гараагүй шахуу есөн настай хүү алтан амиа алдсан харамсалтай мэдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр цацагдаж байлаа. Бурхан болсон хүүгийнхээ хойноос хий хоосон гашуудан шаналж буй, харж хандах төр засаггүй, амьдрал тарчиг ар гэрийнх нь өрөвдөлт байдал намайг аргагүй бичиг цаас нийлүүлэхэд хүргэн, өнгөн дээрээ хурдан морины уралдаан нэртэй, үндэсний гэх тодотголтой спорт, үнэн хэрэгтээ дээр үеийн морин уралдаанаас агуулга, зорил гоороо эрс өөр болсон, голдуу тө рөөс төрсөн тэрбумтан, шинэ ца гийн төрмөл баячуудын мөрийтэй тоглоомонд ядуу хоосон ард түмний нялх балчир хүүхдүүдийг татан оролцуулдаг, тэдний амь нас, эрүүл мэндээр тоглодгийг даруй таслан зог соохыг уриалсан “Хурдан морины уралдаан нэртэй зэрлэг зугаа цэнгэл” гэсэн нийтлэлийг baabar. mn сайтын блоггер буланд бичиж байлаа. Энэ нийтлэлийг уншиж, сэтгэг дэл бичсэн хүмүүс бүгд үзэл бодол нэгтэй байгаагаа илэрхийлэн дэмжиж, зарим нэг нь бүүр хурдан морийг эзнээр нь, эсвэл эзнийх нь өөрийн үр хүүхдээр унуулдаг болго гэх мэтээр сэтгэл хөдлөл, жигшил зэвүүцлээ илэрхийлснийг энэ сайтад ороод үзэж болно. Ганц би ч биш, өмнө нь өдий төдий сэтгүүлч, нийтлэлч нар, тухайлбал, Г.Дашрэнцэнгийн “Зэрлэг цэнгэлийн хөлд хүүхдүүд”, “Баячуудын зэрлэг цэнгэл, хар тамхиар тарьсан адгуусны хөлөөс хүүхдээ салгаж авах цаг”, Х.Хулангийн “Унаач хүүхдийн сүнс амирлаагүй байхад эрлийз адуу, энгэрийн тэмдгийн хэрүүл эхэллээ” нийт лэлээрээ энэ сэдвийг хөндөн, тэр бүртээ олон түмнээс өргөн дэмжлэг авч байсныг интернетээр ороод үзэж болох юм. Товчхон хэлэхэд, соёлтой, сэт гэл зүрхтэй (совесть) хүн бүр энэ зэрлэг зугаа цэнгэлийг нэн даруй хориглон зогсоохын төлөө байгаа гэдэгт итгэлтэй байна. Харин энэ үйл явдлаас хойш нэг жилийн дотор хурдан морины уралдаанаар дахин хоёр хүүхэд амь насаа алдаж, 30 гаруй хүүхэд их бага гэмтээд байхад бага насны хүүхдээр хурдан морь унуулахыг хуульчлан тогтоож өгсөн, тэр хуулийнхаа хэрэг жилтэд нь хяналт тавьдаг УИХ, хурдан морины уралдааныг зохион байгуулдаг Морин спорт, уяачдын холбоо, хүүхдийн эрх ашгийг хамгаалах үндсэн үүрэг бүхий Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Хүүхдийн төлөө газар матрын ч бай дусал нулимс унагаж, ганц үг тоож дуугарсангүй. Ганцхан Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Иргэний танхим гэх газар энэ талаар хэлэлцүүлэг зохион байгуулаад, хэргийн гол нь хурдан морь унаач хүүхдийн хув цасны стандартад байна гээд түүнийг нь сайжруулахаар тохироод тарсан сурагтай.

Санаа нь бол утаагүй зуух хийж, Улаанбаатарын утааг арилгана гэдэгтэй адилаар монголчууд мориноос унахад үхдэггүй, бэртдэггүй хувцас хийнэ, тэгээд түүнийг нь бусад улс орон худалдаж аваад, до лоо настай хүүх дээрээ машин тэрэг бариулдаг бо лох зэргээр дэлхий ер төнц тэр чи гээрээ өөрчлөгдөх тех нологийн хувьсгалд хүрэх бололтой. Нэг үгээр хэлэхэд, энэ асуудлаар төр засгийн зүгээс олигтой шийдвэр горьдоод нэмэргүй бололтой. Мушгиж хэлбэл, хурдан морь унаад үхэж үрэг дэх, гэмтэх аюул занал нь эрх мэдэл, эд хөрөнгөтэй дарга, баячуудын хүүх дэд биш, харин харж хандах хүнгүй, хууль цагдаа тоодогг үй, хөрөнгө мөн гөгүй ядуу ардын хүүхдэд ха маа ралтай байж мэдэхээр байна. Иймд аль болох богино хугацаанд бага нас ны хүүхдээр хурдан морь унуу ла хыг зогсоох хамгийн оновчтой зам нь Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн “Долоогоос дээш нас ны хүүх дээр хүрдан морь унуулна” гэсэн дол оодугаар зүйлийн 8.2 заалт Мон гол Улсын Үндсэн хуулийн зарим заал тыг зөрчиж байгаа эсэхийг хянан шийд вэрлүүлэхээр Үнд сэн хуулийн Цэцэд нэхэмжлэл гар гах болж байна. Монгол Улсын Үндсэн хуулийг тунгаан уншвал Үндэсний их баяр наад мын тухай хуулийн дээр дурдсан заалт нь Үндсэн хуулийн 16-р зүйлийн “Монгол Улсын иргэн амьд явах эрхтэй” гэсэн нэгдүгээр заалт, “Хүүхдийн ашиг сонирхлыг төр хамгаална” гэсэн 11-р заалт, “Монгол Улс олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргээ шударгаар сахин биелүүлнэ” гэ сэн 10-р зүйлийн хоёр дахь заалтыг тус тус зөрчиж байна гэсэн дүгнэлтэд хүрэхээр байна.

