Ерөнхийлөгчийн зөвлөх М.Батчимэгтэй ярилцав

-Нэгэнт өршөөлд хамрагдаад хэрэгсэхгүй болгочихсон хэргийг дээрээс нөлөөлөн дахин сэргээж цагдаагийн дарга нарт шүүхээр ял оноолгох гэж байна гэх бодол олон хүнд бий. Ерөөс долоодугаар са рын 1-тэй холбоотой хэрэг явдлыг шүүх ажил лагааг сонгууль дөхүүлээд эр чимтэй сөхөж, хэт улс төржүүлж байна гэдэг тэй Та санал нийлэх үү.

-Иймэрхүү дүгнэлт өөрөө их улстөржсөн агуулгатай. Цагдаагийн албан тушаалтнууд хариуцлага хүлээлгүй өршөөлд хамрагдсанд амь насаа алдсан иргэдийн ар гэр, эрүүл мэндээрээ хохирсон, хэлмэгдсэн иргэд ихээхэн гомдолтой байсан. Энэ гомдлоо прокурорт гаргасан, прокурор иргэдийн гомдлыг үндэс лэж хэргийг сэргээж, шалгасан. Таван хүний амь эрсэдсэн, нийгмийг цочроосон энэ үйл явдалд ингэж нухацтай хандах, хэн хариуцлага алдсаныг олж тогтоох нь зөв гэж хү мүүс ярьж байгааг зөндөө сонсож байна. Зөвхөн дарга нар биш, жирийн иргэдийн амь амьдрал ч адилхан үнэ цэнэтэй. Өнөөдрийг хүртэл жирийн иргэд, үнэнийг хэлсэн сэтгүүлчид, дарга нартай тэрсэлдсэн хүмүүс л ял үүрч ирлээ.

Долоодугаар сарын 1-ний хэргээр гэхэд л яг ямар хохирол учруулсан нь тодорхойгүй хэдэн зуун залуусыг хоморголон баривчилж ял оноосон. Тэд үг хэл хийлгүй, хэргийн газарт, ойр хавьд байсан, чулуу шидсэн, цонх хагалсныхаа гэмийг үүрээд ялаа эдэлсэн. Гэтэл албан тушаалтнуудыг шалгаад эхлэхээр л шударга ёс зөрчигдлөө, улс төрийн зорилготой үйлдэл гээд шуугидаг. Шударга ёс хаана байна. Хэн ч гэсэн шаардлагатай бол хуулийн дагуу шалгуулж, үнэн мөнөө тогтоолгох үүрэгтэй. Цагдаагийн дарга нар ч ялгаагүй шүү дээ.

-Зөвхөн долоодугаар сарын 1-тэй холбоотой асуудал биш л дээ. Ер нь сүүлийн үед прокурор, шүүх, АТГ гээд бай гууллагууд улс төрийн зорилгоор хүмүүсийг их шалгаж, буруутан болгохыг эрмэлзэж байна гэсэн яриа гараад байгаа шүү дээ

-Одоо 10 гаруй аймгийн Засаг дарга АТГ-т шалгагдаж байна. Тодорхой үндэслэл бий учраас л шалгаж байгаа байх. Гэтэл үүнийг улс төрийн зорилготой, бүр цаашлаад Ерөнхийлөгчийн явуулга мэтээр ярьж байгаа хүмүүс байна. Ерөнхийлөгч тэдгээр байгууллагад хуулийн хүрээнд ажлаа зөв шударга хийх үүрэг чиглэл өгдөг, шаарддаг. Түүнээс биш тэр, энэ хүнийг шалга, шийтгэ гэж нэр зааж хуулиас давсан даалгавар өгөх, тэр байгууллагуудын дотоод ажилд оролцох боломж байхгүй. Уг байгууллагууд ажлаа хуулийн хүрээнд явуулах ёстой. Буруу ажиллаж хүн хэлмэгдүүлбэл би ч өөрөө нэг өдөр хуулийн өмнө хүчгүйднэ гэдгээ мэдэж байх ёстой. Хариуцлага алдсан албан тушаалтнуудаа яаж ч чадахаа байчихвал энэ улс оронд хэн хууль биелүүлэх юм бэ, бидэнд ямар ирээдүй үлдэх юм бэ.

