мэдээлэл иржээ. Энэ мэдээ чих дэлсэхтэй зэрэгцээд айдас, түгшүүр хамт дагуулав. Угтаа бол энэ нь хувиараа алт олборлогчид өнөөдрийг хүртэл мөнөөх чимээгүй үхэл таригч мөнгөн усыг хэрэглэсээр байгааг батлаад өгчихөж байгаа юм. Энэ асуудал хүн ам цөөнтэй Монгол Улсын хувьд түгшүүр биш гэж үү. Мөнгөн ус нь хүний мэдрэлийн системд нөлөөлөөд зогсохгүй гурав, дөрвөн үе удам дамжин хордуулдаг маш аюултай бодис. Хорт бодисын замбараагүй хэрэглээ 2003 оноос газар авсан түүхтэй. Харамсалтай нь, мөнгөн усны тархалт үндэсний аюулгүй байдал сөхөгдөх хэмжээнд хүрснийг хүлээн зөвшөөрөх хүн тун тухайн үед цөөхөн байв. Чухам тэр үед эрүүл мэндийн салбарын эрдэмтэд мөнгөн уснаас үүдсэн сөрөг үр дагавар Монголд бодитоор гараад эхэлснийг, цаашид улам нэмэгдэхийг баталж байлаа. Тэдний анхааруулга, таамаг хоосон байгаагүй юм.

Ялангуяа Өмнөговь, Дорновь аймагт хэдхэн жилийн дотор мөнгөн усны хэрэглээ маш эрчимтэй нэмэгдсэн. Үүний хэрээр говийн аймгуудад тархины эмгэгтэй, хөгжлийн бэрхшээлтэй, саажилттай хүүхэд хэдэн арваараа төрснийг бид хэзээ сүүлд нь мэдсэн. Өмнөговь аймагт хийсэн судалгаанаас харахад 2009 оны эхний таван сарын байдлаар гэхэд есөн нярай ургийн гажигтай төржээ. Зүрх нь цээжин дээрээ ил, дотор эрхтэн нь гаднаа байрлалтай хүүхдүүд төрж байв. Зүрх зүсэм ийм эмгэнэлтэй байдалд хүргэсэн буруутан хэн бэ? “Эдгээр хүүхдийн ээж, аав нь олон жил мөнгөн усаар алт бариулсан хүмүүс байдаг” хэмээн тухайн сумын эмнэлгийн ажилтан бидэнд ярьж байв. Хэдийгээр бид эцэг, эхийг нь буруутгамаар байвч өөрөөр амьдрах сонголт тэдэнд байсан гэж үү. Үнэндээ мөнгөн усны хор аюулыг монголчууд анх мэддэггүй бай сан. Нинжа хэмээн хочлогдсон, хэнд ч хамааралг үй мэт явсан ху виараа алт олборлогчид бай тугай дар га, сайд нар нь хүртэл ойлго доггүй, айдаггүй явсан үе саяхан.

Мэргэжилтнүүд тэр үед мөнгөн ус хэрэглэдэг хү- мүү сийн гэр бүл, хүүхдүүдийнх нь шээсэн дэх бодисын хэмжээ зохих төвшингөөс 16 дахин өн дөр байгааг тогтоож бай лаа. Шинжилгээний энэ хариу ха ранга дэлдэх хангалт тай ма териал байсан ч монголчууд бас л тоогоогүй. Яагаад? Ингэхэд энэ хорт бодисын хэрэглээ зөвхөн хувиараа алт олборлогчдод хамаатай мэтээр ойлгож суу даг юм биш биз дээ. Мөнгөн усны хэрэглээ өнөөдрийг хүр тэл бай саар байгаа нь цааш лаад ус, хөрсөөр дамжин Мон голоор нэг тархаагүй гэх баталгаа алга. Тэгвэл зүгээр л нэг жишээ татъя л даа. Мөнгөн устай шлам голд бас хөрсөнд шин гэлээ. Голын уснаас хүн, малгүй ууна. Мөнгөн устай хөрсөн дээр өвс ургана, мал иднэ. Энэ малын махаар бид хоол хийнэ. Бохирдсон хөрсөнд ногоо тарина, бид бас л иднэ. Тэгэхээр Төв аймагт нууцаар тээрэм ажиллуулж байгаа асуудлыг тоохгүй өнгөрч яавч болохгүй. Японы гашуун түүхийг дахин нэг сануулъя.

