Олон нийттэй харилцах хэлтсийн захирал Б.Лхагважав бидэнд тулгараад байгаа олон асуултад хариуллаа. Социалист систем нуран унахтай давхцаад ганц шөнийн дотор бараа бүтээгдэхүүний үнэ хоёр дахин нэмэгдсэн хар өдрөөс иргэд үргэлж болгоомжилж явдаг болсон.

Тухайн үед Польш улсад 800-д хүрсэн инфляц манай улсад 325 хувьд хүрч байлаа. “Тэр үед Оросын тусламж манай ДНБ-ийн 30 хувьтай тэнцэж байсан. “Оросууд тусламжаа гэнэт хаахад бид XX тогтоол гаргаж инфляцаас иргэдийг хамгаалахаас өөр аргагүй байсан” гэж тэрээр хэлсэн юм.

ТОГТООЛ ГАРСАН, ГАРААГҮЙ БЕЛАРУСТ ХҮНСНИЙХ НЬ ҮНЭ 114 ХУВЬ ӨСЧИХЛӨӨ

-XX тогтоол шиг зүйл гарна, төгрөгийн ханш дахин унана гэж зарим хүн ярих боллоо. Үнэхээр тийм юм болох гээд байгаа юм уу?
-XX тогтоолоор бараа бүтээгдэхүүний үнийг хоёр дахин нэмсэн. Өглөө босоод автобусанд ороход тасалбар нь 50 мөнгө биш нэг төгрөг болчихсон байсныг санадаг юм. Гэхдээ одоо УИХ, Засгийн газар нууцаар хуралдаж байгаад тогтоол гаргана гэвэд үгүй байх.

-Ер нь тогтоол гаргасан гаргаагүй үнэ нь хэт хөөрөөд байгаа ямар улс байна вэ?
-Беларус байна. Хянаж, цагдаад бүх юм болчихдог гэж санасаар өнөөдрийг хүргэсэн. Гэтэл тэр улсад инфляц 100 орчим хувьд хүрсэн байна, хүнсний барааны үнэ 114 хувь, бусад бараа 100.5 хувь, үйлчилгээ 56 хувиар өсчээ. Өөрөөр хэлбэл, тогтоол гарсан гараагүй Беларуст бүх барааны үнэ хэд дахин нэмэгдсэн байна.

Хүчин чадлаас хэтэрсэн мөнгөний нийлүүлэлтийн дүнд ийм алдаа гарлаа” гэж Ерөнхий сайд нь хэлсэн байна. Беларус бидэнд өөрсдийнх нь гашуун туршлага байна гэдгийг харуулаад байна. Тэгэхээр энэ жишээ бидний амьдралд хэрэгжих бүрэн боломжтой.

-Хүмүүсийн дунд ийм ойлголт яваад байгаа нь үнэний ортой гэсэн үг үү. Тодорхойгүй зүйл олон байна?
-Гадуур яриад байгаа ханш унах тухай яриа нэг бодлоор үнэн. Инфляц хэдэн жил өндөр байдаг, урт хугацаагаар зээл авчихвал эргээд зээлээ хямдхан төлөх боломж гарна. Энэ янзаар бол инфляц ирэх онд 27-28 хувьд хүрэх байх. 100 хувийн гуравны нэг нь боловч асар өндөр үзүүлэлт. Энэ бол хүн амаа дээд цэгт нь туйлдуулахад хангалттай түвшин. Түүнтэй холбож ярьж байж магадгүй.

-XX тогтоол юунаас болж гарсан билээ. Одооны нөхцөл байдалтай хэр төстэй байна вэ?
-Шалтгаан, гарал нь огт өөр байсан. Оросын тусламж тэгэхэд манай ДНБ-ийн 30 хувийг эзэлж байсан. Орос дотроо бужигнаад, тусламж нь нэг шөнийн дотор л зогсчихсон.

-Зэсийн үнэ гэнэт ихээр унавал гэсэнтэй адилхан юм байна шүү дээ?
-Яг тийм. Зэсийн үнэ хоёр дахин унахтай ялгаагүй шүү дээ. Дэлгүүрт давс, гоймонгоос өөр зүйл үлдээгүйг би маш тод санадаг юм. Нэг шөнө Их хурал яаралтай хуралдсан. Эдийн засагт мөнгөний масс хуучин шигээ асар ихээр явагдаж байдаг, гэтэл нийлүүлэлт байхгүй. Тэгэхээр нэг талаасаа асар их юм байдаг нөгөө талаасаа харин юу ч байхгүй.

