-Ээлжит бус чуулганы хаалтын хуралдааны үеэр Батлан хамгаалахын сайд Ж.Энхбаярыг огцруулах тухай асуудлыг хэлэлцсэн ч олонхи аваад үлдчихлээ. Уг нь Э.Бат-Үүүл гишүүн та хоёр нэлээд итгэлтэй байсан байх аа?

-Ж.Энхбаяр сайдыг огцруулах тухай асуудлыг Э.Бат-Үүл гишүүн бид хоёр тавьсан. Асуудлыг байнгын хорооны хаалттай хуралдаан болон чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар нээлттэйгээр нэлээд нухацтай хэлэлцсэн. Асуудлыг ингэж чухал авч үзэж ярих нь маш их ач холбогдолтой байлаа. Ялангуяа УИХ-ын чуулганыг нээлттэй явуулсан нь олон түмэн энэ талаар өөр өөрсдийн дүгнэлтийг хийх боломж олгосон юм. Нөгөө талаас Монгол Улсын батлан хамгаалах, зэвсэгт хүчний бодлого, түүнтэй холбоотой онц байдал, дайны үед юуг, хэрхэн зохицуулдаг, зэвсэгт хүчний мэргэжлийн удирдлага хэнд харьяалагддаг гэх мэтчилэн олон зүйлс нь иргэдэд танин мэдэхүйн хувьд ач холбогдолтой байлаа.

Энэ үеэр гишүүд тэр тусмаа МАН-ын гишүүдийн асууж, байр сууриа илэрхийлж байснаас нэг л зүйл ажиглагдаж байсан. Энэ нь юу вэ гэхээр Ж.Энхбаяр сайд үнэхээр хариуцлагагүй үгийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр өгсөн байна гэдгийг хэлж байсан. Үүнийг хэн нь ч үгүй гэж хэлээгүй.

-Яг ямар үндэслэлүүдээр Ж.Энхбаяр сайдыг огцруулах хүсэлт гаргасан юм бэ?

-Түүний зэвсэгт хүчний бэлэн байдал, байлдааны бэлэн байдлын тухай асуудлыг долдугаар сарын 1-тэй уялдуулж хэлсэн нь огцруулах эхний үндэслэл болсон. Тодруулбал, мэргэн буучийн тухай асуудлыг ярихдаа “уг асуудал нь зөвхөн долдугаар сарын 1-тэй холбоотой биш” гэж хэлсэн. Энэ нь долдугаар сарын 1 ч өөрөө холбогдож байгаа гэдгийг хүлээн зөвшөөрч байгаа хэрэг.

Нөгөө талаас Э.Бат-Үүл бид хоёрын эмзэглэж байгаа томоохон асуудлыг нотолсон юм шиг 1990 оны ардчилсан хувьсгалд зэвсэгт хүчин онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн гэдгийг хэвлэлд өгсөн удаа дараагийн ярилцлагуудадаа хэлж байсан.

Мөн Монгол Улсын гадаад орчныг дураараа үнэлсэн. Үүнийгээ зэвсэгт хүчнийг Монгол Улсын эдийн засагтай холбогдуулан хөгжүүлэх нь онцгой учир шалтгаан болж байгаа гэхийн зэрэгцээ гадаад орчин эгзэгтэйгээр өөрчлөгдөж байгаа гэх зүйлийг ярьсан. Ийм үнэлэлт, дүгнэлтийг Засгийн газрын нэг сайд байтугай Монгол Улсын Ерөнхий сайд ч өгөх эрх байхгүй. Үүнийг зөвхөн УИХ-аас Монгол Улсын гадаад байдлын үнэлгээ, бодлого, түүнтэй холбогдсон зэвсэгт хүчний бодлогыг тодорхойлсны дараа л ярьдаг. Өөрөөр хэлбэл, Ж.Энхбаяр сайдын энэ үйлдэл нь манай улсын гадаад харилцааг нэлээд эмзэглүүлж болохуйц зүйл болсон. Гэхдээ гадаад улс орныхон нь Батлан хамгаалахын сайд нь л хэлсэн юм гэдгээр ойшоолт нь арай бага буух шиг боллоо. Гэхдээ л энэ нь ноцтой зүйл юм шүү.

Түүнчлэн Ж.Энхбаяр сайд асуудал яригдаж байх явцад улсын нууцыг задруулж, Монгол Улсын зэвсэгт хүчний бусад улс орнуудтай хамтран ажиллаж байгаа асуудлууд дээр ноцтой алдаа гаргасан. Энэ нь цаашдаа хоёр орны харилцаанд томоохон сэв суулгаж ч магадгүй. Түүгээр ч зогсохгүй гуравдагч орнуудтай харилцах харилцаанд эмзэглэл, болгоомжлол төрүүлэх, улмаар хариу үйлдэл үзүүлж болзошгүй асуудлыг үүсгэсэн.

-Энэ бүгдийг МАН-ынхан мэдсэн ч мэдээгүй өнгөрсөн гэж та хэлэх гээд байна уу?

-Энэ бүх байдлыг МАН-ын гишүүд мэдэж байсан. Сайдын буруутай үйлдэл гэдгийг ч хэлж байсан. Хурал нээлттэй явсан учир олон түмэн ч бүгд сонссон. Ийм байхад МАН-ын гишүүд огцруулахгүй гээд олохиороо аваад үлдчихлээ.

Энэ байдлаас нэг л зүйл их тод харагдаж байна. Улс төрийн өндөр албан тушаалтны хариуцлага гэдгийг ямар хэм хэмжээгээр ойлгодог вэ гэдэгт хоёр намын байр суурийн том зөрүү гарч ирлээ. АН бол улс төрийн өндөр албан тушаалтны хариуцлага гэдгийг хамгийн хатуу өндөр түвшинд байлгах ёстой гэж үзэж байгаа. Тиймээс ч ардчилал өндөр хөгжсөн орнуудын улс төрийн албан тушаалтны хүлээдэг хариуцлагад хүрэхийн төлөө явах ёстой гэж үзэж буй. Солонгос, Япон зэрэг улсын Батлан хамгаалахын сайд нарын жишээг яръя л даа. Тэд нэг л өгүүлбэрийг бодлогогүй хэлснийхээ төлөө огцрох хүсэлтээ өөрсдөө тавьж байсан. Бид ч гэсэн ийм л түвшинд байх ёстой. Тэр тусмаа Батлан хамгаалахын сайд гэдэг иргэдийн аюулгүй байдал, амь настай холбоотой асуудлыг эрхэлж байдаг хүний хувьд хариуцлага гэдгийг ухамсарлах учиртай.

-Ж.Энхбаяр сайд “дахин долдугаар сарын 1 болж магадгүй тул...” хэмээн хэлсэн. Магадгүй гурван сарын дараа дахин тийм зүйл болно гэж эрх баригч нам тооцож байгаа юм болов уу?

-Учир шалтгааныг долдугаар сарын 1-тэй ижил онц байдал тогтооход гэж томъёолж байгаа. Онц байдлыг нэгдүгээрт, нийгэмд эмх замбараагүй байдал үүсэхэд түүнийг ердийн буюу цагдаагийн байгууллагын хүч, бие бүрэлдэхүүнээр зогсоож болохооргүй болвол Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилгаар онц байдлыг зарлаж, УИХ тогтоол гаргадаг.

Хоёрдугаарт, нутаг дэвсгэрийн ихэнх эсвэл нэг хэсэгт байгалийн онц аюултай үзэгдэл болж, гамшгийг арилгах, түүнтэй холбоотой аврах арга хэмжээ нь онц байдлын тухай асуудал юм. Ийм үндсэн хоёр нөхцөлөөс онц байдал тогтоох тухай асуудал хөндөгддөг. Харин дээрх нөхцөлүүдэд зэвсэгт хүчний иргэний томилогоог хийдэг. Тиймээс үүнд ямар ч галт зэвсэг, тэр тусмаа мэргэн буучийн оролцоо эсвэл тодорхой анги нэгтгэлүүдийн зэвсэглэлийг сайжруулах, зэвсэгт хүчний бэлэн байдлыг хангах явдал огт хамаагүй.

Тэр байтугай хамааруулахыг ч хориглодог. Харин хэрэв нийгмийн эмх замбараагүй байдал үүсч цагдаагийн болон дотоодын цэргийн бие бүрэлдэхүүний хүч хүрэлцэхгүй болсон тохиолдолд зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүнийг цагдаа, дотоодын цэргийн чиг үүргийн дагуу ажиллуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, ийм тохиолдолд тэдний арга ажиллагаа, хэрэглэл нь ижил байна гэсэн үг. Тиймээс зэвсэгт хүчний бэлэн байдлын тухай асуудлыг онцгой байдлын үеийн бүрэлдэхүүн мэт ойлгох нь хамгийн ноцтой асуудал. Энэ нь Монгол Улс өөрийгөө хамгаалах зэвсэгт хүчинтэй байна хэмээн Үндсэн хуульд заасан үзэл санаанд харш үйлдэл болж байгаа юм. Тийм учраас бэлэн байдлын зориулалтыг ялгаж, салгаж ойлгох хэрэгтэй. Дотоодын онц байдлын үед мэргэн буучдыг хэрэглэх нь бүү хэл дурдаж, дуугарч болдоггүй. Ийм цэрэгжсэн сэтгэлгээгээр Батлан хамгаалахад иргэний удирдлагыг зохион байгуулж болохгүй.

-Ж.Энхбаяр сайд хэлэхдээ мэргэн буучдыг бэлдсээр ирсэн. Л.Болд сайдын үед энэ ажил илүү эрчимтэй явагдсан хэмээж байсан шүү дээ?

-Зэвсэгт хүчний бэлэн байдал, байлдааны тодорхой үүрэг гүйцэтгэхэд анги нэгтгэл, түүний нэгж дотор ийм, ийм чиглэлийн бүрэлдэхүүн байна гэдгийг заасан байдаг. Өөрөөр хэлбэл, мэргэн буучдын бүрэлдэхүүн ийм байна гэсэн зүйл бий. Энэ бүхэн нь улсын нууцад хамаардаг. Гэхдээ бид асуудлыг энэ утгаар нь тавиагүй. “Мэргэн буучдын асуудал нь зөвхөн долдугаар сарын 1-тэй холбоотой биш” гэсэнтэй л холбож байгаа. Тэгэхээр мэргэн бууч бэлтгэж байгаа гэдэг нь асуудлыг үндэс биш. Харин үүнийг сайд нь юу гэж ойлгож байгаагаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр илэрхийлж байгаа нь л байж боломгүй алдаа төдийгүй огцрох ёстой гэж л хариуцлагын үнэлгээг гаргасан юм.

-Ж.Энхбаяр сайдын олны хэл аманд өртөөд байгаа зүйл бол яамныхаа боловсон хүчнүүд дунд халаа сэлгээ хийсэн явдал. Одоо ч энэ тухай яригдсаар байна. Уг асуудал огцруулах үндэслэлд багтаж байсан уу?

-Төрийн захиргааны албан тушаалтны хувьд халаа, сэлгээ, түүнтэй холбогдон үүсч гарах маргаанууд нь Төрийн албаны тухай хууль болон бусад хуулиар зохицуулагддаг. Э.Бат-Үүл гишүүн бид хоёрын хувьд энэ асуудлыг шууд хөндөөгүй ч үүнтэй холбогдсон асуудлыг тавьж байгаа.

Ж.Энхбаяр сайд “Батлан хамгаалахын яамны бүрэлдэхүүнээс би л улс төрийнх, бусад нь 100 хувь цэргийнх байх ёстой” гэж хэлсэн. Ингэж Батлан хамгаалах яамны боловсон хүчний бодлогыг тодорхойлж байгаа нь өнөөдрийг хүртэл явж ирсэн төрийн бодлогоос эсрэг төдийгүй том толгойлсон хэрэг юм.

Манай төрийн бодлого нь тус салбарт иргэний хяналтын зөв тогтолцоо байх ёстой гэж үздэг. Энэ бол 1990 оноос хойш хэрэгжиж эхэлсэн зүйл. Үе үеийн сайдууд ч энэ чиглэлд томоохон алхмуудыг хийсээр ирсэн.

Батлан хамгаалахын яам нь төрийн захиргааны байгууллага. Энд цэргийн мэргэжлийн хүн ажиллаж болно. Энэ нь яаманд заавал цэргийн хүн байна гэсэн үг биш юм. Тиймээс тэнд ажиллаж байгаа хүмүүсийн ажил үүргийн харилцааг цэргийн тушаалын харилцаагаар биш төрийн албан хаагчийн хуулиар зохицуулна гэсэн үг. Энэ бол зарчмын маш том ялгаа.

-Ж.Энхбаяр сайдыг төрийн нууц задруулсан хэмээн цаашид асуудлыг тавина гэж зарим гишүүд хэлж байсан. Яг ямар алхам хийх вэ?