-Манай УИХ-ын зарим бүтэц шүүх шиг, зарим гишүүн нь шүүгч шиг ажиллаж байна гэж Танд санагддаг уу. Хүн буудсан баримт гээд сум, хонгио үзүүлээд сууж байдаг болсон байна шүү дээ, төрийн түшээд маань.

-УИХ дээр шүүн таслах ажиллагаа явагдаж байсныг одоогоор мэдэхгүй юм байна. Харин хүн буудсан, гэмт хэрэг үйлдсэн тухай баримт байгаа бол УИХ-ын гишүүн ч бай, хэн ч бай гэмт хэргийг нуун далдлах биш, илрүүлэхэд туслах үүрэгтэй шүү дээ.

-Шүүх ажиллагаанд сүүлийн үед Ерөнхийлөгч нөлөөлөх гэж илт оролдож байна гэж хүмүүс үзэх боллоо. Жагсаалыг үймээн болгоход гол үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүсийн нэгийг Ц.Элбэгдорж гэж үздэг хүн цөөнгүй. Шүүхийн ажиллагаатай хол боотойгоор Ерөнхийлөгчийн хийж буй зарим алхмыг чухам үүнтэй холбож үзэж буй.

-Ерөнхийлөгч долоодугаар сарын 1-нд амиа алдсан, хэлмэгдсэн иргэдийн өмнөөс хариуцлага нэхэж ирсэн хүний нэг. Ийм үгийг харин хэн хэлээд, анхаарлыг зориуд Ерөнхийл өгч рүү чиглүүлэх гээд байна гэдэг нь бодох ёстой асуудал. Хэрэг хуучраагүй. тэр үеийн үйл явдлын бичлэг, баримт телевиз, хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудад хан галттай үлдсэн байгаа. Тэр үед АН-ын дарга байсны хувьд Ерөнхийлөгч талбай дээр гарч ирж, жагссан бухимдсан олонд хандаж үг хэлсэн байдаг. Тэнд жагсаал, цуглаан гэсэн үг, олон нийтийг үймээнд турхирсан зүйл огт байдаггүй. Харин ч намуудын удирдлага сууж ярилцах болно, одоо тарцгаа, харьж тайван хүлээцгээ гэж хүмүүст уриалсан байдаг. Бас асуудлыг даамжруулаад хараад сууж болохгүй боллоо, намуудын дарга нарыг оролцуулж ҮАБЗ дээр нээлттэй ярилцъя, төр асуудлыг нухацтай авч үзэж шийднэ гэдгээ ард түмэндээ ойлгуулж тайвшруулъя гэсэн шаардах бичгийг долоодугаар сарын 1-ний орой, үймээн самуун даамжрахаас хамаагүй өмнө тухайн үеийн Ерөнхийл өгч Н.Энхбаярт илгээсэн байдаг.

-Ерөнхийлөгчийг шүүхийнхний үгийг сонсоод цаг даагийнханд гадуур хангуй хандаж буй нь шүүгчдийг өөрөө томилдогтой нь холбоотой гэж хүмүүс ярьж байна. Энэ бүхэн та нарт мэдрэгдэж буй байх. Зөвлөхийн нь хувьд Та Ерөнхийлөгчтэй энэ талаар ярилцаж үзэв үү?