Минамата буюу төв мэдрэлийн сис темийн гэмтлийн өвчин анх Япон улсын Минамата хотод оношлогдсон. 1932-1968 онд ацетийн хүчлийн үйлдвэр мөн гөн устай хог хаягдлаа Мина мата хойгт зайлуулдгаас тэнд хийн ус бохирдсон байна. Мөнгөн усанд хордсон загасыг хүнсэндээ хэрэглэдэг нутгийн ардууд аюулт өвчинд нэрвэгджээ. Тэр жилүүдэд жи рэмсэн эхчүүдээс согог гажигтай хүүхэд олноор төрсөн гашуун түүх бий. Япончууд тэр үед мөнгөн усаар алт бариулааг үй, зөвхөн хордсон загас идсэнээр ийм эмгэнэлт бай далд хүрсэн. Гэтэл хувиараа ашигт малтмал олборлогчид мөнгөн усыг яаж хэрэглэсэн билээ. Энд асар том зөрүү байгаа биз. Түүнчлэн япончууд Минамата хойгийн мөнгөн усанд бохирдсон талбайг цэвэрлэхэд 30 орчим жил зарцуулжээ.

Хамгийн сүүлд хийсэн судалгаагаар хохирогчдод өгсөн нөхөн төлбөр болон нөхөн сэргээж цэвэршүүлэхэд зарцуулсан зардал нийт гурван тэрбум ам.долларт хүрсэн байна. Урт хугацаа, асар их хөрөнгө шаард сан нь эндээс харагдана. Монгол Улсын Засгийн газар 2007 оны арваннэгдүгээр сард мөнгөн усыг импортлох болон ашиглахыг хориглох шийдвэр гаргасан. Хожимдсон ч зөв шийдвэр. Ийнхүү мөнг өн ус хэрэглэдэг нийт 247 тээрэм хурааж, хяналт шалгалтынхан бүрэн бүрэл дэхүү- нээрээ хэдэн сар ажил лав. Эхний шалгалтаар л хорт бодисын тархалт байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд учруулах төвшин гамшгийн хэмжээнд хүрснийг баталсан. Байгаль орчны яамнаас (2008 он) хийсэн судалгаагаар Өмнөговь, Сэлэнгэ, Төв зэрэг 11 аймгийн 36 суманд цианит натри, мөнгөн ус тархаж, 53.5 га талбайд химийн бодис ул мөрөө үлдээснийг тогтоов. Чухам тэр үед Монголын төр улс орны хэмжээнд түгшүүр зарлаж яагаад болоогүй гэж.

Хэрвээ тухайн үед ард түмэнд сэрэмж дохио маш хүчтэй өгчихсөн бол мөнгөн уснаас бүрэн татгалзах хэмжээний ухамсар нэлээд хэсэгт нь суух байсан болов уу. Уг нь Засгийн газраас авсан энэ арга хэмжээний хүрээнд мөнгөн усны тархалт зогсох нөхцөл бүрдсэн гэж болно. Гэвч хүдрийн тээрмийг хурааж, импортыг хориглосноор химийн хорт бодисын хэрэглээг хазаарлаж чад сангүй. Тодорхой хэлбэл, энэ шийдвэр зөвхөн ил цагаан хэрэглээг зогсоосон арга хэмжээ болсныг сүүлийн хоёр жилд гарсан зөрчил, мэдээ баримтууд баталсаар байна. Түүнчлэн хорт бодисоор бохирдсон талбай байсаар байгааг мэргэжилтнүүд анхааруулж буй. Мөнгөн ус, цианит натриар бохирдсан газрыг цэвэрлэхэд улсын төсвөөс гурван тэрбум гаруй төгрөг зарцуулсан. Олон улсын байгууллагуудын хандив, тусламжийн мөнгөн дүнг үүн дээр нэмбэл бүр талийж өгнө. Мөнгөн устай шламыг хоргүйжүүлж байхад хажууханд нь өнөөх хорт гайхлаа хувиараа алт ол борлогчид хэрэглэсээр л байсан талаар гадаадын нэг мэргэжилтэн ярьжээ.

