Сиди Бузид хэмээх Тунисын сууринд нэгэн залуу эр биеэ шатаахад түүний уур хилэн, цөхрөлийн дуун бүс нутаг даяар тэмцлийн уухай болон хадав. Түүний үхлээс хэдхэн долоо хоногийн дараа Ойрхи Дорнодод хувьсгалын шуурга дэгдээд байлаа. Арабын ертөнцийн хамгийн олон хүнтэй улс, соёлын төв болсон Египетэд шуурга догширч, Ерөнхийлөгч Хосни Мубаракийн засаглалыг хоёрдугаар сарын 11-нд авч хаяв. Энэ мэдээ дэлхий дахины анхаарлыг хамгийн ихээр татсан ч эл явдалд тунисчуудын тэмцэл, Ерөнхийлөгч Зин аль-Абидин Бен Алийн олон жилийн засаглалыг түлхэн унагасан хувьсгалчдын хичээл зүтгэл нөлөөлснийг олон улсын шинжээч, ажиглагчид онцолж байв. Армиас томилогдсон түр Засгийн газрын шийдвэрээр Хосни Мубарак одоо эрх мэдлээ урвуулан ашигласан, өөрийнх нь засаглалыг эсэргүүцэн жагссан олон руу гал нээж, 1000 орчим хүний аминд хүрсэн зэрэг хэргээр шүүгдэж байна. Түүний засаглалаас хойших Египетийн анхны ардчилсан сонгууль өнгөрөгч арваннэгдүгээр сарын 27-нд болсон. Сонгуулиас өмнө, хойно хэдэн мянган жагсагч Тахририйн талбайг дахин эсэргүүцлийн талбар болгож, армийнхныг ардчилал бус цэргийн дарангуйлал тогтоох гэж байна хэмээн дургүйцлээ илэрхийлээд авав. Сонгуульд исламын намууд олонхийн санал авсан нь тус улсын улстөрийн хямрал хэсэгтээ намжихгүйг илтгэнэ.

БИН ЛАДЕНИЙ ҮХЭЛ

Тавдугаар сарын 1-ний ням гаригийн үдэш Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч Барак Обама Америкийн хамгийн заналт дайсан амь үрэгдсэн гэх мэдээг Цагаан ордноос мэдээлэв. Түүний мэдэгдсэнээр Пакистаны нийслэл Исламабадаас холгүй орших Абботабад хот дахь нуувчаас нь Осама бин Ладенийг олжээ, Харин түүнийг хөнөөх тусгай ажиллагаа Пакистаны эрх баригчдыг хүртэл цочирдуулсан гэнэтийн явдал байлаа. АНУ-ын албаныхны баталснаар дэлхийн №1 террористын цогцсыг исламын шашны зан үйлийн дагуу амьсгал хураасан өдөр нь Арабын тэнгист нутаглуулсан байна. Энэ явдал АНУ-ыг Афганистанд дайн эхлүүлэхэд хүргэсэн "Аль-Каида"-гийн эсрэг тэмцлийг үндсэнд нь дуусгаж, 2001 оны есдүгээр сарын 11-ний явдлаас хойш хүч, нөлөөгөө алдсан томоохон террорист бүлэглэлүүдийн хүрээ хумигдахад нөлөөлсөн юм. Мөн Бин Ладен зэлүүд нутгийн хад асга дундаас биш Пакистаны цэргийн академийн ойролцоогоос олдсон нь терроризмын эсрэг тус улсын бодлогод олон улс муу дүн тавихад хүргэжээ. Энэ нь Вашингтон, Исламабадын харилцааг хурцатгаж, Пакистанд хуваарилах АНУ-ын тусламжийн хэмжээг дундлаад байна.

ЯПОНЫ ГУРАМСАН ГАМШИГ

Гуравдугаар сарын 11-нд Японы зүүн хойд эргээс холгүй болсон хүчтэй газар хөдлөлт, түүнээс үүдсэн гамшигт цунамигаас үлдсэн дүр зураг дайн дажныг санагдуулам байлаа. Рихтерийн шаталбараар есөн магнитудын хүчтэй тэрхүү газар хөдлөлт Японы төдийгүй дэлхийн орчин цагийн түүхэн дэх хамгийн хүчтэй, хамгийн их гарз хохирол дагуулсан газар хөдлөлтийн нэг байв. Мөн дэлхийн II дайнаас хойш Японд учирсан хамгийн гарзтай хохирол гэгдэн түүхэнд үлдэв. Газар хөдлөлт болон түүнээс үүдсэн хүчит давалгаа Хоншү арлын зүүн хойд эргийн хэдэн арван хот сууринг хэдхэн хормын дотор сүйтгэж, 16 мянга орчим хүний аминд хүрсэн юм, Харин эд материалын хувьд япончууд хэдэн зуун тэрбум ам.долларын хохирол амсав. Учир нь дээрх хоёр гамшгийг дагасан гурав дахь гамшиг буюу Фукушимагийн атомын цахилгаан станцын саатал хэдэн cap үргэлжилсэн айдас, алдагдлыг дагуулж, радио идэвхт бодисонд хордсон гэх газар нутгаас ард иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэх, бараа таваарыг устгах гээд бөөн чирэгдэл болсноос гадна цөмийн эрчим хүчний аюулгүй байдал, ирээдүйн талаар дэлхий нийтийг дахин бодож тунгаахад хүргэсэн юм.