-Ярилгүй яах вэ. Шүүх бол засаглалын гурван том салаа мөчрийн нэг нь. Шүүх засаглалын бие даасан байдал алдагдаж, шүүгчийн эрхэнд халдаж, шүүхийн шийдвэр биелэхгүй болно гэдэг бол төр гацаанд орж, улс оронд хямрал нүүрлэлээ гэсэн үг. Сая болж өнгөрсөн үйл явдлыг эргээд харъя л даа. Цагдаагийн албан тушаалтнуудыг цагдан хорих шийдвэр шүүх гаргахад түүнийг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй цагдаа нар үүргээ биелүүлэхээс татгалзсанаас болоод шүүхийн шийдвэр биелэхгүй гацаанд орж байна. Шүүхийн шийдвэрийг хүлээн зөвш өөрөхгүй бол дараагийн шатны шүүхэд давж заалдаад асуудлаа шийдүүлдэг хуулийн гарц байхад энэ тогтолцоог эвдэж болохгүй. Тэр тусмаа хууль хэрэгжүүлэх үүрэгтэй байгууллагууд. Энэ бол төрийн аюулгүй байдал, улс үндэсний аюулгүй байдал бүхэлдээ хөндөгдөж байгаа маш ноцтой асуудал. Байдал ийм болчихоод байхад шүүх, шүүгчид өөрсдөө асуудлыг ярьж, Ерөнхийлөгчид хандахаас өөр яах юм бэ. Ерөнхийлөгч шүүхийн бие даасан байдал, шинэчлэлийн төлөө хамгийн их тэмцэж байгаа хүний хувьд, бас ҮАБЗ-ийн тэргүүний хувьд энэ асуудалд нухацтай хандаж, алдааг засч залруулахыг шаардах нь зүй ёсны алхам. УИХ-аас баталсан Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалд дотоод аюулгүй байдал гэсэн бүхэл бүтэн бүлэг байдаг. Авлига, албан тушаалт нуудын буруугаас төр хэвийн ажиллаж, улс орны хоо асуудлыг зохицуулж ча дахаа болихыг дотоо доосоо аюул гүй байдал алдагдлаа гэж үздэг. Өнөөдөр яг энэ үзэл баримтлалаа биел үүлэх талаар санаа зовох, арга хэмжээ авах цаг болчихоод байна шүү дээ.

-Ерөнхийлөгчийг салбарын сайд, Ерөнхий сайдыг алгасч, цагдаатай ха риуцлага тооцох гэж оролд сон гэж шүүмжилж байгаа шүү дээ?

-Шүүх, цагдаагийн хооронд хямрал үүсч, нийгмийн сэт гэл зүй цочирдоод байхад Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайд юу хийж байсан юм бэ гэж ингэж ярьж байгаа хүмүү сээс асуух хэрэгтэй болно. Дуугарахгүй хараад л сууцгааж байсан биз дээ. Яагаад цагдаагийн хэдхэн албан тушаалтнуудад хариуц лага тооцох болохоор, цагдаагийн даргын цол хэргэм яригдахаар надаас асуусангүй, цагдааг гадуурхлаа гээд мэдэгдэл хийгээд эхэлдэг юм бэ. Энд хоёр зүйлийг хэлэх хэрэгтэй. Ерөнхийлөгч ҮАБЗийн тэргүүний хувьд аюул гүй байдалтай холбоотой асуудлаар аль ч байгууллагын даргыг дуудаж мэдээлэл сонсох, үүрэг даалгавар өгөх эрхтэй. Цагдаагийн дар га шаард лагатай үед Ерөнхийл өг чид ажлаа танил цуулах үү рэгтэй. Энэ бүгд хуулиар зохи цуулагдсан. Дээр нь хууль, шүүхийн байгуул лагуудын үйл ажил лагааг хэвийн явуулахад шаардлагатай арга хэмжээг авч ажилла гэсэн шаардлагыг Ерөнхийлөгч Засгийн газарт хүргүүлсэн. Ажил хариуцсан хүмүүс нь хүлээсэн үүргээ биелүүлэх ёстой.

-Ерөнхийлөгч ЦЕГ-ын даргыг дуудаж уулзахдаа нэлээн сүрдүүлсэн маягтай үг хэлсэн гэсэн яриа олны сонорт хүрсэн байна лээ. Генерал цолыг Ерөнхийлөгч олгодог болохоор хурааж авах эрх нь бас түүнд байдаг уу?

-Жирийн хүмүүс ажлаа тайлагнаад, хариуцлагаа хүлээгээд, шаардуулж зэмлүүлээд, бас шүүхээр шийт гүүлээд, зөв буруу хэргээр шоронд ороод, зарим нь бүр хэлмэгдээд л явж байдаг. Дар га нарт хариуцлага ярихаар л сүрдүүлсэн, улс төржүүлсэн, хэлмэгдүүлсэн болдог. Энэ улс орон чинь ер нь хэний өмч болчихсон юм бэ? Ерөнхийлөгч хуулийн дагуу генерал цол олгох эрхтэй, бас хариуцлага алдаж ноцтой алдаа гаргасан цэргийн хүнээс цолыг нь хураах ч эрхтэй. Ерөнхийлөгч нь ч хуулийн хүрээнд олон түмний эрх ашгийн төлөө хариуцсан ажлаа хийхгүй бол Монгол Улс цаашдаа яах болж байна.