-XX тогтоолыг хүмүүс зарим нь шүүмжилдэг, нөгөө хэсэг нь зөвтгөдөг. Ер нь үүнээс өөр арга байгаагүй юм уу?
-Нэг хэсэг нь буруутгаж байхад нөгөө хэсэг нь харин ч инфляцийн эсрэг хүчтэй арга хэмжээ авсан гэдэг. Магадгүй урсгалаар нь хаячихсан бол сүүлдээ инфляц өөрөө өөрийгөө тэжээгээд, хяналтаас гараад, хүлээлт нь улам дэврээд явчих байсан ч байж магадгүй. Шууд бараа бүтээгдэхүүнийхээ үнийг хоёр дахин нэмсэн нь инфляцийн эсрэг хүчтэй алхам болсон гэдэг. Гэхдээ сайхан алхам биш шүү дээ. Мэдээж нэг өглөө сэртэл бүх юмны үнэ хоёр дахин нэмэгдчихсэн байвал хэнд ч таатай байхгүй. Гэхдээ өөр ямар ч сонголт байгаагүй.

НАДАД ХОЁР ХУВИЛБАР БАЙНА, НЭГ НЬ ГУТРАНГИ

-Дэлхийн банк, ОУВС-гаас манай улсын металлын экспортын орлого “царцаж” байгааг тоймлосон байдаг. Гадаад зах зээл бидэнд XX тогтоолын үеийг сануулаад байгаа юм биш үү?
-Зэсийн үнийн хувьд хоёр хувилбарыг харж байна. Эхнийх нь их гутранги хувилбар, АНУ, Европын холбоо асуудлаа шийдэж чадахгүй бол Хятад дагаад л зогсохоос аргагүй. Тэр тохиолдолд зэсийн үнэ хаашаа эргэхийг чөтгөр бүү мэд. Нөгөө нь арай өөдрөг хувилбар. АНУ жилийн ганц хувь, Баруун Европ үхэх ч үгүй, сэхэхч үгүй байвал зэсийн үнэ нэг их доошоо орчихгүй байх.

-BBC, “Блүүмберг”-ийн мэдээнүүдээс харж байхад Европын байдал улам доройтож байна гэх юм. Зарим нь Европын холбоо задарна гэх юм?
-Евро бүсээс гарах сонирхолтой улс орнууд байгаа бол яаж шийдэх талаар улс орнууд нь ярилцаж байна. Мөнгөний бодлогоо хэрхэн бүсдээ уялдуулах талаар яригдлаа. Сая нэг түгшүүртэй зүйл боллоо. Италийн Засгийн газрын үнэт цаасны хүү долоон хувийн босго давчихлаа. Европт аливаа бондын хүү долоон хувиас хэтэрвэл тухайн Засгийн газар энэ өрөө буцааж төлж дийлэх үү гэдэг нь асуудалтай байдаг. Өөрөөр хэлбэл, маш их эрсдэл хүлээж байгааг нь хэлээд байгаа юм. Авсан хүмүүст энэ нь ашигтай юм шиг харагдаж байгаа ч эргүүлж мөнгөө авч чадах уу гэдэг нь эргэлзээтэй. Энэ их түгшүүртэй тэмдэг.

-Тэгвэл Грекийн хувьд яах бол. Европын холбооноос гарна гээд байна. Бас төсвийнх нь зардал ДНБ-ийг нь тэр чигээр нь хамхад ойрхон байна?
-Грек бол жижигхэн, гарсан ч тэгж айхтар нөлөөлөхгүй.

-Тэгэхээр Итали л гол асуудал болсон байх нь ээ?
-Тийм ээ. Европтоо гурав дахь том эдийн засаг нь болсон энэ улс эвгүй болчихвол сонин нөхцөл байдал үүсч мэднэ. АНУ-ын Засгийн газар өрийнхөө асуудлыг одоо хойшлуулснаас биш шийдсэн зүйлгүй байна. Ирэх онд дахиад л асуудал үүсгэнэ.