ЕВРОПЫН САНХҮҮГИЙН ХЯМРАЛ

Өмнөх санхүүгийн хямралын сүүлийн сөрөг нөлөө еврогийн бүсийн хөгжил, өсөлт нь хамгаас их удааширсан, эдийн засгийн хүндхэн үед хариуцлагагүй агаад болхи бодлого баримталж асан улс орнуудад хамгийн хүнд тусав. Ялангуяа, Олон улсын валютын сан, Европын холбооноос хүртсэн тусламжийн зээл нь төсвийн таналт, хэмнэх бодлоготой нь зөрчилдсөн Грект бүр ч хүнд буусан юм. Дургүйцсэн олон хэдэн мянгаараа Афины гудамж талбайд жагсаж, анхнаасаа хариуцлагагүй ажилласан эрх баригчдаа эсэргүүцэв. Төстэй жагсаал цуглаан Испанид мөн хэдэн долоо хоног үргэлжлэв. Эдгээр улсын Засгийн газар санхүүгийн хямралын ачааг даалгүй унаж, Ерөнхий сайдууд нь албан тушаалаа орхисон. Харамсалтай нь, хямрал үүгээр дууссангүй. Грекийн төсвийн хямрал еврогийн бүсийн гурав дахь том эдийн засагтай улс Италид халдварлаж, хэл аманд өртөж, ард иргэдийнхээ эд болоод байсан Силвио Берлусконийг мөн суудлаас нь буулгав. Хямрал тивийн нэгдсэн мөнгөн тэмдэгт хийгээд Европын холбооны орших, эс орших асуудал хүртэл сөхөгдөхөд хүргээд байна.

КАДДАФИЙН УНАЛТ

Газрын тосоор баялаг хойд Африкийн Ливи орныг дөрвөн арван жил захиран суусан Муаммар Кадцафийн засаглал аравдугаар сарын 20-нд удирдагчийн цуст үхлээр төгсгөл болов. Гэхдээ энэ хүртэлх хэдэн сард бүр ч олон хүний цус урсаж, бүс нутаг бүхэлдээ донсолсон юм. Энэ нь гуравдугаар сарын эхээр Египет, Тунист дэгдсэн Арабын хавар хэмээх хувьсгалт тэмцлийн үргэлжлэл бөгөөд зэвсэглэсэн иргэд Каддафийн эсрэг тэмцэж эхлэхэд эсэргүүцлийн хөдөлгөөн иргэний дайн болон хувирсан. Бенгази хотод төвлөрсөн босогчдын эсрэг Каддафи өршөөлгүйгээр хүч хэрэглэх нь хэмээн эмээсэн НҮБ эл явдалд гадаадын хүчнүүд оролцож болно гэх зөвшөөрлийг гуравдугаар сарын сүүлээр өгснөөр байдал бүр ээдрээтэй болов. НҮБ-аас "адис" хүртсэн НАТО дөрөвдүгээр сарын эхээр Ливи рүү агаараас халдаж, Каддафийнхныг сандаргав. Гэвч европ, америкчуудын тооцоолж байгаагүйгээр дайн сунжирч, босогчдыг гол түшиц газраа хамгаалах гэж зүдрэх зуур Британи, Франц, АНУ-ын тэргүүлсэн барууны хүчнүүд Ливи рүү цэрэг илгээхээс эмээж байлаа. Буун дуун намжихад Ливийн 20-40 мянган иргэн амь үрэгдэж, хэдэн зуун мянган хүн орон гэрээ орхиод байв. Харин босогчид НАТО-гийн агаарын халдлагын дэмжлэгтэйгээр нийслэл Триполид хүрч, Кадцафийг төрсөн хот Сиртээс нь өөр явах газаргүй болгосон юм. Каддафи аравдугаар сарын 20-нд чухам эндээс баригдаж, босогчдын гарт алагдсан билээ.

АРАБЫН ХАВРЫН ТӨГСӨӨГҮЙ ТӨГСГӨЛ

Тунис, Египетийн хувьсгал хэдэн арван жилээр төрийн эрхэнд байсан дарангуйлагчдыг суудлаас нь авч хаясан ч Сири, Иеменд дэгдсэн төстэй тэмцлүүд ижил үр дүнд хүрсэнгүй. Сирийн Ерөнхийлөгч Башар аль-Ассад, Иемений Ерөнхийлөгч Али Абдулла Салех нарын хэн хэн нь эв нэгдэлгүй, овог аймгийн зохион байгуулалттай нийгмийг захирч сурсан аргаараа эсэргүүцэгчдийг торгоож байв. Олон cap үргэлжилсэн хямрал, сөргөлдөөний эцэст Салех төрийн эрхээс буухаар арваннэгдүгээр сард сая нэг зөвшилцөлд хүрэв. Харин тэр хүртэлх хугацаанд эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд оролцсон 2000 орчим энгийн иргэн амиа алдаж, Драбын ертөнцийн хамгийн ядуу орон нийгэм, эдийн засгийн хувьд бүр ч туйлдаж гүйцэв. Сирид байдал бүр ч ярвигтай байна. Ассадын засаглал төрийн эрхээс зууралдсаар байгаа нь эрх баригч, эсэргүүцэгчдийн зөрчлийг иргэний дайны хэмжээнд хүргээд байна. НҮБ-ын тооцоогоор эсэргүүцлийн хөдөлгөөн эхэлснээс хойш 3500 гаруй хүн амь үрэгдсэн бол Сирийн хөршүүд Ассадыг ил тод шүүмжлэх болов. Арабын лиг Сирийн эерэг хориг арга хэмжээ аваад ч одоогоор нэмэр болоогүй байна. Энэ улсын хямрал ирэх онд ч дэлхий дахины анхаарлын төвд байх бололтой.

АФРИКИЙН ӨЛСГӨЛӨН

Исламын хэт үзэл, Сомалийн хэврэг төр, зэвсэгт босогчид, далайн дээрэмчид гээд бүтэлгүй бүхнийг орогнуулсан Африкийн хошуу олон жилийн турш ертөнцийн хамгийн аюултай, тогтворгүй бүс байсаар ирсэн. Харин байдлыг долоон дордуулсан ган гачиг энэ жил зүүн хойд Африкийг туйлдуулж орхив. Шинжээчдийн дүгнэснээр энэ ган сүүлийн 60 жил тохиогоогүй их гарз хохирол дагуулжээ. НҮБ Сомалийн өмнөд хэсэг бүхлээрээ өлсгөлөнгийн хэмжээнд тулсныг долдугаар сард зарлаж, хүн амын 30 хувь тэжээлийн дутагдалд орсныг мэдэгдсэн юм. Найм, есдүгээр сард байдал бүр дордож, хил залгаа Кени рүү дайжих сомали дүрвэгсдийн тоо өдөрт 1000 давах болов. Дэлхийн хамгийн том дүрвэгсдийн хуаран Кенийн зүүн хойд хил дэх Дадаабын хуаран ачааллаа даахаа больж, дэлхийн хүмүүнлэгийн байгууллагууд өмнөд Сомалид тусламжийн бараа хүргэх гэж чадлаараа мэрийж байна. Гэсэн ч "Аль-Каида"-гийн салбар гэгддэг исламын хэт үзэлтнүүдийн "Аль-Шабааб хөдөлгөөн тусламжийн цувааг саатуулсаар байгаа юм. Өлсгөлөнгөөр хэдэн хүн амиа алдсаныг өнөө ч нарийвчлан тогтоогоогүй байна. НҮБ-ын тооцоогоор амь үрэгдэгсдийн тоо хэдийнэ хэдэн арван мянгаар тоологдох болжээ.