Хортой, аюултай гэсээр байтал эрүүл мэнд, үр хүүхдийнхээ ирээдүйн амьдралыг золиосолж байгааг нь зөвтгөх ху вилбар олдож байна уу. Борнуурын хувиараа алт олборлогчид 2008 онд өөрс дийн санаачилгаар мөнг өн усгүй технологийг нэвтр үүлэх санал гаргаж, төр засаг, Швейцарийн хөгжлийн агентлагид хандаж дэмжлэг тус лалцаа хүссэн байна. Ингэснээр “Тогтвортой бичил уурхай” төслийн зүгээс химийн бодисгүй хүдэр баяжуулах хувилбарыг олох чу хал асуудлыг шийдэж өгчээ. Ийнхүү 2009 онд Төв аймгийн Борнуур суманд мөнг өн усгүй технологи бүхий хүдэр баяжуулах цех барьж ашиглалтад оруулсан. Энэ цех нь хүний эрүүл мэнд, байгаль орчинд халгүй, мөнгөн ус, цианидийг ашигладаггүйгээрээ онцлог. Гэвч энэ цехийн үйл ажиллагааг зогсоогоод удаж байгаа сурагтай. Эндээс нэг асуудлыг сөхөх хэрэгтэй.

Мөнгөн ус хэрэглэдэггүй цехэд Сэлэнгэ, Баян хонгор, Өмнөговь, Булган, Төв, Говь-Алтай аймгуудийн үнд сэн ордын би чил уур хайчид хүдрээ бая жуулдаг болоод байв. Үйлч лүү лэгчдийн тоо хэ дэн зууд хүрсэн судалгаа бий. Тэгвэл одоо тэд хүдрээ хэрхэн бая жуулж, алтаа яаж гарган авч байгаа юм бол. Анхаарах ёстой асуудал энэ биш гэж үү. Алтны үндсэн орд дуусаагүй цагт, хувиараа ол борлогчдын амьдрал эндээс хамааралтай байгаа цагт химийн бодисын хэрэглээ байхаас аргагүй гэдгийг манай хяналтынхан яагаад тооцохгүй байна вэ. Үнэндээ энэ бүхнийг тооцоогүйдээ биш, мэдэхийг хүсэхгүй байгаад учир байна уу? Үүнээс гадна мөнгөн ус ашигладаг хүдрийн тээрмүүдийг хурааж, устгасан талаар тухайн үед мэдээлж бай сан. Тээрмийг төмрийн үйлд вэрт тушаасан гэсэн. Тэг вэл Төв аймагт нууцаар ажил лаж буй гэх тээрэм хаанаас гараад ирсэн юм бол. Гэхдээ хүдрийн тээрмээ хураалгасан хувиараа алт олборлогчдод энэ нэг их чухал биш аж. Тэд уур, нүдүүр ашиглан мөнгөн усыг гэр орондоо хэрэглээд сурчихсан хэмээн учир мэдэх хүмүүс ярьж байна. ...

Монголд мөнгөн усанд хордсон хэдэн хүүхэд төрөөд буйг, цаашлаад энэ тоо хэд болж нэмэгдэхийг хэн ч хэлж мэдэхгүй. Гэтэл манай төр, засаг нэг удаагийн цэвэрлэгээ, импортын хоригоор химийн онцгой хортой бодисын аюулаас ард түмнээ хамгаалах ажлыг зогсоочихсон нь хамгийн харамсалтай. Уг нь Өмн өговь аймагт мөнгөн усны нөлөөллийн төвшинг нарийвчлан тогтоох судалгааг нөхөн үржихүй болон хүүхдийн оюун ухааны хөгжилтэй уялдуу лан судалж, цус, шээс, үсэнд мөнгөн ус тодорхойлох, ге нетикийн шинжилгээг хийж эхэлсэн та лаар дуулдаж байсан. Гэтэл на рийв чилсан шин жилгээгээр яг ямар дүгнэлт гарсан та лаар өнөөдрийг хүртэл ний тэд зар лааг үй байна. Ийм ноц той, улс үндэстний аюулгүй бай далд хамаатай асуудлыг ард түмнээсээ арай нуумааргүй юм. Магадгүй, чимээгүй үхэл таригч мөнгөн ус Монголд хэдийнэ нутагшиж, түү ний цар хүрээ аюулын харанга дэгдэхээр хэмжээнд хүрсчихсэн байж мэднэ.

onoodor