-Алсын Италийн энэ нөхцөл байдал манай улсад яаж тусах бол. XX тогтоолын тухай түгшүүр иргэдийн дунд айдас төрүүлж, төсөв данхайсан хэвээр байна. Гэтэл гадаад зах зээл өөрөө тааварлашгүй болоод эхэллээ?
-Өмнөх удаад Хятад улс хямралын цохилтыг намжааснаараа манайд маш их хэрэг болсон. “Монголбанк, Засгийн газар сайн ажиллаад хямралаас гарчихсан юм биш. Хятадууд л сайн байснаас тэр” гэж зарим хүн хэлдэг. Аль альных нь үнэн. Монголбанк, Засгийн газар маш хариуцлагатай ажиллаж энэ хямралыг давсан юм. Одоо харин Хятад ямар бодлого барих нь сонин болчихоод байна. Тэдний толгойн өвчин нь экспортод чиглэсэн эдийн засгаа дотоодын эрэлтэд чиглэсэн загвар руу хэрхэн шилжүүлэх вэ гэдэгл болоод байна. Хөрөнгө оруулалт, хэрэглээгээ нэмэх гээд байна. Энэ бол их ярвигтай асуудал.

Яагаад гэвэл Хятад ядуурал ихтэй. Массаараа бол хөгжиж байгаа орнуудын тоонд л багтаж байгаа шүү дээ. Хятадыг эдийн засагчид унадаг дугуйтай зүйрлэдэг юм билээ, “Дөрөөгөө жийгээд л байхгүй бол нураад уначихна. Жаахан л зогсвол унана” гэж.

-Хятадын эдийн засгийн өсөлт өмнөх оныхоосоо саарсан дүнтэй байна. Ингэхээр хамгийн том ипмортлогч манай улсад хятад барааны үнэ өснө гэсэн үг үү?
-Ер нь хятадууд эдийн засгийн өсөлтөө аажим аажмаар сааруулах бодлого баримталж байгаа юм билээ. Толгойн өвчин үнэхээр болсон байна. Үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээл дээр асар их хэмжээний хөөс байна, түүнийгээ зогсоох гэж үзэж байна. Эдийн засгийн өсөлтөө бага багаар сааруулна гэдгээ шулуухан хэлчихлээ. Ханшдаа зохицуулалт хийхээс гарцаагүй байдалд тэд орох гээд байна. Юанийг ам.доллартай хатуу уядаг байснаа болих гэж байна. Цалингаа өсгөөд эхэлж байна. Үйлдвэрлэл, ханш, дотоодод нь үнэ өсч байгааг харсан ч манайд импортолж оруулж ирж байгаа барааных нь үнэ өсөх эрсдэл байна.

БИД БҮХ ЗҮЙЛИЙГ ӨӨР ӨНЦГӨӨС ХАРАХ ШААРДЛАГА ГАРЧ БАЙНА

-Энэ бүхнээс харахад гадаад ертөнц 2008 оны хямралаас огт ондоо болсон юм шиг. Тухайн үед хямрал хаашаа эргэх тухайд мэдээлэлтэй байсан биз дээ?
-2008 онд бид хямралаас амархан гарахгүй гэдгийг олон хүн хэлж байсан. Тодорхой хэмжээгээр амь орохоос аргагүй болтол нь эдийн засагтаа мөнгө цутгаж байсан. Хятад гэхэд дөрвөн их наяд юань цутгасан. Гэтэл цаад үндсэн асуудлаа шийдэж чадахгүй байсан. Миний ажиглаж байгаагаар дэлхийн эдийн засагт үндсээр нь өөрчлөлт хийх цаг үе ирлээ. Бид өнөөдрийг хүртэл явж ирсэн хэрэглээ, хуримтлал, төсвийн бодлого гээд бүх юмаа эргэн харж, өөр өнцгөөс хандах шаардлага гарч байна.

-Эдийн засгийн шинжлэх ухаан ч өөрөө ондоо тийш хандах болсон юм шиг. Өнөөгийн эдийн засагчид өөрсдөө тийм дүгнэлт өгөх бол. Нобелийн шагналт эдийн засагч Томас Саржент хүртэл “Сахилга батгүй байх нь сүйрлийн шалтгаан болдог” гэж хэлсэн. Энэ хүний үг эдийн засаг өөр тийшээ яваад байгааг хэлээд байх шиг?
-Эдийн засгийн онолын шинжлэх ухаан ч өөр болох болов уу. Томас Саржентад бүр 1970-1980-аад оны бүтээлд нь Нобелийн шагнал өгсөн шүү дээ. Төсвийн алдагдлыг хэт нэмбэл ямар үр дагаварт хүрэхийг таамаглаад баталсан энэ бүтээлд нь шагнал өгсөн хэрэг. Аль 30-40 жилийн өмнөх бүтээлд заавал яагаад өнөөдөр Нобелийн шагнал өгч байгаа нь өөрөө санамсаргүй тохиолдол биш байх.