-Цагдаагийн даргыг дуудаж хариуцлага ярьсан нь зөвхөн цагдааг л буруутгаж байна гэсэн хардлагыг улам лавшруулаад байгаа юм биш үү?

-Ерөнхийлөгч шүүх, шүүгчидтэй байнга л ярьж, шаар даж байгаа. Өнөөдөр цагдаагийн талаар ярих цаг нь болсон. Цагдаа гэдэг чинь хэдхэн дарга биш шүү дээ. Цаана нь байгаа цагдаагийн бүхэл бүтэн арми, тушаалаар үүргээ гүйцэтгээд явж байгаа жирийн цагдаагийн албан хаагчдыг гадуурхсан мэтээр ярьж, албан тушаалтнууд нь тэднийгээ бамбай болгож, ард нь нуугдаж болохгүй. Тэр дарга нар цагдаа нараа хайрлаж л байгаа бол долоодугаар сарын нэгний үйл явдлаас болж эрүүл мэндээрээ хохирсон, өвдөж зовсон, өнөөг хүртэл сэтгэл санааны хүнд байдалд байгаа цагдаагийн жирийн албан хаагчдын тө- лөө чу хам юу хийсэн юм бэ. Өнөөдөр цагдаа нар үүргээ гүйцэтгэхэд эрх зүй, хуулийн хамгаалалт хангалтгүй байна. Цагдаа нарын цалин, хангамж олон улсын жишигтэй харьцуулахад дэндүү бага байна. Ийм байхад энэ хүмүүс нийтийн сайн сайхны төлөө яаж хоёргүй сэтгэлээр зүт гэх юм бэ. Энэ талаар юу сэдэж хэрэгжүүлсэн бэ гэд гийг цагдаагийн дарга нар, сал барын сайд, мөнгө барьдаг Засгийн газраас асуух ёстой. Бид гэр барьж тоглоогүй, хуультай, хариуцлагатай нийгэмд бүгдээрээ амар тай ван амьдрах тухай л ярьж байна.

-Хариуцсан сайдыг нь байлцуулаад ийм асуудлуудаа ярьж болохгүй байсан уу?