Монгол Улсын бараг бүх хуулийг уншихад уг хууль Үндсэн хуулийн амин чухал санааны нэг болох “Монгол Улсын иргэн амьд явах эрхтэй” гэсэн 16-р зүйлийн нэг дэх заалтыг хэрэгжүүлэх санааг ил, эсвэл далд хэлбэрээр илэрхийлсэн байдгийг олж ойлгоход түвэггүй. Харин энэ заал тыг зөрчсөн хууль журмыг олохын тулд эрүүл саруул явж байгаа хүн амь насаа алдах, гэмтэж бэртэхэд хүргэж буй бо ломжийг бүрдүүлж байгаа нөхцөл шалтгаан, түүнийг үүсгэж буй эрх зүйн үндсийг хайх болно. Тэгвэл юуны түрүүнд хурдан морины уралдаан үүнд багтана гэдэгт бат итгэлтэй байна. ЭМШУИС-ийн хэсэг багш нар зөвхөн 2006-2008 онд зохиогдсон Үндэсний болон бусад то моохон (томоохон гэж байгаа шүү, үнэндээ ихэнх золгүй явдал багахан орон нутгийн чанартай наа дамд тохиолддог) баяр наадмын хур дан морины уралдаанаар гарсан ослыг судлахад 101 хүүхэд мориноос унаж, тэдний хоёр нь тархины хүнд гэмт лээс болж нас барсан ба 40 нь хүнд, хөнгөн гэмтсэн гэсэн үзүүлэлт гарчээ. Хүний эрхийн комиссийн тайланд дурдсанаар 1996 оноос бүрэн биш тоогоор 18 хүүхэд хурдан мориноос унаж, амь насаа алджээ. Мөн зөвхөн 2003-2007 онд Гэмтэл согог, сэргээн заслын үндэсний төвд хурдан мориноос унаж, гэмтэл авсан 816 хүүхэд хандсан гэх баримт байна. Дайн байлдааны мэдээлэл шиг дээрх хурдан мориноос унаж амь насаа алдсан, бэртэж гэмтсэн хүүхдийн тоо Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн “Баяр наадмын хурдан морийг долоогоос дээш насны хүүхэд үнана” гэсэн долоодугаар зүйлийн 8.2 дахь заалт Монгол Улсын Үндсэн хуулийн “Монгол Улсын иргэн амьд явах эрхтэй” гэсэн 16 дугаар зүйлийн нэгд үгээр заалтыг илт зөрчиж байгааг бат лах хангалттай тоо баримт болно гэж бодож байна. Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн дээрх заалт зөвхөн долоо хүртэлх насны хүүхдийн эрх ашгийг хамгаалаад түүнээс дээш насны хүүхдийн ашиг сонирхлыг зөнд нь орхисон, зөнд нь орхисон ч гэж дээ амь нас, эрүүл мэндэд нь шууд заналхийлснийг Монгол Улсын Үндсэн хуулийн “Хүүхдийн ашиг сонирх лыг төр хамгаална” гэсэн 16-р зүй лийн 11 дэх заалттай нийцэж байгаа гэдэгт хэн итгэх юм бэ.