Бид нэг бодлоор хүнд хэцүү цагт амьдарч байгаа мөртлөө, нөгөө талаар их сонирхолтой үед амьдарч байна. Их хямралын дараа Кейнсийн эдийн засаг гарч ирсэн. Яг үүн шиг одоо мэдээж хүн төрөлхтөн үхчихгүй. Гэхдээ бидний амьдрах ертөнц, бидний унших ном, бидний мэддэг эдийн засгийн онол гээд бүх юм өөрчлөгдөх байх.

-Та бүхний үзэж буйгаар төсвийг хэдэн төгрөгөөр танавал даац нь хэвийн хэмжээндээ очих юм бэ?
-Манай ерөнхийлөгч Л.Пүрэвдоржоос УИХ-ын гишүүд төсвийг хэдээр танахыг хүсч байгааг нь асуухад “Засгийн газрын өмнөөс хариулахад хэцүү байна. Үнэхээр тоо нэхээд байгаа бол энэ төсвийг ядаж нэг их наядаар хасч өгвөл их л хэрэгтэй байна” гэсэн юм.

-Ингэхэд банкны зээлийн хүү буурах уу. Монголбанкнаас үүнд ямар өөрчлөлт хийхээр ажиллаж байна вэ?
-Маргааш мөнгөний бодлогын шийдвэр гаргалттай холбоотой хурал болох гэж байна. Хурлаар макро зохистой харьцаа, өөрөөр хэлбэл, банкны зохистой харьцааны шалгуур үзүүлэлттэй холбоотой шийдвэрүүдээ танилцуулна. Бид хяналт, шалгалтаа илүү чангатгах тийш явж байгаа. Эрсдэл байгаа, нөгөө талаас чанаргүй зээл бага багаар буурч байгаа. Гэхдээ маш олон зүйл биднээс шалтгаалахгүй байна.

Дэлхийн эдийн засаг, төсөв гээд. Гэтэл банкууд ч бас ийм хүлээлтийн байдалд орчихлоо шүү дээ. Тэд инфляцаас хамаарч хүүгээ тогтооно шүү дээ. Ийм тодорхойгүй нөхцөл байдал үүсчихээр банкууд урт хугацаанд төлөвлөх боломж гаргахгүй байна. Ирэх онд төсөв ингэж батлагдаад, инфляц 30 хувьд хүрчихвэл банкууд яах вэ гэдэг тодорхойгүй байдал үүсээд байна.

-Зээлийн хүү ирэх онд хэдэн хувьд хүрэх бол?
-Зээлийн хүү аажмаар багассан. Алгуурхан, 1-2 пунктээр жилээс жилд доошилж байна. Мэдээж энэ хангалттай үзүүлэлт биш. Ямар ч байсан төсөв нь бидний болгоомжлоод байгаа төвшинд хүрээд, инфляц хөөрөгдвөл зээлийн хүүгийн бууралт дахиад л гацчихна. Зээл, хадгаламжийн хүү, инфляц гэсэн чөтгөрийн тойрог үүсчихэж байгаа юм.

-Цайны газар ажиллуулдаг, хими цэвэрлэгээ эрхэлдэг гээд янз бүрийн бизнесмэнүүд таны ярилцлагыг уншиж байгаа. Тэр хүмүүст хандаж юу хэлэх вэ?
-Муулж байгаа юм биш шүү, манайхан чинь идэвх муутай шүү дээ. Би нэг гадаад хүний үгийг санаж байна. Улс орнуудаар аялж байхад түүнд нэг зүйл анзаарагдсан гэдэг. Зарим улсад очихоор хамаг бурууг төр, засагт чихээд суудаг гэнэ. Ингэсэн улс орнуудад хэдэн жилийн дараа огт хөгжөөгүй байдаг гэнэ. Харин зарим улс нь арай өөр. “Төр, засагт юунд нь найддаг юм. Би өөрөө л энэ амьдралыг бүтээж, цогцлоохгүй бол хэн хийх юм” гээд өөрөө өөрийнхөө төлөө явдаг хүнтэй улс орнууд их хөгждөг гэж байсныг нь санаж байна. Төр нь хийх юмаа л хий, битгий бизнес эрхэл, хувийн хэвшлийнхний хийж чадахгүй юмыг л хий. Тэгээд хувийн салбараа дэмж. Манай хувийн хэвшлийнхэнд чадахгүй юм гэж үгүй. Хувийнхан нь төр рүү битгий зүтгэ.

Ж.Цогзолмаа

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин