Дээрхийн Гэгээн XIV Далай багш Данзанжамц өчигдөр орой Чингис хаан нисэх онгоцны буудалд амжилттай

газардаж сүсэгтэн түмэн олноо баясгав. Далай багш яг одоо  09.30 минутаас Монгол бөхийн өргөөнд оюутан залуучуудад зориулж "Шинэ мянганы ёс зүй" хэмээх сэдвээр илтгэл тавих юм.

Дээрхийн Гэгээнтний Монголд айлчилж буй гурван хоногийн хөтөлбөрт "Шүтэн барилдлагын магтаал", "Мөрийн гурван эрхэм", Жанрайсиг Бурханы авшиг", "Цагаан Дарь-Эх буюу насны авшиг" зэрэг ном сургаалийг Буянт-Ухаа дахь спорт ордонд хурах аж.

Маргааш буюу 11 дүгээр сарын 09-ний 09.30 минутад СТӨ-нд мөн оюутан залуучуудад зориулан "Шинэ мянганы ёс зүй" хэмээх илтгэлээ дахин айлдах юм.

2000 онд АНУ-ын "Нью-Йорк Таймс"-ын бестселлер номоор шалгарч байсан "Шинэ мянганы хүмүүн төрөлхтний ёс зүй" хэмээх номыг орчуулагч Ононгийн Чинбаяр тухайн үед орчуулж олны хүртээл болгож байв. Үүнээс хойш тэрбээр Далай багшийн есөн номыг орчуулжээ.

Уншигч танд эдүгээ оюутан залуусын шимтэн сонсч буй "Шинэ мянганы хүмүүн төрөлхтөний ёс зүй" хэмээх номын хэсгээс хүргэж байна.



"Шинэ мянганы хүмүүн төрөлхтөний ёс зүй"

Би 16 насандаа эх орноо алдаж, 24 насандаа дүрвэн гарч амьдралынхаа туршид олон хүндрэлтэй тулгарч байсан даа. Олонхи нь л давж дийлдэшгүй юм шиг санагддаг байлаа. Гэвч тэр бүхэн тохиолдох нь гарцаагүй байсан боловч аливаа бэрхшээлийн нэгэн адил нааштай шийдэх  боломжгүй байсан юм. Гэхдээ миний сэтгэл санаа, биеийн эрүүл мэнд амар тайван байгаа болохоор би энэ бүхнийг дажгүй давжээ гэж боддог юм. Үүний дүнд би оюун санаа, биеийн болон сэтгэлийн хүчээрээ аливаа зовлон зүдгүүрийг давж гарч сурсан байв.
   
Би тайван бус байсан бол үүнийг хэрхэвч гүйцэлдүүлж чадахгүй байсан. Хэрэвзээ би айдас түгшүүр, цөхрөл бухим­далд автсан бол миний эрүүл мэнд доройтох байсан. Чин­гэвэл үйл хэргээ өөрийн дураар явуулж яахин чадахсан билээ.
   
Эргэн тойрныг ажаад гагцхүү түвдийн бидэнд төдийгүй бусад дүрвэгсдэд зовлон зүдгүүр учирч байгааг мэдсэн. Эрх чөлөө, эдийн засгийн боломжтой хүмүүс хүртэл ямар ч нийгэмд хүчирхийлэлд өртөж, зовж шаналдаг юм байна.
   
Мөн чанартаа бол  тохиолдож буй ихэнхи зовлонг бид өөрөө өөртөө буй болгож байна. Тиймээс ядаж энэхүү гай барцадыг тойрч гарч болох мэт санагдана. Ёс суртахууны хувьд хэн биеэ зөв авч явна тэр, ёс суртахууныг үл ойшоогч­доос илүү аз жаргалтай хангалуун амьдарч байгааг би харж байна. Хэрвээ бид бүхэн өөрсдийн бодол санаа, мэдрэ­хүй хийгээд зан байдлаа шинээр төлөвшүүлж чадваас бид зовлон зүдгүүрээс амархан ангижирч, энэхүү зовлон зүд­гүүрийн ихэнхийг дахин буй болгохгүй байж чадна гэдэг миний итгэлийг дээрхи байдал баталж байна. Энэхүү номд би «ёс суртахууны эерэг зан байдал» гэж юуг хэлж буй тухай өгүүлэхийг оролдсон юм. Гэвч ёс зүй болон ёс суртахууны талаар нэгдсэн ойлголт өгч бүрэн дүүрэн тодорхойлно гэдэг даанч хэцүү гэдгийг би ойлгож байна.
   
Хар цагаан нь ив илэрхий, тов тодорхой ялгарч бай­даг хэрэг явдал дэндүү ховор л доо, гэхдээ хааяа нэг таа­ралддаг. Нэг хэрэг явдал янз бүрийн нөхцөл байдалд ёс суртахууны өөр өөр өнгө аяс, өөр учир холбогдолтой болдог. Үүний сацуу бид сайн муу зан ааль гэж юу болох, болох юм, болохгүй юм гэж юу вэ гэдэг талаар нэгдсэн ойлголттой байх нь чухал. Дээр үед хүмүүс шашныг хүндэтгэдэг байхдаа ёс суртахууны үйл ажиллагаагаа олонхийн даган баясдаг тэр л шүтлэгийн ачаар, тэр л сүсэг бишрэлийн дагуу явуулах ёстой гэж үздэг байлаа.
   
Гэвч эдүгээ энэ бүхэн өөрөөр эргэсэн тул бид ёс сурта­хууны ерөнхий зарчмуудыг бататгах өөр  шинэ арга замыг хайх хэрэгтэй.
   
Далай ламын хувьд намайг ямар нэгэн онцгой шийд­вэрийг санал болгоно гэж уншигч авхай та бодохын хэрэггүй. Энэхүү номын хуудсанд урьд өмнө хэлж яригдаж байгаагүй шинэлэг зүйлс ер үгүй юм. Мөн түүнчлэн энд бичигдсэн шинэ санаа нь айдас түгшүүр бүхий аливаа асуудлыг шийдвэрлэх гарцыг хайж буй зовж шаналсан хүмүүст хэрэг болох байх гэж би бодож байна. Би найз нөхдийнхөө хүсэлтийн дагуу энэхүү номыг хэвлэлд бэлтгэсэн бөгөөд “дуугүй” олонхи гэж миний нэрлэж байгаа олон сая хүнээс, түмэн олонд хэлж ярьж чадахгүй байгаа бодол санааны илэрхийлэл юм гэж үзэж байна.
   
Миний бие гагцхүү шашны, санваартны боловсролтой гэдгийг уншигч та ойлгоно биз ээ.Идэр залуу наснаасаа би буддын гүн ухаан, сэтгэл судлалыг гүн гүнзгий судалж байсан юм. Тэр дундаа би Далай лам нарын хувьд уламжлал  болсон Гелуг шашны гүн ухаантнуудын бүтээлийг түлхүү  судалж байв.
   
Гэвч шашны олон ургальч үзлийн талыг хатуу баримт­лагчийн хувьд би Буддын уламжлалт бусад гол гол бүтээлийг мөн судалсан юм.
   
Нөгөө талаар би орчин цагийн төр иргэний сэтгэлгээний талаар харьцангуй бага ойлголттой явдагаа нуухгүй ээ. Тэг­сэн мөртөө энэ ном маань шашны холбогдолтой зохиол биш. Тэр ч байтугай буддизмын тухай ч уг номд тун бага орсон билээ. Шашны зарчмаасаа илүү олон түмний ёс сурта­хууны хандлагад уриалах нь миний гол зорилго юм. Ийм ч учраас олон нийтэд зориулсан эл номыг бүтээхэд амар хял­бар байсангүй бөгөөд энэ ажилд маш олон хүн оролцсон юм. Нэгэн зүйлийг дурдахад орчин цагийн хэлэнд буулгахад хүндрэлтэй түвд нэр томъёог хэрэглэхээс өөр аргагүй нэг бэрхшээл тулгарсан юм.Би гүн ухааны зохиол туурвих гээгүй болохоор уншигчдад ойлгомжтой байлгахын үүднээс эдгээр үг хэллэгийг тайлбарлахыг хичээсэн болно. Гэвч миний бие хэдийгээр ийнхүү мэрийвч уншигчдын хэл соёл минийхээс үлэмж ялгаатайн улмаас зарим нэг түвд үг хэллэгийн нарийн ялгамж, утга санаа алдагдсан байхыг үгүйсгэхгүй ээ.
   
Энэ бүхнийг сайтар нягталсан  болохоор алдаа мадаг бага гарсан гэдэгт итгэж байна. Хэрэвзээ үл ойлгогдох зүйл гарч ирвэл би дараагийн номдоо энэ бүхнийг залруулан нийтлэх болно. Харин эдүгээ би доктор Түвдэн Жинпаг энэхүү номыг эрхлэн гаргах, эмхэтгэх, орчуулах үйлст тусал­санд гүнээ талархаж буйгаа онцлон тэмдэглэж байна. Эцэст нь хэлэхэд энэхүү номыг гаргахад гар бие оролцсон бүх хүнд чин сэтгэлийн талархал илэрхийлж байгааг минь хүлээн авч болгооно уу.

Дарамсала, 1999 оны II сар

Энэхүү орчин цаг үед би харьцангуй шинэ хүн юм. Хэдий­бээр би бүр 1959 онд эх орноо орхисон боловч Энэтхэг дахь миний дүрвэгчийн амьдрал намайг орчин цагийн нийгэмтэй их ойртуулж өгсөн юм. Би хүнийхээ хувьд төлөвшиж байсан ч 20-р зууны бодит амьдралаас ерөнхийдөө тасархай байлаа. Энэ нь зарим талаараа миний хар багадаа лам болж, Далай ламд өргөмжлөгдсөнтэй холбоотой юм. Нөгөөтэйгүүр өндөр уулсын цаана ертөнцөөс ангид тасархай орших Түвдийг сонгосон минь үүнд онцгой нөлөөлсөн гэж би боддог. Энэ сонголтон дээр би алдсан гэж боддог. Эдүгээ би ихээхэн аялж, олон шинэ хүнтэй уулзаж байгаадаа баяртай байна.

Үүний сацуу янз бүрийн хувь заяатай хүмүүс надтай уулзахаар ирэх юм. Миний цагаачлан сууж байгаа тэнгэр баганадсан уулсын дунд орших Дарамсалаг зорьж ирэгсэд бүгд л өөр өөрийн хүсэлт гуйлттай ирнэ. Тэдний дунд ихээхэн зовлонд унасан, хань ижил, үр хүүхдээ алдсан, хэн нэг нь амиа егүүтгэсэн, хэн нэг нь хорт хавдар юм уу ДОХ туссан байх жишээтэй.  Мэдээж хэрэг эх орон нэгт түвдчүүд ч мөн ирж зовлонгоо тоочно.Тэд намайг анагаах ид шидтэй, үг хэлээрээ, ер бусын ерөөл билгээрээ тэр бүх зовлон зүд­гүүрээс ангижруулах увдистай гэж боддог нь тоогүй. Би бол ердийн хүн шүү дээ. Сайндаа л би тэдний зовлон зүдгүүрийг хуваалцаж, тус дэм болохыг хичээнэ. Ертөнцийн өнцөг булан бүрээс ирсэн янз бүрийн хувь заяатай хүмүүстэй уулзаж байхад бүгд л адилхан зовж шаналсан хүмүүс байдаг. Ертөнцтэй хэдий чинээ их танилцах тусам бидний ажил үйлс яаж байна, бид баян байна уу, үгээгүй байна уу, боловсролтой юу, үгүй юу, ямар шашин шүтлэгтэй байна вэ зэрэг олон асуудал надад нэг их чухал бус санагддаг. Гагцхүү зовлон зүдгүүрээс ангижирч аз жаргалтай байхыг хүсдэг нь улам бүр тод мэдрэгддэг. Бидний бүхий л үйлдэл, амьдрал ахуйг тэр аяар нь: «Би яаж аз жаргалтай болох вэ?» гэдэг хүн бүрийн өмнө тулгардаг агуу их асуултад хариулахын төлөө хийж буй эрэл хайгуул гэж үзэж болно.
   
Аз жаргалын хойноос эцэс төгсгөлгүй хөөцөлдөх цагт бидэнд гагцхүү итгэл найдвар минь л дэмжлэг болж байх шиг санагддаг. Бид энэ бүхнийг үл зөвшөөрсөн ч гэсэн амьдрал маань өнөөдрийг бодвол сайн сайхан, аз жаргалтай болно гэхэд ямар ч баталгаа алга. Эртний Түвдийн зүйр цэцэн үгэнд, маргааш, үхлийн дараахи амьдрал хоёрын аль нь түрүүлж ирэхийг хэнбугай ч мэддэггүй гэж хэлсэн байдаг. Гэвч бид энэхүү амьдрал маань  үргэлжилнэ гэдэгт найддаг. Бид яаж ийгээд л аз жаргалтай болно гэдэгт үргэлж итгэдэг.Бид юу хийж байна вэ, тэр бүхнээ хувь хүнийхээ төдийгүй нийгмийн тодорхой давхаргын төлөөлөгчийн хувьд энэхүү үндсэн тэмүүллийнхээ хүрээнд авч үзэж болно. Чухамдаа аливаа бодгаль үүгээрээ л бусад амьд амьтантай нэгдмэл байдаг. Зовлонгоос ангижирч, аз жаргалыг олох гэсэн хүсэл тэмүүлэлд  хязгаар үгүй. Энэхүү хүсэл мөрөөдөл бидний мах цусанд шингэсэн байдаг болохоор аз жаргалыг хүсэхийн учир холбогдлыг тайлбарлах нь илүүц биз ээ.
   
Энэ хүсэл мөрөөдөл баян хийгээд ядуу аль ч оронд адилхан байна. Хүмүүс хаана ч амьдарч байсан гэлээ өөрийнхөө ахуй амьдралыг дээшлүүлэхийн төлөө болол­цооныхоо хэрээр тэмцдэг. Яагаад ч юм миний бодлоор аж үйлдвэр хөгжсөн техникийн өндөр хөгжилтэй оронд аж төрж буй хүмүүс буурай хөгжилтэй улсын иргэдээс аз жаргалыг хамаагүй бага хүртэж, зовж зүдрэх нь илүүтэй байх шиг санагддаг юм. Үнэн хэрэг дээрээ баян, ядуу хоё­рыг харьцуулбал эд хөрөнгөгүй хүмүүс сэтгэл түгших нь харьцангуй бага байдаг ч бие зовж, өвчин зовлонд ороогдох нь их. Баячуудын хувьд гэвэл хөрөнгө мөнгөө тансаг амьдра­лын төлөө хураах бус тусламж хэрэгтэй хүмүүст өглөг өгч, буян үйлдэж, ухаалаг зарцуулдаг цөөхөн хэдэн хүнээс бу­сад нь сэтгэлийн зовлонгоос ангид байж чаддаггүй тул бус­дыгаа бодвол бага зовдог юм. Ийм хүмүүст улам ихийг олж долоохын дон шүглэсэн байдаг болохоор тэдний сэтгэлд өөр зүйл бодох орон зай байдаггүй.
   
Эд хөрөнгөө эдэлж хэрэглэснээрээ тэд аз жаргал авчирч өгөх байсан мөрөөдлөө алддаг юм. Ингээд тэд эд хөрөнгөө алдаж асгахаас болгоомжлох, арай илүү юм олж долоох гэж байнга шаналж байдаг. Тэдний амьдрал гаднаас нь харахад тун сайхан, тайван мэт харагдавч  оюун санааны байнгын зовлонд тарчилж байдаг. Энэ нь хөгжингүй орны оршин суугчдын дунд айдас, түгшүүр, үл итгэх байдал, элдэв дарамт нэмэгдэж байгаатай холбоотой.
   
Үүнээс гадна эдгээр дотоод бэрхшээлүүд  ёс суртахуунт зан чанар гэж  юу болох, түүний үндсүүд юу болох тухай асуудал өдөр ирэх тусам учир утгаа алдаж, холион бантан болж байгаатай илт холбоотой юм. Хилийн чанадын амьд­рал ч энэ гаж явдлыг надад санагдуулж байна. Урьд өмнө очиж үзээгүй улс оронд анх очиход бүх юм нь л сайн сайхан байгаа юм шиг санагддаг. Уулзаж учирч буй хүмүүс ч эелдэг дотно хүлээн авна. Тиймээс сэтгэл гонсойх юм алга байдаг. Яваандаа хүмүүсийн яриаг сонсоод ирэхээр, тэдний сэтгэл зүрхийг зовоосон асуудлууд, айдас түгшүүрийг ойлгож мэдэрнэ. Хүмүүсийн олонхи нь амьдралдаа үл итгэсэн, сэтгэл ханамжгүй байдалтай байх юм. Тэд орчноос тусгаар­лагдсан мэт ганихарч, гуньж гутарсан байх юм билээ. Энэ нь яваандаа хөгжилтэй орон бүхний нийтлэг шинж  болсон түгшүүртэй нөхцөл байдлыг буй болгож  байна.
   
Эхний үед би үүнийг гайхаж байсан. Хэдийгээр би материаллаг эд баялаг нь зовлонгоос ангижруулах чадвар­тай гэж хэзээ ч бодож байгаагүй боловч үргэлж ядуу бай­сан Түвдийн улс орны байдлыг ажиглахад эд баялаг нь зовлон зүдгүүрийг бага ч атугай багасдаг аж. Биеийн хүчний хөдөлмөр эрхлэлтийг халснаар өндөр хөгжилтэй орны хүмүүс аз жаргалд хүрэх нь амьдралын хүнд хэцүү нөхцөлд байгаа хүмүүсийг бодвол илүү байх болов уу гэж боддог байлаа.Гэтэл шинжлэх ухаан, технологийн са­наанд багтамгүй амжилтууд нэг л их тав тухтай байдлыг бүрдүүлэхээс цаашгүй юм байна. Ихэнхи тохиолдолд хөг­жил дэвшил гэдэг нь тансаг орд харш, барилга байшин сүн­дэрлүүлж, тоо томшгүй машин сүлжилдэхээс арай өөр зүйл юм. Зарим нэг өвчин бүрмөсөн устаж үгүй болсноор зовлон нимгэрч байгаа нь яриагүй үнэн. Гэвч бүхэлд нь авч үзвэл зовлон нэг их багасаагүй юм.
  
Ийнхүү ярихдаа би Баруун Европт зорчсон анхны аяллынхаа нэгийг өөрийн эрхгүй санадаг. Би ур хийц сайтай, сайхан тавилгатай хувийн том байшинтай нэг их баян айлд зочилсон юм. Энэ гэр бүлийн бүх гишүүд ихэд хүндлэмтгий, сайхан хүмүүс байв. Зарц нар нь хүссэн бүхнийг гүйцэлдүүлж байхыг хараад аз жаргалын ундарга нь эд баялаг юм даа гэж нотлох нь холгүй бодож байв. Хожим нь би угаалгын өөнд оруут ханын шүүгээнд нойрсуулагч эм, элдэв боодол бүхий тайвшруулагч эм байхыг хараад юм бүхэн гаднаа гяланцаг, дотроо паланцаг байх юм даа хэмээн бодов. Энэхүү гаж зүйлийг сэтгэл зүйн болон сэтгэл хөдлөлийн гэж нэрийдэж болох бөгөөд зовлон нь материаллаг эд баялгийн боломжоос үүдэлтэй гэдгийг Барууны  олонхи оронд анзаарч болно. Барууны соёл урлагт тэнд амьдарч буй хүмүүст иймэрхүү маягийн зовлон үүсгэдэг ямар нэгэн зүйл байна уу, үгүй юу  ч гэж бодмоор юм бүхэнд энэхүү гаж байдал үнэхээр нэвтрээд байна. Гэвч үүнд би эргэлзэж байна. Энд маш олон хүчин зүйл нөлөөлжээ. Мэдээж хэрэг эд хөрөнгийн өсөлт ч маш их нөлөөлөх нь ойлгомжтой. Хүн ам нягтаршсан орчин цагийн нийгмийн хотжилтын хөгжлийг бид дурдах нь зүйтэй болов уу. Манай цаг үед нэг нэгэндээ туслахын оронд бид машин унаа, үйлчилгээний албанд бүхнийг найдаж байна. Хэрэвзээ хувийн аж ахуйтан ургац хураахын тулд урьд өмнө гэрийнхээ бүх гишүүдийг дууддаг байсан бол эдүгээ ганц утсаар яриад л асуудлыг шийддэг болжээ. Орчин үеийн амьдрал аль болохоор нэг нэгнээсээ бага шалтгаалдаг бай­хаар зохицуулагдаж байна. Хүн бүр өөрийн гэсэн хувийн байшин, хувийн машин, хувийн компьютертай, цаашилбал хэнээс ч хараат бус болохыг бүгд хүсч мөрөөдөж байна. Энэ бол байх ёстой, хэнд ч ойлгомжтой зүйл билээ. Шинжлэх ухаан, техникийн хөгжлийн үр дүнд хүмүүс улам бүр бие дааж  байгааг бодож үзэх нь зүйн хэрэг. Манай цаг үед урьд өмнөх үеийг бодвол бусдаас хараат бус байх нь их болжээ. Нөгөөтэйгүүр, миний ирээдүй манай хөршүүдээс бус ха­рин надад ажил олгосон эзнээс л шалтгаалж байгаа мэт мэдрэмж төрнө. Тиймээс бусад хүмүүс миний аз жаргалд ямар ч ач холбогдол байхгүй тул тэдний жаргал ч мөн надад огт хамаагүй гэсэн бодолд өөрийн эрхгүй оруулна. Бид нэг нэгэндээ жинхэнэ үнэн сэтгэлийн хайрыг илэрхийлэх боломж улам бүр багасч буй нийгмийг бүтээн босгосон мэт санагдана. Нийгмийн чинээлэг хэсгийнхний нэг онцлог бол ганцаардал юм. Сая сая хүн нэг нэгэндээ ойр дотно нягт холбоотой амьдрахын сацуу гол төлөв ахмад насны хүмүүс мал амьтнаасаа  өөр ярих ч хүнгүй хорвоог барж байна.
   
Орчин үеийн үйлдвэрлэл хөгжсөн нийгмийг харахад аварга том машиныг санагдуулна. Тэрээр хүмүүст үл захираг­дах бөгөөд харин ч хүн бүр тэрхүү машины хөдөлгөөнийг дагахаас өөр ямар ч сонголтгүй эрэг боолт мэт болжээ.
   
Энэ бүхэн эдийн засгийн өсөлт хөгжил гэх гуа үгээр дэмжигддэг бөгөөд чингэснээр хүмүүсийн өрсөлдөөн, хардал­тыг эрс нэмэгдүүлж байдаг. Үүнтэй зэрэгцэн бүх юм сайн сайхан байна гэсэн дүр эсгэх шаардлага гардаг бөгөөд энэ нь зовлон бэрхшээлийн асар том үүр уурхай болдог. Баруунд зонхилох сэтгэл зүйн болон сэтгэл хөдлөлөөс үүдэлтэй шаналал нь хүний гол гол хүсэл сонирхлыг тусгахаасаа илүү урлагийн хөгжлийн дорой буурайг тусгаж байх шиг байна. Мөн чанартаа гуниг шаналал Барууны орнуудаас гадна олон оронд байгаа нь надад илт ажиглагдсан. Зүүн Хойд Азийн зарим бүс нутагт эд баялаг өсөх тутам шашинд итгэх уламжлалт тогтолцоо алдагдаж, ач холбогдол нь буурч эхэлж байна.Үүний улмаас Өрнөдөд тогтсон адил олон талаараа ижил төстэй түгшүүр ажиглагдаж байна. Бие махбодийн хөндүүр зовнил орчны тусгал байдаг шиг сэтгэл зүйн болон сэтгэл хөдлөлийн шаналгаа нь тодорхой нөхцөл байдлын улмаас үүсдэг шиг иймэрхүү хүсэл сонирхол бид бүгдэд байгаа юм биш байгаа гэж бодоход хүргэж байна.
   
Өмнөд зүгийн буурай хөгжилтэй орнуудад, эсвэл «гуравдагч ертөнцийн» улс оронд эрүүл ахуйн  муу нөхцлөөс үүсдэг өвчин их гардгийг бид мэднэ. Гэтэл аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн оронд орчинтойгоо холбоотой өвчнүүд гарч байгааг бид харж байна. Тэнд усны чанар муу гэж бухимдахын оронд сэтгэл санааны хямралаас үүдсэн бухимдал байгааг бид олж мэдлээ. Энэ бүхнээс үзэхэд бидний гадаад дэвшил нь зовлон зүдгүүр, түгшүүрт автаж орчин цагийн нийгэмд сэтгэл хангалуун байх дутагдалд орсоны шалтгаан болдог.
   
Энэ дүн дэндүү гунигтай санагдаж магадгүй. Гэвч бид өөрсдийн толгой дээр буусан асуудлын цар хүрээ, шинж чанарыг  ухамсарлахгүй бол түүнийгээ шийдэх аргаа ч бас олохгүй.
    
Орчин үеийн нийгмийн материаллаг хөгжлийн гол шалтгаан нь шинжлэх ухаан техникийн томоохон амжилтууд билээ. Хүмүүн төрөлхтний энэхүү үйл ажиллагааны хамгийн чухал тал нь  үр дүнгээ нэн даруй өгдөгт л байгаа юм. Энэ нь үр дүнтэй гэх боловч тэр нь ихэнхдээ харагддаггүй мөргөлтэй адилгүй юм. Гэтэл бидэнд  зөвхөн үр дүн л гүн сэтгэгдэл төрүүлдэг. Үүнээс илүү бодитой зүйл гэж юу байх вэ? Гэтэл ингэж шүтэн бишрэх нь аз жаргалын түлхүүр бол нэг талаас чинээлэг аж амьдрал, нөгөө талаас мэдлэг оюуны хүч гэж үзэхэд хүргэж байгаа нь харамсалтай. Үүний сацуу эд материалын баялаг аз жаргал авчрахгүй гэдэг нь сэтгэлгээний хувьд эрийн цээнд хүрсэн нь хэнд ч ойлгомжтой. Мэдлэгийн тухайд бол тийм ч найдвартай биш. Гадаад хүчин зүйлээс үл хамаарагч дотоод хөгжлөөс буй болдог аз жаргалыг хэрэг дээрээ гагцхүү мэдлэг дангаараа буй болгож чадахгүй.  Бидний гадаад үзэгдлүүдийн талаар­хи ихээхэн дэлгэрэнгүй бөгөөд мэргэжлийн мэдлэг нь гарам­гай амжилт юм. Гэхдээ үүгээр хязгаарлагдаж, бүхнийг аз жаргалаас хол мэдлэг рүү чиглүүлэх нь хэрэг дээрээ аюул­тай байж магадгүй. Үүнээс болж бид хүн төрөлхтөний бодит туршлагатай танилцах өргөн боломжоос холбоо тасарч, бид бусдаас хараат гэдгээ мартахад хүрнэ.
   
Бид шинжлэх ухааны хөгжил, амжилтанд дэндүү их найдвал юу болох вэ гэдгээ бодох учиртай. Жишээ нь шашны нөлөө багасах тусам амьдралд биеэ хэрхэн авч явах вэ гэдэг талаарх хүмүүсийн итгэл улам буурдаг. Өнгөрсөн үед шашин хийгээд ёс зүй маш дотно нягт уялдаа холбоотой байлаа. Эдүгээ олон хүн шинжлэх ухаан нь шашныг «үгүйсгэсэн» гэж итгээд  энэ нь дотоод сэтгэлийн ямар нэг засаглал байгаагийн ноттой баталгаа харагдахгүй байгаа болохоор ёс суртахуун нь хувь хүний хэрэг гэж үзэж байна. Өнгөрсөн үед эрдэмтэн мэргэд, гүн ухаантнууд хэзээ ч өөрчлөгдөшгүй хууль болон туйлын үнэнийг тогтооход найдвартай үндэслэлүүдийг эрж хайх чухал шаардлагатай гэдгийг мэдэрч байлаа. Гэтэл ийм судалгааг өнөө үед ямар ч үр дүнгүй ажил гэж үзэх болсон байна.
   
Ингэснээр уг асуудлыг бүр эсрэгээр эргүүлэн туйлш­руулж, эрхэм дээд юм гэж юу ч үгүй, үнэн худал нь мэдэгдэхгүй тийм байдалд хүргэж байна. Энэ нь эмх зам­бараагүй байдлыг бий болгох юм.
   
Ингэснээр би шинжлэх ухааны хөгжлийг шүүмжлэх гэсэнгүй. Бид эрдэмтэдтэй олонтаа уулздагийн ачаар тэд­нээс их юм сурсан. Тэд материализмыг хэтэрхий их барим­талдаг ч гэсэн ярилцахад хүндрэл гардаггүй. Үнэндээ би тэдний шинжлэх ухааны мэдлэгийг гайхан биширдэг бай­сан. Хүүхэд байхдаа би нэг хэсэг шашны болон хоосон ча­нарын номоосоо илүү хуучны кино гардаг аппаратын бүтцийг их сонирхдог байж билээ. Үүнийг би Далай ламын сэрүүн лаврингийн агуулахаас олсон юм. Шинжлэх ухааны хязгаарлагдмал байдлыг бид анзааралгүй өнгөрчих вий гэхээс л би ихэд эмээж болгоомжилдог. Шинжлэх ухаан нь олон түмний ухамсар дахь мэдлэгийн анхдагч эх булаг болсон шашныг орлосноороо өөрөө шинэ шашинтай жаа­хан төстэй болж байна. Шинжлэх ухааны талыг баримтлагч зарим хүнд шинжлэх ухааны зарчимд сохроор итгэж, үүнийгээ дагаад олон ургальч үзлийг үл тэвчих аюул нүүр­лэж байна. Шинжлэх ухаан шашныг орлох нь нэг их гайхмаар зүйл биш. Яагаад гэвэл шинжлэх ухаан хүний санаа савд багтамгүй гэмээр их хөгжиж байна. Хүн анх удаа саран дээр буухад түүнийг гайхан бишрээгүй хэн байсан юм бэ? Нөгөөтэйгүүр, бид цөмийн физикчид хандан: «Би ёс суртахууны ацан шалаанд орчихоод байна. Одоо яах вэ?» гэж асуувал тэрээр толгой сэгсэрч өөр газраас хариултаа хайхыг зөвлөх байсан биз ээ.
   
Энэ тохиолдолд мөнөөх эрдэмтэн маань өмгөөлөгчөөс дээрдэх юмгүй байна шүү дээ. Шинжлэх ухаан болон хууль нь бидний үйл хэргийн боломжтой үр дүнг урьдчилан хэлж тусалж чадахаас биш, бид ёс суртахууны хувьд яах ёстойг хэлж өгөхгүй.Үүнээс гадна би шинжлэх ухааны хандлагын хязгаарыг ойлгох учиртай. Жишээ нь бид олон мянган жилийн өмнөөс хүний ухамсарын талаар мэдэж байсан, бас эрдэмтэд одоо болтол бүхий л түүхийн туршид чармайн судалсан боловч хүний ухамсар гэж чухамдаа юу вэ, яагаад ухамсар байдаг вэ, ухамсар яаж ажилладаг вэ, жинхэнэ мөн чанар нь ямар гэдгийг одоо болтол ойлгоогүй л байна. Мөн ухамсрын материаллаг шалтгаан юу вэ, үйл ажиллагааны үр дүн нь ямар вэ гэдгийг ч шинжлэх ухаан бидэнд тайлбарлан өгч чадахгүй байна. Ухамсар нь хэлбэр, бие, өнгөгүй онцгой зүйл гэдэг нь мэдээж. Түүнийг хөндлөнгийн аргаар судлах боломжгүй билээ. Шинжлэх ухаан л илрүүлж чадахгүй байгаа болохоос биш  тийм зүйл ер байхгүй гэсэн хэрэг огт  биш юм. Хамгийн гол нь, шинжлэх ухааны шинжилгээний ажлаас зайлсхийх нь хэрэгтэй юу? Мэдээж үгүй. Бүх нийтээрээ хөгжин цэцэглэх нь андуу ташаа зорилго гэж би мэдэгдэх гээгүй юм. Бие махбод дээр хийсэн туршилт бидний язгуур чанарыг дагаад бидний амьдралд гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Шинжлэх ухаан техникийн хөгжил бидний улам сайн сайхан, тохь тухтай аж төрөх хүслийг тодорхой тусгаж байдаг. Энэ бол их сайн хэрэг. Орчин цагийн анагаах ухааны олон сайхан нээлтэд баярлахгүй хэн байх билээ.
   
Зарим тосгонд уламжлалт байдлаараа аж төрж буй омгийн гишүүд орчин үеийн хотын оршин суугчдыг бодвол байгаль орчинтойгоо зохицон, үймээн самуунгүй санаа амар, сэтгэл өег байдаг нь яах аргагүй үнэн гэж би боддог. Жишээ нь, Хойд Энэтхэгийн Спитигийн оршин суугчид гадагш явахдаа гэрийнхээ хаалгыг түгждэггүй заншлаа одоо болтол хэвээр хадгалж байна. Гэрийн эздийг эзгүйд ирсэн зочин тэр айлд орж, хооллож ундалж, гэр бүлийн гишүүдийг ирэхийг хүлээх боломжтой байдаг. Дээхэн үед Түвдэд ч мөн иймэрхүү ёс заншил байсан. Энэ нь тиймэрхүү газар ер гэмт хэрэг гардаггүй гэсэн үг биш л дээ. Түвдийг эзлэгдэхээс өмнө үе үехэн гэмт хэрэг гардаг байсан. Иймэрхүү хэрэг явдал болоход хүмүүс их гайхдаг байв. Энэ нь гэмт хэрэг маш ховорхон гардаг байснаас тэр бизээ. Харин хэрэв орчин цагийн хотод хүн амины хэрэг гаралгүй нэг өдөр өнгөрвөл энэ нь тэмдэглүүштэй үйл явдал болдог байна. Хотжилт ихсэх тусам хүмүүс хоорондоо зохицож ойлголцох нь багасдаг.
   
Гэвч бид хуучны амьдралын хэв маягийг үлгэр дууриал болгохоос болгоомжлох учиртай. Хөдөө аж ахуйн буурай хөгжилтэй газруудад хоршооллох үйл явц дээд зэргийн сайн байдаг магадгүй сайн дурын үндсэн дээр гэхээсээ илүү зайлшгүй шаардлага дээр тулгуурладаг байж болох юм. Ганц нэгээрээ ядарч зүдэрч байснаас хоршооллох нь дээр гэж үздэг. Тэнд мэдрэгдэж буй ханамж чухамдаа бүдүүлэг байдалтай нь нэлээд холбоотой юм. Тэр хүмүүс амьдралын бас өөр хэв маяг байж болохыг ойлгодоггүй бөгөөд түүнийг төсөөлөх ч үгүй байх. Хэрэвзээ мэдэх юм бол маш их тэмүүлэлтэй түүн рүү орох нь ойлгомжтой биз ээ. Иймээс бидний өмнө тулгарч буй асуудлын гол нь өөрийн гэсэн зан заншил бүхий омгийн гишүүдийн нэгэн адил зохицож, зовнил түгшүүргүй сэтгэл хангалуун аж төрөхийн зэрэгцээ шинэ мянганы эхний дэлхийн материаллаг амжилтын  үр шимийг бүрэн дүүрэн  ашиглах аргуудыг эрэн сурвалжлахад оршиж байгаа юм. 
   
Өөрөөр хэлбэл омгууд  амьдралынхаа түвшинг сайж­руулахыг оролдоод ч хэрэггүй гэсэн үг болж таарч байна. Гэвч Түвдийн ихэнхи нүүдэлчид өвлийн хүйтнийг тэсвэрлэх чадвартай орчин үеийн дулаан хувцас, элдэв утаа хор ялгаруулдаггүй түлш, сүүлийн үеийн эм бэлдмэл, авсаархан зурагттай болбол хязгааргүй их баярлана гэдэгт би ихэд итгэлтэй байна. Ингэлээ гээд бид тэднийг буруутгахгүй.
   
Орчин цагийн нийгэм ололт амжилт, дутагдал доголдлын хамт тоо томшгүй шалтгаан нөхцөл байдлын үр дүнд үүссэн юм. Материаллаг хөгжлөөс татгалзсанаар бид бүх асуудлаа шийдчихнэ гэвэл  алсыг хараагүй хэрэг болно. Ингэвэл бид саад бэрхшээлийн гол гол шалтгааныг орхигдуулах болно. Түүнээс гадна өнөөгийн ертөнцөд итгэл төрүүлж буй зүйл их байна.
   
Хөгжилтэй орнуудад бусдын төлөө анхаарал халамж тавьдаг үй олон хүн бий. Хэдийгээр хязгаарлагдмал боломж­той ч гэсэн Түвдийн дүрвэгсэд бидэнд ихээхэн тус дэмжлэг үзүүлж, хүнлэг энэрэнгүй сэтгэл гаргасан хүмүүст би чин сэт­гэлийнхээ угаас талархаж явдаг юм. Жишээ нь, олонхи нь гэр бүлээсээ хол, хүнд хэцүү нөхцөл байдалд аж төрж байгаа Энэтхэгийн багш нар манай хүүхдүүдэд маш их тусалсан. Цааш нь лавтгаж харвал хүний үндсэн эрхийг хүндэтгэх явдал дэлхий дахинд улам бүр өсөн нэмэгдэж байгааг ан­зааралгүй өнгөрч болохгүй юм. Миний бодлоор энэ нь хөгжлийн сайн сайхан дэвшилт чиглэлийг харуулж байна. Дэлхийн хамтын нийгэмлэг байгалийн аливаа гай гамшиг болсон үед нэн даруй тусалж байгаа нь орчин цагийн дэлхий дахины бас нэгэн сайн тал юм. Ноцтой хор уршиг тарина гэдгийг бодохгүй цаг үргэлж сүйтгэн зэрэмдэглэж байж гэд­гийг болохгүй гэдгийг бүр ухамсарлаж байгаа нь бас нэгэн ит­гэлийг төрүүлж байна. Орчин цагийн харилцаа холбооны хэрэгслийн тусламжтайгаар хүмүүс олон талын зүйлийг их амархан хүлээж авч байгаа гэдэгт би итгэж байна.Бичиг үсэгт сурах, бүх нийтийн боловсролыг дээшлүүлэх ажил ч дэлхий дахинд урьд үзэгдээгүй өндөр түвшинд хүрлээ. Энэ бүхнээс харахад хүмүүс ямар их юмыг бүтээх чадвартай гэдэг тодхон харагдана. Хөгжлийн эдгээр нааштай хандлагыг би хүмүүс бид юу хийж чадахыг харуулсан нотолгоо гэж хүлээн авч байна.
   
Саяхан надад Английн Хатан-эхтэй уулзах  боломж олдов. Би түүний тухай бүхий л амьдралынхаа турш сонсож явсан бөгөөд энэхүү уулзалт надад гойд сайхан сэтгэгдэл төрүүлснийг хэлэх хэрэгтэй. Надад урам зориг хайрласан хүмүүсийн өөрчлөлтийн тухай нэг зүйл гэвэл ХХ зуунтай үе тэнгийн энэ эмэгтэйн санал бодол байлаа.Түүний залуу зандан байсан үеийг бодвол орчин цагийн хүмүүс бусдынхаа талаар ихээхэн санаа тавьж, дэмжлэг туслалцаа үзүүлдэг болсон гэнэ. Тэр үед хүмүүс үндсэндээ зөвхөн өөрийн улс орны хэрэг явдлыг л сонирхдог байсан бол эдүгээ бусад улс орны хүмүүсийн талаар ихээхэн анхаардаг болсон аж.  «Ирээдүйдээ та итгэлтэй байна уу?» гэж асуувал тэрээр өчүүхэн ч эргэлзэлгүй «Итгэлтэй байна» гэж шуудхан хариул­сан юм. Орчин үеийн нийгэмд эрс сөрөг хандлагууд ихээхэн байгааг мэдээж бид нэрлэж чадна. Сүүлийн үед хүн амины хэрэг, хүчирхийлэл, хулгайн гэмт хэрэг өсч байгаад эргэлзэх хэрэггүй. Үүний дээр жилээс жилд ёс бус харьцаа,  мөлжлөг гэр бүлийн дотор төдийгүй нийгэмд байгаа тухай, залуучууд хар тамхи, архинд автаж байгаа тухай, гэр бүл салалт улам бүр нэмэгдэж энэ нь хүүхдүүдэд хэрхэн нөлөөлж буй тухай бид байнга сонсож байна. Манай дүрвэгсдийн жижигхэн омог ч гэсэн иймэрхүү нөлөөг тойрч чадсангүй. Жишээ нь, Түвдэд амиа хорлосон явдал бараг дуулдаагүй байхад манай дүрвэгсдийн дотор сүүлийн үед иймэрхүү эмгэнэлт явдал нэг хоёр гарлаа. Мөн түүнчлэн Түвдийн залуучуудын дунд хар тамхинд орох явдал түрүү үеийнхэнд огт байгаагүй бол одоо байна. Энэ нь залуучууд орчин үеийн хотын амьдралд орсноос үүдэлтэй юм.
    
Дээрх асуудлуудын аль нь ч өвчин зовлон, хөгшрөлт болон үхэлтэй адил зайлшгүй тулгарах зүйл биш шүү дээ. Энэ бүхэн мэдлэг боловсролгүйтэй ч бас холбоогүй юм. Нухацтай бодож үзвэл эдгээр нь ёс суртахууны асуудал юм. Аль нь зөв, аль нь буруу, аль нь сайн, аль нь муу, яаж болох вэ, яаж болохгүй вэ гэдэг бидний ойлголтыг дээрхи асуудлууд тус бүртээ тусгаж байдаг. Үүнээс гадна үндэс суурь ч гэмээр нэг зүйлийг би дурдмаар байна. Дотоод хэмжүүр гэж миний нэрлэсэн зүйлийг бид үл хайхардаг. Дотоод хэмжүүр гэж би юуг хэлж байна вэ гэвэл: бид үүнийг л олоод авчихвал сэтгэл аяндаа ханана гэсэн битүү горьдлогын улмаас эд материалын ашиг сонирхолд илүүц анхаарч байна гэж би ойлгодог. Гэтэл бидэнд материаллаг ашиг өгөх мөнөөх сэт­гэл ханамж маань өөрөө уг чанараа мэдрэмжийн түвшнээр хязгаарлагдах болно. Хэрвээ хүн гэгч амьтан адгууснаас огтхон ч ялгаагүй гэж батлах нь үнэнд нийцдэг юм бол энэ нь хангалттай юм. Гэтэл бид чинь янз бүрийн чанартай, ту­хайлбал сэтгэх, мэдрэх, дүрслэх, үнэлж цэгнэх чадвартай болохоор бидний хэрэгцээ дан цэвэр мэдрэмжийн хүрээ­нээс хальж гардаг. Үндсэн хэрэгцээ нь хангагдчихсан хүмүү­сийн дунд сэтгэлийн түгшүүр, сэтгэл санааны хямрал, төөрөгдөл, үл итгэх байдал газар авсан байдаг нь дээр өгүүлснийг тов тодорхой харуулж байна. Бид энэхүү далд битүү үл тоомсорлох байдлыг анхаарч засаагүй цагт гадны (дайн байлдаан, гэмт хэрэг, хүчирхийлэл) болон дотоод (сэтгэл хөдлөлийн болон сэтгэл зүйн шаналгаа) хүндрэл бэрхшээлийн алийг нь ч шийдвэрлэж чадахгүй. Сүүлийн зууны аугаа их хөдөлгөөнүүд - ардчилал, либерализм, социализм нь чухамдаа үүнээс болоод л амласан сайн сайхан юмаа өгч чадаагүй шүү дээ. Ямар олон сайхан санаанууд байлаа даа. Хувьсгал үнэхээр хэрэгтэй. Гэхдээ улс төрийнх ч биш, эдийн засгийнх ч биш, тэр байтугай техникийнх ч биш. Ийм дан гадны хандлага хангалтгүй юм байна гэдгийг ойлгодог бол ойлгохоор л олон хувьсгалыг бид өнгөрсөн зууны туршид хангалттай үзлээ шүү дээ.
   
Би бол оюун санааны хувьсгал хийе гэсэн саналтай байна...