авч байх юм. Тухайлбал, “Бөх бат” ХХК хуулиас дээг үүр эрх мэдэлтэйгээ гайхуулсаар байгаа.

-Энэ тухайгаа БОАЖЯны сайд болон удирдах эрх мэдэлтэй хүмүүст хэлж байв уу?

-Л.Гансүхийг сайд байхад нь олон удаа уулзах хүсэлт тавьсан боловч хүлээж авдаггүй юм билээ. Учир нь эдгээр хууль бус үйлдлийн эзэн нь өөрөө учраас иргэдийг нэг нүдээрээ ч харахыг хүсдэггүй байх. Мөн тусгай хамгаалалтын нутгийн удирдлагын газрын дарга Намхайтай олон удаа уулзаж ярилцахад “Та нар битгий олон юм яриад бай. Наад газрууд чинь бүгд зөвш өөрөлтэй. Тэгээд ч газрын төлб өрөө төлсөн” гэж хэлдэг. Газрын төлбөр өгч байвал хууль зөрчих сонин биш болжээ. Бид өнгөрсөн онд Намхайг АТГ-т үе үеийн сайдуудтай цуг шалгаж өгөөч гэсэн хүсэлтийг тавьсан боловч хүлээж авах боломжг үй гээд өргөдлийг маань буцаасан. Угаасаа л АТГ-ын дэд дарга Б.Хурц өөрөө тэнд хууль бус барилга барьж, тансаг орд харшид суудаг учраас хүлээж авахгүй нь ойлгомжтой юм байна лээ. Энэ талаараа БОАЖЯны сайд Д.Цогтбаатарт албан тоот хүрг үүлээд ирэх дөрөв дэх өдөр уулзахаар цаг авсан. Сайдыг маш тодорхой хариу өгнө гэж найдаж байгаа.

-Зайсанд газар авсан компаниудын үйлдлийг хууль бус гэдгйиг нотлох баримт бий юү?

-Ямар компаниуд Зайсанг эзэлж, мөнгө олох объектоо болгож байгаа талаар баримттай, эзэнтэй нь хүргэж, өөрсдийнхөө төлөө эцсээ хүртэл тэмцэх болно. Бидэнд баримт олдоход хэц үү. Гэхдээ Зайсанд хууль бус газар авсан компаниудын баримт авсан, өгсөн хүнтэйгээ тодорхой байгаа. Иймээс бидэнд айх зүйл алга. МХЕГ-ын эрх бүхий хүмүүст удаа дараа хандсан боловч үл ойшоосон байдалтай байсаар өдий хүрлээ. Эдгээр компанийн буруутай үйл ажиллагаанаас болж, манай хорооны хүүхд үүд бүгд халдварт шар өвчин авч байсан.

-Энэ явдлыг тодорхой ярихгүй юу?

-Өнгөрсөн жил “Жигүүр гранд” ХХК, барилгын суурь шороогоо айлын хашааны гадна буулгаснаас болж, хүүхдүүд халдварт өвчин авсан. Тэдний барилгын суурь ухсан газар нь хуучин Хорихын эмнэлэг, Халдвартын төв байсан шүү дээ. Тэнд хичнээн бохир заваан газар байсныг хүн бүхэн мэднэ. Бид шорооноос нь дээж авч, МХЕГ газар болон Халдварт судлалын үндэсний төвд шинжилгээнд оруулах гэж өгөөд хариугаа аваагүй л байна.

-Бусад мэргэжлийн байгууллага дээрх компаниудын хууль бус үйлдлийг таслан зогсоож байсан уу?

-Энэ талаар олон удаа таслан зогсоох шийдвэр гаргаж байсан. Тухайлбал, МХЕГ-аас 2009 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн 08/36/2461 дугаартай улсын байцаагчийн дүгнэлтийг үндэслэн, БОАЖЯ-ны сайдын тушаалаар Богдхан уулын Дархан цаазат газрын хязгаарлалтын бүсэд хууль бус газар авсан ААН болон иргэдийн газар ашиглах эрхийг цуцалсугай гэж баталсан байдаг. Даанч хуулийг гууль болгосон эдгээр хөрөнгөтөнд дүрэм журам үйлчлэхгүй байгаад гайхаж, Захиргааны хэргийн шүүхэд хандахаар болоод байна.

Р.Саруултөгс
Эх сурвалж: "Өглөөний сонин"