Монгол Улсын эдийн засаг сүүлийн улирлуудад тооцоолж байснаас эрчимтэй сэргэж, хэт халалтын шинж тэмдэг ажиглагдаж эхэлснийг Дэлхийн банкнаас онцолж байна. Мөн эрэлт ихтэй, гаднаас оруулж ирэхэд төвөгтэй, өсөн нэмэгдэж байгаа эрэлт хэрэгцээг нь дотоодын нийлүүлэлт шууд хангаж чадахгүй, энэ нь тэдгээр бараа болон үйлчилгээний инфляци нэмэгдэж байгаа байдлаар харагдаж байна.

ДНБ-ний өсөлт энэ оны хоёрдугаар улиралд өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 17.3 хувь байсан бол гуравдугаар улиралд 20.8 хувьд хүрсэн нь үүнийг батлана гэжээ.

Манай улсын эдийн засгийн өсөлт 2010 онд 6.4 хувьтай байсан бол энэ оны эцэст 15 хувьд хүрэх, магадгүй бүр түүнээс давж гарах төлөвтэй байна. Монгол Улс ашигт малтмалын баялгаа эдийн засгийн эргэлтэд оруулахтай зэрэгцээд дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж, энэ нь эдийн засгийн өсөлтийн гол түлхэгч хүч нь болж байна.

Уул уурхай, аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлт өсөлт сайтай байгаа боловч 2004-2008 онуудад үүссэнтэй ижил төстэй хөөс барилгын салбарт дахин бий болж байна гэсэн болгоомжлол нэмэгдэж байна. Ажилгүйдэл буурч байгаа ч нийт ажилгүйдлийн түвшин есөн хувьтай байгаа нь өндөр үзүүлэлт юм. Улаанбаатар хотын албан бус хөдөлмөрийн зарим захаас аравдугаар сард хийсэн судалгаагаар бодит орлого инфляцийн шалтгаанаар долоодугаар сараас хойш огцом багассан байна. Судалгаанд хамрагдсан хүмүүсийн бараг тал нь олсон орлогоороо үндсэн хэрэгцээгээ хангаж чадахгүй байна гэсэн нь инфляци ядуу эмзэг бүлэгт хамгийн сөргөөр нөлөөлдөг болохыг баталж байгаа юм.

Инфляци эрчимтэй өсөх хандлага хадгалагдсаар байна

Нийслэлийн үнийн ерөнхий түвшин наймдугаар сард өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 9.9 хувийн өсөлттэй байсан бол есдүгээр сард 11.9 хувь болж нэмэгдсэн. Хүнсний бараа, эрчим хүчний үнийг хасч тооцсон суурь инфляци он гарснаас хойш тогтвортой өссөөр байгаа бөгөөд энэ нь өндөр өсөлттэй байгаа эдийн засаг, төр засгаас олгож буй бэлэн мөнгөнөөс үүдэлтэй цалин, үнийн ерөнхий дарамт байгааг харуулсаар байгаа юм. Хүнсний барааны үнэ өсч, засгийн газраас төсвийн зарлагыг огцом өсгөх гэж байгаа энэ үед инфляци цаашид нэмж өсөх магадлал өндөр байгааг ч Дэлхийн банкнаас сануулсаар байна.

Экспортын өсөлтийн гол шалтгаан нь нүүрс

Уул уурхайн тоног төхөөрөмж, түлшний инпортын огцом өсөлттэй холбоотойгоор гадаад худалдааны алдагдал түүхэнд байгаагүй түвшинд дөхөж очлоо. Экспортын өсөлт мөн өндөр байгаагийн гол шалтгаан нь БНХАУ уруу ачигдаж байгаа нүүрс юм. Гэтэл зэсийн экспортын хэмжээ бараг өсөлтгүй байгаа бол ноолуурын экспорт үүнээс ч бүр муу байна. Дэлхийн хэмжээнд эрсдлээс зайлсхийх хандлага давамгайлахтай холбоотойгоор төгрөгийн ам. доллартай харьцах ханш наймдугаар сар гарснаас хойш чангарсан нь Азийн бүсийн бусад мөнгөн тэмдэгтүүдтэй ижил байгааг тус банкнаас мэдээлж байгаа юм. Гэхдээ Оюутолгойн ордын бүтээн байгуулалттай холбоотой гадаадын хөрөнгө оруулалтын Монголд орж буй урсгал өндөр байгаагаас дөнгөж 4.8 хувиар буюу харьцангуй багаар чангарлаа.

Банкны зээлийн өсөлт өндөр байгаа нь активын чанарт анхаарлаа хандуулахад хүргэв

Банкууд төвлөрөл ихтэй, чанаргүй зээлийн багц өндөр хэвээр байна. Монголбанк бодлогын хүүгээ аравдугаар сард 0.5 нэгж хувиар өсгөж 12.25 хувь болгосон. Он гарснаас хойш бодлогын хүүг ийнхүү суурь инфляцийн өсөлтийг сааруулах зорилгоор гурван удаа өсгөж, заавал байлгах нөөцийг хоёр удаа нэмлээ. Гэхдээ бодлогын арга хэмжээний үр дүн гартал цаг хугацааны хоцрогдол байдаг, мөн инфляцийн өсөлт саарахгүй байгаа учраас нэмж арга хэмжээ авах шаардлагатай байна. Хэдий тийм боловч Засгийн газраас одоо төсвийн тэлэх бодлого баримтлаж байгаа учраас мөнгөний бодлогын инфляцийг бууруулах үйл ажиллагааны үр нөлөө хязгаарлагдмал болоод байна.

Уул уурхайн салбараас төсөвт ахиу хөрөнгө мөнгө төвлөрүүлж, эдийн засаг эрчимтэй өсч байгаа энэ үед улсын салбарын төсөв санхүү харьцангуй сайн байна. Сүүлийн арванхоёрдугаар сарын үзүүлэлтээр тооцсон нэгдсэн төсвийн тэнцэл долоодугаар сараас хойш ДНБ-ний 2.5 хувьтай тэнцэж байна.

Өнгөрсөн есдүгээр сард Засгийн газраас энэ оны нэгдсэн төсөвт тодотгол хийх саналыг 2012 оны төсвийн төслийн хамт УИХ-д өргөн барьсан. Энэ оны батлагдсан төсвийн нийт зарлага өмнөх оны гүйцэтгэлээс 32 хувиар өндөр байсан. Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн дагуу ашигт малтмалын тэнцвэржүүлсэн орлогоос давсан орлогыг тогтворжуулалтын санд хуримтлуулж байгаа ч ерөнхий хандлагаас давсан эрдэсийн бус орлогоос хуримтлал үүсгэх албагүй бөгөөд Засгийн газар тэрхүү эрдэсийн бус нэмэгдэл орлогыг зарцуулах саналыг төсвийн тодотголоор оруулж ирлээ. Ингэснээр нэгдсэн төсвийн зарлага батлагдсан хэмжээнээсээ дахин 20 хувиар нэмэгдэж, ДНБ-ний 9.8 хувьтай тэнцэх алдагдалтай байхаар байгааг ч Дэлхийн банк онцоллоо.

Ирэх оны төсвийн төсөлд төсвийн тэлэлт үргэлжилж, нийт зарлага 74 хувиар өсөх магадлалтайг тооцжээ. Нэрлэсэн дүнгээр нь авч үзвэл 2012 оны төсвийн төсөлд тусгасан нийт зарлага нь 2010 оны түвшингээс хоёр дахин их, мөн оны ДНБ-ээс ялимгүй доогуур хэмжээнд байна. Үүний зэрэгцээ, төсвийн орлого, ДНБ-ний төсөөллийг өөдрөгөөр тооцож, төсвийн алдагдал ДНБ-ний 4.1 хувьтай байхаар байна.

Инфляци өсөх нь эмзэг бүлгийнхэнд сөргөөр нөлөөлнө

Инфляцийн хүлээлт хүрээгээ тэлбэл цалин хөлс, шилжүүлгийн зардал нэмэгдэж байгаагаас цалин, үнийн эргүүлэг үүсэх эрсдлийг бий болгож байна. Энэ нь ядуу эмзэг бүлгийнхэнд сөргөөр нөлөөлөхөөс гадна экспортлогч (хөдөө аж ахуй), импорттой өрсөлдөгч жижиг аж ахуйн нэгжүүдийн өрсөлдөх чадварыг доройтуулна. Төсвийн төсөлд одоо хавтгайруулан олгож буй бэлэн мөнгөний хөтөлбөрийг халж, оронд нь орлого оруулан тооцсон ядууст чиглэсэн нийгмийн халамж 2012 оны хоёрдугаар хагаст хэрэгжиж эхлэхээр тусгасан нь сайшаалтай байна. Төсвийн нийт зарлагын 12 хувийг энэ арга хэмжээнд зориулахаар төлөвлөжээ.

2012 оны төсвийн төсөлд тусгасан орлого, зарлага, ДНБ-ний төсөөлөл бүгд өөдрөг хийгдсэн байна. ДНБ-ний төсөөллийг дараах үндэслэлээр өндөр гаргажээ. Үүнд, 2010-2011 онд хоёр дахин өссөн гадаад шууд хөрөнгө оруулалт өндөр хэвээр байна. Уул уурхайн салбар, тэр дундаа нүүрсний салбарын огцом өсөлт үргэлжилнэ, Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалт хэд дахин нэмэгдэж, үржүүлэгчийн нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлтөд хоёрдогч үр нөлөө гарна. 2012 оны сонгуулийн өмнө иргэн бүрт олгох бэлэн мөнгийг гүйцээн олгож, 2008 оны сонгуулиар өгсөн улс төрийн амлалтыг биелүүлснээр хэрэглэгчийн эрэлт огцом өснө гэжээ. Дээрх өөдрөг төсөөлөл биелэхгүй байх тодорхой эрсдлүүд бийг ч тооцжээ.

Тухайлбал, дэлхийн эдийн засгийн байдал муудвал төсөвт төвлөрөх орлого зогсох эсвэл одоогийн хандлага өөрчлөгдөх магадлалтай, нүүрсний экспортод тээврийн нэвтрүүлэх хүчин чадалтай холбоотой хязгаарлалтууд тулгарч болно. Мөн төсвийн хөрөнгө оруулалттай томоохон төслүүд бэлтгэл ажил, гэрээ хэлэлцээр, хэрэгжилтийн шатанд чадавх дутагдсанаас хойшилж болзошгүй. БНХАУ-аас эрчим хүч импортлох асуудал хойшлогдвол Оюутолгойн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл хоцрох магадлалтайг Дэлхийн банк чухалчилж байгаа юм.

Дэлхийн санхүү, өрийн зах дээр тодорхой бус байдал нэмэгдэж, хөгжингүй улсуудын эдийн засгийн өсөлт саарч дэлхийн эдийн засгийн эрсдэл өндөр боллоо. Эрдэс бүтээгдэхүүний үнэ аль хэдийнэ буурч эхэллээ. Иймд дэлхийн эдийн засгийн эрсдэл нэмэгдсэн энэ үед Монгол Улсын эдийн засагт хэт халалтын шинж тэмдэг ажиглагдаж байгаа учраас одоо эдийн засгийн урьтач, эрсдлээс зайлсхийсэн бодлого баримтлах цаг болсныг анхааруулж байна.

М.Мөнхтунгалаг

Эдийн засгийн урьтач, эрсдлээс зайлсхийсэн бодлого баримтлах цаг болжээ
Tweet
Bolod.mn