Ер нь долоогоос дээш насны хүүхдээр хурдан морь унуулна гэдгийг хууль санаачлагч эрхмүүд хаанаас олсон нь сонирхолтой. Хоёр настай хүүхдээр хурдан морь унуулна гэвэл шууд цаазын тогтоол уншиж байгаагаас ялгаагүй нь хэнд ч ойлгомжтой. Тэгээд явж явж долоотой болохоороо хурдан морь унаж болдгийг ямар эрдэм шинжилгээний байгууллага, хэн гээч эрдэмтэн тогтоосныг эрхэм гишүүд, хууль санаачлагчдаас асуухад илүүдэхгүй. Зөвхөн мон гол хүүхдийн биеийн жин, өсөлт, монгол морины чадал тэнхээ, уралдах замыг тооцож байгаад хуульд долоо гэсэн тоо оруулж, амьтны шившиг, үндэсний гутамшиг болоогүй гэдэгт найдахаас өөр зам алга. 1990 онд Монгол Улсын нэгдэн орсон Хүүхдийн эрхийн тухай олон улсын конвенц ардчилсан Монгол Улсын нэгдсэн олон улсын гэрээ хэлэлцээрүүдийн анхдагчийн нэг болно. Тэгвэл уг конвенцийн зургаадугаар зүйлд “Оролцогч улсууд хүүх дийн амьд явах жам ёсны эрхийг хүлээн зөвшөөрч, хүүхдийн амьдрах, эсэн мэнд хөгжих бололцоог дээд зэргээр бүрдүүлнэ”, 24-р зүйлд “Оролцогч улсууд хүүхдийн эрүүл мэндийг хохироох уламжлалт дадлыг устгах зорилгоор зохистой, үр нөлөөтэй бүх арга хэмжээг авна” гэж заажээ. Сүү- лийн заалт нь яг манай Монголд, тэр тусмаа хурдан морины уралдаанд тусгайлан зориулагдсан мэт байгаа биз. Одоо Монгол Улсын Үндсэн хуулийг сөхвөл түүний 10-р зүйлийн хоёрт “Монгол Улс олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргээ шударгаар сахин биелүүлнэ” гээд тодоос тод тун хаглажээ. Гэтэл Монгол Улс хуулиараа бага насны хүүхэд хурдан морь унахыг зөвшөөрч, жил бүр олон тооны хүүхдийн амь насыг хөнөөж, их бага хэмжээгээр бэртээж гэмтээж байгаа нь Хүүхдийн эрхийн тухай олон улсын конвенцийг Монгол Улс шударгаар биелүүлж байгаа гэдэгтэй хэн ч санал нийлэхгүй. Дээрх баримт нотолгоо, миний бодлоор зөвхөн нэг заалт нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн гурван заалтыг зөрчиж буй Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийг бүрэн эхээр нь уншвал хууль гэхээсээ илүү бөх, морин уралдааны дүрэм журам ч юм шиг, төд давсан бөх, төд түрүүлсэн уяачид ийм тийм цол олгоно гэсэн Америкийн “dumb laws” нэрлэгддэг марзан хуулиудтай дүйж очино.

Гэхдээ Америкийн зарим муж улсын марзан хуулиуд цаанаа нэг санаа агуулж байдаг бол манай энэ марзан хуулийн гол санаа нь морь унадаг хүүхэд, спортлог чанартаа бус, зөвх өн уяач гэж нэрлэгдэх хурдан морины эзэн Ерөнхийлөгчийн зарлигаар олон зэрэг дэвтэй, элдэв цол гуншин авахад чиглэсэн гэдгийг уншсан хүн олж ойлгоход түвэггүй. Ер нь спортын төрөлд багтах битгий хэл, ойртож очиход хол байгаа эдгээр үндэсний уламжлалт баяр наадмын дээрх төр лүүдийг хөгжлийн зөв голидролд нь оруулж чадвал дэлхий нийтээрээ хүлээн зөвшөөрөх спорт болон хөг жих боломжтой. Ямар ч байсан одоо гоор бага насны хүүхдээр морь унуулж амь насыг нь бусниулдаг, гэм тэл бэртэл гаргадаг, морио хэт хол зайд уралдуулж алдаг, үүлдэр угсаагаар нь ялган гадуурхдаг, морин уралдааныг эхнээс нь дуустал биеэр үзэх боломжгүй, зөвхөн барианд орохыг нь хардаг, морь унасан хүүхэд-тамирчинд ач холбогдол өгдөггүй, зөвхөн морины эзэн, мөнгөтэй баян хүнд тухайн улсын Ерөнхийлөгч буюу Хааны зарлигаар цол гуншин олгодог, мөнгө бооцоо шүтсэн Монголын хурдан морины уралдааныг шударга зарчмын үндсэн дээр хүч чадал, хурд, авьяасаа сорьдог спортын төрөлд хүлээн зөв - шөөрч, улс орондоо хөгжүүлэх дэлхийн ганц ч улс олдохгүй гэдэгт итгэлтэй байна. Сайн судлаад үз вэл бөх зүрх гарган, ширэн нүүрлэж хү- ний хүүхдээр хурдан морь унуулдаг увайгүй зан заншил монголчуудынх биш, Манжийн үед бүрэлдсэн, тэгээд ч тэр үеийн хурдан морины уралдааны хэлбэр, агуулга одоогийнхоос өөр байснаас шалтгаалж байж мэднэ. Монгол ёс заншлаа манайхаас дутахг үй, магадгүй илүү ихээр сахин дээдэлж ирсэн өвөрмонголчууд бид ний адил бөх барилдуулж, морь урал дуулж, ном сум харваж л байх юм. Гэхдээ телевизээр харж байхад нэг том ялгаа байна. Тэр нь хурдан мо рийг нь нүцгэн шахуу бага насны хүүхэд биш, пэмбийтлээ хувцас дав харлаад өмсчихсөн, сахал үс нь ургачихсан, залуу гэхээргүй хүмүүс унаад уралдаж байх юм билээ.

mongolnews.mn