-Энд алхам хийх тухай яримааргүй байна. Төрийн задарчихсан нууцыг дахин олон түмэнд дэлгээд байх хүсэл алга. Ж.Энхбаяр нь Монгол Улсын зэвсэгт хүчний салбар дахь олон улсын хамтын ажиллагааны хүрээнд хуулиар хамгаалагдсан нууцыг задалсан. Тэр ч байтугай бэлэн байдлын бэлтгэл, тэдгээрт хэрэглэгдэх зүйлсийн тоо хэмжээний нууцыг агуулгаар нь задалсан. Энэ бол маш ноцтой зүйл. Нууцын тухай асуудал Үүл гишүүн хоёрыг асуудал тавьж байх үед гарч ирээгүй байсан. Гэтэл Ж.Энхбаяр сайд өөрийгөө янз бүрээр хамгаалах гэснээс үүдэн гарч ирсэн. Энэ нь нууцыг хэзээ ч задруулахгүй байх чиг үүрэгтэй хүний хувьд ноцтой алдаа болсон юм. Бид үүнээс л болгоомжлоод байгаа юм. Түүнээс бус энэ кабинетаас нэг сайдыг нь сугалж унагах гээд байгаа хэрэг огт биш юм. Ийм жижиг асуудал энд огт байгаагүй.

-Ер нь төрийн нууцыг задруулсан тохиолдолд тухайн хүнд хуулийн ямар хариуцлага хүлээлгэдэг юм бэ?

-Төрийн нууц задруулсан тохиолдолд хэрэг үүсгэж, тодорхой зүйл ангиар эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг.

-Тэгвэл магадгүй одоо АН-ын зүгээс Ж.Энхбаяр сайдыг хууль зөрчсөн тухай дахин асуудал тавих уу?

-Энэ бол намын асуудал биш. Өнөөдөр улсын нууцыг задруулахгүйгээр хамгаалж байдаг хамгийн том байгууллага нь Тагнуулын ерөнхий газар. Энэ байгууллагад мэдээлэл аль хэдийнэ хүрчихсэн байгаа болов уу. Учир нь төрийн нууцыг задруулсан хүнд хариуцлага хүлээлгэх тухай нэхэмжлэх гаргаж, шүүхээр шийдүүлэх нь тэдний үүрэг. Тэгэхээр уг асуудлыг би, эсвэл АН-ын аль аль нь тавихгүй. Хэрэв биднийг тавьбал нөгөө л улс төрийн сонирхол өнгөөр ярьж эхэлнэ ш дээ. Бид ийм байдал руу оруулахгүй. Харин үүнийг хариуцдаг ТЕГ нь асуудлыг шуурхай оруулж ирж, үр дагаварыг таслан зогсоох байлгүй дээ. Энэ бол цаг алдахгүй хийх ёстой зүйл. Би тэдэнд найдаж байна.

-Энэ бүхэн нь явж явж оновчгүй томилогооноос үүдэлтэй гэж үзэх гишүүд байгаа?

-Засгийн газраа бүрдүүлэх нь олонхийн бүрэн эрх, Ерөнхий сайдад хадгалагдаж байгаа зүйл. Тэр хүрээндээ асуудлыг оруулж ирсэн. Тиймээс эргэж буруутгаад байх зүйл алга. Гэхдээ л Ерөнхий сайд Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөх үеэр Төрийн тэргүүний зүгээс тодорхой хэмжээгээр байр сууриа илэрхийлсээр байхад түүнийг үл харгалзаад оруулж ирсэн томилогоо. Манай нам ч тухайн үед энэ томилогоонд сөрөг хүчнийхээ байр сууринаас хандаж саналаа өгөөд л явсан.

Энэ ч үүднээс Ж.Энхбаяр сайдын асуудлыг ярьж байх үед Ерөнхий сайдаас байр суурийг нь сонирхох гэсэн боловч харамсалтай нь тийм боломж гараагүй. Тэгэхээр миний зүгээс Ерөнхий сайд нь өөрийн томилсон боловсон хүчнийхээ хүлээх ёстой хариуцлагыг хүлээлгэж чадахгүй, алдсан алдаатай бодлого явуулж байна л гэж дүгнэж байна даа.

Т.Гэрэлмаа

asunews.mn

Р.Гончигдорж: Төрийн задарчихсан нууцыг дахин олон түмэнд дэлгээд байх хүсэл алга
Tweet
Bolod.mn