-Би зөвлөхийнх нь хувьд Ерөнхийлөгч хууль шүүхийн байгууллагуудын асуудлаар Ц.Нямдорж сайдтай байнга л уул заж ярилцаж, зөвлөж, бас шаард аж байдгийг нь мэднэ. Шүүх, цагдаагийн хоорондын асуудлаас байдал ноцтой болж байгааг мэдэж байсан учраас, Ц.Нямдорж сайд юу ч хийх сонирхолгүй суугаад байгааг нь харсан учраас цэргийн мөрдэстэй хүнийх нь хувьд Ц.Сандаг-Очир генералыг Ерөнхийлөгч дуудаж, шаардлага тавьсан. Ерөнхийлөгч хийх ёстой ажлаа л хийсэн. Ер нь төрийн ажлыг дур зоргын юм шиг хардаг, миний батлуулсан хууль, миний байгууллага гэж өмчилдөг, хуулийг дур зоргоороо засдаг, судалгаа, мэдлэггүйгээр хүчний байгууллагуудын тогтолцоогоор дураараа оролддог, тэгсэн мөртлөө төрийн өмнө, ард түмний өмнө хуулиар хүлээсэн үүргээ өөрт ашиггүй бол биелүүлдэггүй Ц.Нямдорж сайд шиг хүмүүсээс болж Үндэсний аюулгүй байдалд хор хохирол учирч, төр дотроосоо идэгдэж хямрах аюул бий болчихоод байна гэдгийг хэлмээр байна. Аюулгүй байдал гэдэг том ойлголтын цаана хүнлэг сэтгэл, ёс зүй гэж маш чухал зүйл байдаг. Үүнийг ялангуяа улс төрд хүн чанар хамаагүй гэж боддог, ярьдаг хүмүүс, шийдвэр гаргагчид байнга бодож байх ёстой. Дарга нар хүн чанараа гээчихвэл, ерөөсөө нийгэмд хүн чанар алдагдаад эхэлбэл амгалан тайван амьдралын тухай ярих аргагүй болно. Би жишээ нь Ц.Нямдорж сайдын үг, үйлд лийг их гайхдаг. Хууль зүйн сайд байж олон түмний эрх ашиг, улс орныхоо ирээдүйг бо дож авлига хээл хахуультай тэмцэх сэтгэл гаргадаггүй, тэгсэн мөртлөө өөрийнх нь асуудал хөндөгдөөд ирэхээр, байшин савны тухай яриа га рахаар айхтар айхтар мэдэгдэл хийгээд эхэлдэг. Шүүхийн шийдвэр хэрэгжихг үй ноцтой нөхцөл байдал улс оронд үүсч байхад огт дуугардаггүй, харин өөрийгөө хамгаалах болохоор л чанга чанга яриад эхэлдэг. Надад ийм, тийм хүмүүсийн тухай ноцтой баримт байгаа, яахав дээ гээд гаргахгүй байсан юм гээд л бусдыг ил цагаан рэкетэлсэн мэдэгдэл хийдэг шүү дээ. Үнэхээр хууль зөрчсөн ноцтой асуудлууд байгаа бол Хууль зүйн сайд хүн хэрэгтэй үед өөртөө ашиглана гэж хадгалах биш, түүнийг тухай бүрд нь илчилж тэмцэх ёстой. Гэмт хэргийг нуун дарагдуулах нь өөрөө гэмт хэрэг гэдгийг Хууль зүйн сайд мэдэхийн дээдээр мэдэж байгаа. Олон түмний итгэл хүлээж сонгогдсон Их хурлын гишүүн хүн, насаараа төр түшиж амьдарч яваа төрийн өндөр албан тушаалтан ийм байж болдог юм уу. Гэхдээ энэ бол ганц Нямдорж сайдад биш, ийм байдлаар улс төр хийж байгаа хүмүүст хандаж байгаа үг юм шүү.

-Шүүх буруутныг тогтоож чадна гэж та бодож байна уу?

-Буруу зөвийг дэнсэлж тогтоохын тулд л шүүх байдаг. Бид харин шүүхэд ажлаа хийх боломжийг нь бүрдүүлж өгөх ёстой. Шүүх, шүүгчийн хараат бус, бие даасан байдлыг хангахтай холбоотой гурван чухал хуулийг УИХ баталсан. Цаана нь хүлээгдэж байгаа хуулиудаа хаврын чуулган эхэл мэгц батлах байх. Цаг үе шаардаж байна шүү дээ. Гэхдээ шүүхийг дангаар нь шинэчлэх гээд өнөөдөр хуримтлагдсан асууд луудыг шийдэж чадахг үй. Аюулгүй байдлын салбарыг бүхэлд нь шинэчилж, боловсронгуй болгох асуудал Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалд туссан. Үүнийг ажил хэрэг болгох ёс той. Ер нь манайд ерэн оноос хойш энэ салбарт бү хэлд нь цогц шинэчлэл хийж чадаагүйгээс болж системийн шинжтэй хямрал улам ил болж байна.

- Та сая аюулгүй байдлын салбарын шинэчлэлийг бү- хэлд нь авч үзэх ёстой гэж хэллээ. Энэ талаараа жаахан тодруулахгүй юу. Өнөөдөр үндэсний аюулгүй байдал хоол хүнснээс эхлээд маш өргөн хүрээг хамардаг болсон цаг. Ямар байгууллагуудыг аюулгүй байдлын салбар гэж нэрлээд байна?