УТЁЙА ДАХЬ ХЯДЛАГА

Норвегийн түүхэн дэх дэлхийн II дайнаас хойших хамгийн хэрцгий явдал долдугаар сарын 22-нд болов. Нийслэл Осло хотод төрийн захиргааны нэгэн барилгад тэсрэх бөмбөг дэлбэрч, найман хүн амь үрэгдсэн нь тэнгисийн эрэгт оршдог бараг л нойрмог гэмээр амгалан хотыг сэрээж, норвегичуудыг гүн цочролд оруулсан юм. Гэвч энэ явдал цааш бүр ч аймшигтайгаар үргэлжилж, Ослогийн ойролцоохь Утёйа аралд болж байсан эрх баригч төв-зүүний үзэлт Хөдөлмөрийн намыг дэмжигч залуучуудын чуулган хагас цаг үргэлжилсэн буун дуунаар дуусав. Алан хядах ажиллагааны үеэр өсвөр, залуу насныхан голдуу 69 хүн амь үрэгджээ. Албаныхан халдлагад исламын хэт үзэлтнүүдийг буруутай хэмээн эхлээд таамаглаж байсан ч алуурчин Андерс Беринг Брейвик хэмээх 32 настай норвеги эр болж таарав. Хэт барууны үзэлт тэрээр зүүний үзэлтнүүд хийгээд цагаачид, даяарчлалыг дэмжигчдийг үзэн ядагч бөгөөд дээрх халдлагуудыг олон жил төлөвлөснөө хүлээжээ. Брейвикийг шүүхээс томилсон сэтгэл зүйчид сэтгэцийн өөрчлөлттэй хэмээн дүгнээд байна. Түүнийг эмнэлэг, шоронгийн аль нь руу илгээхийг ирэх дөрөвдүгээр сард болох сүүлийн шатны шүүх хурлаар шийднэ. Дэлхийн хамгийн амгалан улсад болсон энэ хэрэг даяарчлал, цагаачлал болон зүсээ хувиргасан терроризмын талаар дахин нухацтай бодох цаг болсныг дэлхий нийтэд сануулав.

ГЭЭГДСЭН ПАЛЕСТИН

Ойрхи Дорнодын энхийн хэлэлцээний асуудал урьд байгаагүйгээр бүдгэрсэн энэ жил Палестины албаныхан тусгаар улсын асуудлаар НҮБ-д шуудхан хандаж үзэв. Есдүгээр сард болсон Ерөнхий ассамблейн чуулганаас өмнөх хэдэн сард АНУ, Израилийн эрх баригчид чухамдаа үүнээс болж барьц алдаж, гэнэтийн шийдвэр гаргахгүй байхыг НҮБ-аас хүсч байлаа. Харин Зүүн Иерусалим, Баруун эрэг дэх бодлогоо өөрчлөхгүй хэмээсэн Израилийн Засгийн газрын хатуу байр суурь, барууны орнуудын бэлэн бус байдал Палестины талд үйлчилсэнгүй. Ерөнхий ассамблейн индрээс "Палестиныг тусгаар тогтнуул" хэмээн уриалсан Палестины удирдагч Махмуд Аббас нутагтаа баатрын ёсоор хүндлэгдсэн ч дуулиан мөн л тэгсгээд намжив. НҮБ, Вашингтонд ч ялгаагүй Палестиныг цээртэй үг мэт хэн ч дурсаагүй бөгөөд зөрчилдөөнтэй бүс нутгийн асуудал Ерөнхий ассамблейд хүртэл шийдэх аргагүй ээдрээтэй зүйл болсныг Палестины оролдлого нотоллоо.

АННА ХАЗАРЕГИЙН ТЭМЦЭЛ

Дэлхий нийтээр эрх баригчдаа эсэргүүцэн босов уу гэмээр бужигнаантай өнгөрсөн энэ жил хамгийн анхаарал татахуйц иргэний тэмцэл ардчилсан засаглалтай дэлхийн хамгийн том улс Энэтхэгт өрнөв. Махатма Гандийн аргаар нийгмийн зүй бус бүхэнтэй тэмцэхийг зорилго болгосон 74 настай Анна Хазаре улс орных нь хөгжлийг хойш чангаагч эрх баригчдын авлига, хээл хахуулийг эсэргүүцэн дөрөвдүгээр сарын 5-нд өлсгөлөн зарласан юм. Албаныхан авлигын эерэг илүү дорвитой арга хэмжээ авахаа зарласнаар түүний өлсгөлөн дөрөв хоногийн дараа дууссан ч энэ нь улс даяар дэгдсэн авлигын эсрэг тэмцлийн ердөө эхлэл байлаа. Анна Хазарегийн тэмцлийн ачаар Энэтхэгийн парламент өдгөө авлигатай тэмцэх тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж байна. Эл явдал хувьсгал, тэмцэл, жагсаал цуглаан зэрэг үг дахин "моод"-онд орсон энэ үед тууштай үзэл баримтлал, зөв шаардлага, алсын хараа аливаа тэмцлийг үр дүнд хүргэх хамгийн амжилттай арга гэдгийг харуулав. Анна Хазаре хүчирхийлэл үл үйлдэх тэмцлийнхээ дүнд "Foreign Policy" сэтгүүлийн энэ оны "Дэлхийн 100 сэхээтэн" жагсаалтад багтаад байна.

Г.ЛХАГВАДУЛАМ