-Үндэсний аюулгүй байдлын асуудалтай хамаагүй байгууллага, иргэн гэж байхгүй. Гэхдээ дэлхий нийтэд аюулгүй байдлын салбар гэдэгт цэрэг, цагдаа, төрийн хуулийг манаж, сахиж мөрдүүлэх үүрэгтэй хууль хяналтын байгууллагуудыг хамруулж ойлгодог. Энэ хүрээнд ярьж байна. Бид цогц шинэчлэлийг хийх цаг үнэхээр болсон. Наад зах нь тагнуул, цагдаа гэх мэт аюулгүй байдлын салбарын байгууллагуудын бүтэц үндсэндээ социализмын үеэс их өөрчлөгдөөгүй байгаа. Манайхтай адилхан тогтолцоотой байгаад шинэчлэл хийсэн Зүүн Европын орнууд, бусад ардчилсан орнуудын туршлагыг судалж хэрэгжүүлэх нь чухал. Аюулгүй байдлын салбар нь ардчилсан тогтолцооныхоо онцлогт нийцээгүй бол ардчиллыг боомилдог аюултай. Цэрэг, цагдааг улстөрчид хүссэнээрээ удирдчихаж болдог бүтэц байх юм бол дотоодын зэвсэгт үймээн самуун гарах, улс төрийг цэрэг цагдаагийн хүчээр гартаа авах нөхцөл оршиж байна гэсэн үг. Тиймээс энэ салбарын том шинэчлэлийг эхлүүлэх ёстой. Хамгийн гол нь дараагийн УИХ, Засгийн газар ийм шинэчлэлийг хийх сэтгэлтэй, зориг эрмэлзэлтэй хүмүүсээс бүрдэх нь чухал.

-Ийм цогц шинэчлэл хийхэд их хугацаа хэрэгтэй байж таарна. Гэтэл гуравхан сарын дараа болох сон гуулиас болоод дахиад до лоодугаар сарын 1 шиг үймээн самуун гарч болзошгүй гэсэн айдас, болгоомжлол нийгэмд байх шиг байна шүү...

-Үүнээс сэргийлэх гарц нь юун түрүүн улстөрчдийн гарт, тэр дундаа эрх баригч намд байгаа. Эцсийн хариуцлага тэдэн дээр гэсэн үг. Нэгд, сонгуулийг луйвар, будилаангүй зохион байгуулах бүх нөөц бололцоогоо одоо ноос эрчимтэй дайчлах, сон гууль зохион байгуулах төрийн албан хаагчдад сургалт, сур талчилгаа хүртэл хийж байх ёстой. Иргэний цахим үнэмлэх, санал хураах машины аюулгүй ажиллагааг эрт, баталгаатай хангах ёстой. Дээр нь бид цагдаагийн асуудлаар цаг алдал гүй шийдвэртэй алхам хийх шаардлагатай байна. Ямар нэгэн олныг хамарсан жагсаал, цуглаан үймээн боллоо гэхэд цагдаагийн байгууллага үүргээ сайн биелүүлэх нөхцөлийг бүр дүүлэх хэрэгтэй. Үүний тулд хамгийн чухал алхам бол нийтийг хамарсан үймээний үед цагдаагийн албан хаагчийн галт зэвсэг хэрэглэхтэй холбоотой хуулийн заалтыг маш тодорхой болгох шаард лагатай. Хуулийн зохицуулалт тодорхойгүйгээс болоод үүргээ гүйцэтгэсэн албан хаагч хохирч болохгүй. Энэ бол байгаа хуулиа биелүүлэхгүй байгаагаас өөр асуудал шүү дээ. Дээр нь, цагдаагийн хангамж, үйлчилгээнд дорвитой ахиц дэвшил гаргах ёстой. Гэхдээ цагдаагийн нийгэм, эрх зүйн баталгааг сайжруулах асуудал бол цагдаад хийх ёстой шинэчлэлийн зөвхөн эхлэл нь.

-Чухам яг энэ та лаар Ерөнхийлөгч ямар нэг алхам хийх гэж байна уу?

-Ерөнхийлөгч хууль санаачилна. Цагдаагийн тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн барьсан байгаа. Хаврын чуулганаар цагдаатай холбоотой эрх зүйн асуудлыг нэн түрүүн шийдвэрлэх нь чухал гэж бодож байна. Төр иргэдийнхээ амгалан тайван амьдралын баталгааг хангах эрмэлзэлтэй л байгаа бол энэ арга хэмжээг авах нь чухал.

 И.РЭНЧИНХАНД /mongolnews.mn/