ирэх оны төсвийн төслийг хэлэлцэх үеэр. УИХ-ын гишүүн О.Чулуунбат Сангийн сайд С.Баярцогтоос “Сангийн яам хөрөнгө оруулалтыг дэмжих зорилгоор бонд гаргаад, бэлэн мөнгөний нийлүүлэлтээ нэмээд байдаг. Гэтэл Монголбанк инфляциа барьж байна төгрөгөө буцааж татаад байдаг. Үүнээс чинь болж банкны хүү нэмэгдээд, үйлдвэрлэгчдэд очиж байгаа зээлийн хүү улам өсөөд байна. Сангийн яам, Монголбанк хоёрын бодлого яагаад ингэж зөрж яваад байгаа юм бэ” гэж асуусан. Сангийн сайд хариуд нь “Монголбанк одоогийн нөхцөлд инфляцийг хязгаарлах үүднээс илүү консерватив, хатуу бодлого барьж байгаа. Монголбанк өөрөө хуультай учраас түүнийгээ барьж, ОУВС-гийн зөвлөгөөг маш сайн дагаж байгаа. Тийм учраас Монголбанкны барьж байгаа байр сууринд Сангийн яам хүндэтгэлтэй хандаж байна. Сангийн яам ийм консерватив бодлого баривал төсвийн бодлогоо сайн бариад байж болох ч эдийн засаг өсөлттэй, шингээх чадвар сайн байгаа үед нь хөрөнгө оруулалтыг аль болох дэмжих хэрэгтэй байгаа юм” гэж хариулсан. Харин УИХ-ын гишүүн Д.Дамба-Очир энэ үеэр “УИХ сонгогчдод амласан мөнгөө өгөх ёстой. Монголбанк ч инфляциас хамгаалах үүрэгтэй. Тийм учраас Сангийн яам, Монголбанк хоёрыг хагаралдуулах ийм зүйлийг УИХ-ын гишүүн хүн ярьж болохгүй” хэмээн загнасан билээ.

Тэгэхээр эндээс нэг асуулт гарч байна. Сангийн яам нэг талаас өөрт ногдсон үүргээ биелүүлж, эдийн засгийн өсөлтийг аль болох дэмжих бодлого баримталж байгаа юм байна. Монголбанк ч ялгаагүй үүнээс гарах сөрөг үр дагавар, инфляцитай тэмцэхийн тулд төгрөгийг хатууруулж байна. Алийг нь ч буруутгах арга алга. Тэгвэл энэ хоёроос гарч байгаа бодлого хаана очиж нэгдэж, үр дүнг нь чиглүүлэх ёстой газар нь аль юм бэ гэдэг асуулт.

Бодоод үзье. Монголбанк мөнгөний бодлогоо барьдаг, Сангийн яам төсвийн бодлогоо барьдаг. Үүрэг хариуцлага нь хоёр өөр зүгт харж байгаа биз. Тус тусдаа өөр өөрийн барьдаг хуультай. Энэ хоёр бодлогыг зангидаж болох газар нь тэгвэл хаана вэ? Хайгаад үзье л дээ. Хуулийг хэн баталдаг вэ, УИХ. Хэн томилгоо хийж, хэний өмнө тэд ажлаа тайлагнадаг вэ, мөн л УИХ. Монголбанк бол Засгийн газрын байгууллага биш, УИХ-аас томилогддог, УИХ-д ажлаа тайлагнадаг байгууллага. Сангийн яам бол Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлдэг, мөн л УИХ-ын өмнө ажлаа тайлагнадаг. Тэгэхээр одоогийн нөхцөлд Монголбанк, Сангийн яамны бодлогыг нэгтгэж зангидах ёстой газар нь УИХ болж байна. Ерөнхий сайд ч бус, Ерөнхийлөгч ч бус, УИХ.

Харин УИХ ямар бодлого барьж байгаа вэ гэдгийг дээр хэлсэн Д.Дамба-Очир гишүүний үг бэлхнээ харуулж байгаа юм. УИХ амласнаа биелүүлэх ёстой /намуудын амлалт гэж ойлго, нөхдүүдийг амлалт авч байх үед энэ УИХ байгуулагдаа ч үгүй байсан/, ямар ч үнээр хамаагүй. УИХ-ын өмнө хариуцлага хүлээдгийн хувьд Засгийн газар буюу Сангийн яам үүнийг нь хэрэгжүүлж байгаа юм. Амлалтаа биелүүлсний хариу реакци нь хэрвээ сөргөөр гарах юм бол Монголбанк хариуцлагыг хүлээх ёстой. Монголбанк ч мөн л үүний төлөө ажиллаж байна. Эхийг нь эцээж, тугалыг нь тураахгүй гэдэг шиг аль аль нь ажлаа сайн хийж байгаа болж харагдана. Харин үүнээс гарах үр дагавар нь харин хэний нуруун дээр буугаад байна аа. Нөхдүүд зөвхөн үр дүнгийн төлөө биш, өөрөө өөрсдийнхөө төлөө, ажиллахын тулд ажиллаад байгаа юм биш биз дээ. Ажил хийж л байвал боллоо, үр дүн нь чухал биш гэсэн үг. Харин жинхэнэ үр дагавар нь бизнесийн байгууллагууд, жирийн иргэдийн нуруун дээр буудаг.

Энэ жил гэхэд Засгийн газар 800 тэрбум төгрөгийг нийгмийн халамж маягаар бэлнээр тараах ёстой, ихэнхийг нь тараагаад дууссан. Хүний хөгжлийн сангийн 21 мянга, оюутны 500 мянга нийлээд дангаараа төсөв дээр нэмж суусан мөнгө нь энэ шүү дээ. Ирэх жилээс дахиад ахмадуудад нэг, сая төгрөг өгөхөөр төсөвт суулгаж байгаа. Хэн, хэзээ, тэгээд амлачихсаныг нь мэдэхгүй ч УИХ-ын дарга чуулганы завсарлагаар орон нутагт ажиллаад ирэхдээ нэг тийм яриатай ирсэн нь одоо ажил хэрэг болох шатандаа явж байна.

Гэвч энэ их мөнгө хаанаас гарч байгаа вэ? Мэдээж олон хүний хараал идээд байгаа нөгөө уул уурхайгаас, “Эрдэнэт”-ийн зэсийн баяжмал, Оюутолгойн урьдчилгаа татвараас. Энэ жилээс Тавантолгойгоос ч мөн урьдчилгаа аваад эхэлчихсэн. Бүгд УИХ-ын даалгавраар, намуудын амлалтыг хэрэгжүүлэх үүднээс хийгдэж байгаа. Яагаад гэвэл ирэх жил сонгуулийн жил.

Тэгвэл энэ мөнгө хаашаа орсон бэ? Мэдээж гадагшаа урссан. Энэ оны эхний есөн сарын байдлаар монголчуудын гаднаас авдаг импортын бараа, түүний дотор хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн дүн өнгөрсөн жилийнхээс 30 гаруй хувиар нэмэгдсэн байна. Ямар ч байсан монголчууд хоёр идэхгүй, хоосон хонохгүй болжээ гэсэн үг. Гэхдээ дандаа гаднаас худалдан авалт хийж байна. Хоёрдугаарт архи болон согтууруулах ундааны борлуулалт урьд оны мөн үеийнхээс дахиад 30 хувиар нэмэгдсэн. Үүн дээр мөн л гаднаас импортоор авдаг шар айраг, вино, виски буюу тансаг хэрэглээний зардал ороод явж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, бэлнээр болон бэлэн бусаар тараагдаж байгаа энэ их мөнгийг шингээх зах зээл манайд өөрт нь алга. Нэг бол зах зээл дээр борлуулагдаж байгаа цөөхөн нэрийн барааны үнийн өсөлтөд шингээд, илүү гарсан нь импортоор оруулж ирж байгаа барааны үнэд төлөгдөөд гадагшаа гарч байна.

Харъя л даа. Хоёр жилийн өмнө барилгын салбарынхан “барьсан барилга зарагдахаа болилоо, бид дампуурлаа. Төр засаг минь энэ салбартаа хөрөнгө оруулаач, банкнаас зээл өгөхгүй байна“ гэж уйлан дуугараад, жагсаад байсан. Тэгээд ОССК гэж байгуулаад, төрийн албаныханд орон сууцны хүү багатай зээл өгөөд эхэлсэн чинь анх Зам тээвэр, барилга хот байгуулалтын яамтай гэрээ байгуулж байх үед метр.кв-ыг нь 650 мянгад барина гэж байсан орон сууцны үнэ одоо нэг сая 500 мянгаас даваад, баригдсан барилга олдохоо больсон. Бүгд зарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, нийлүүлэлт нь эрэлтээсээ доогуур байгаа учраас үнийн хөөрөгдөл яваад, шинээр барилга барихад бус бариатай хэдэн барилгадаа энэ бүх мөнгө шингээд дууссан. Нэг төрийн албан хаагчид 40 сая төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл өгсөн гээд тооцохоор 4000 айлын орон сууцанд 160 тэрбум төгрөг зарцуулсан байна. Энэ маягаар 100 мянган айлын орон сууцны хөтөлбөрийн үргэлжлүүлбэл барилгын үнэ метр.кв нь тэрбумд хүрэх юм байгаа биз. Тэртэй тэргүй дотоодын цөөхөн компани нь нийлүүлэлтээ хийж хүрэлцэхгүй байгаа юм чинь.

Хэрвээ үүний оронд дотоодын барилгыхныг тэтгэсэн тэр мөнгөөрөө гэр хорооллууд руугаа ус, дулаан татаж дэд бүтцийг нь шийдчихээд гаднын барилгын компаниудыг урьж ирүүлээд, “хямд орон сууцны” хөтөлбөрөөр өрсөлдүүлсэн бол гурван жилийн дотор хэдэн айл өрх орон сууцанд орж, Улаанбаатарын утаа хэдэн хувиар буурах байсан юм билээ. Ядахдаа л үнийн өрсөлдөөн дээшээ бус, доошоо явах байсан байлгүй. Үүнтэй адил үйлдвэрлэлийн бусад бүх салбарт өрсөлдөөн байхгүй. Махны үйлдвэрлэл, сүүний үйлдвэрлэл бүгд монополь хэдэн компани болон ченжүүдийн гарт орсон. Зуны улиралд хөдөөд литр сүү 200 төгрөг байхад хотод үйлдвэрийн савласан сүү литр нь 1800 төгрөг. Яагаад гэвэл дотооддоо хуурай сүү үйлдвэрлэж чаддаггүй, дандаа импортын хуурай сүү найруулдаг учраас. 40 сая малтай атлаа нийслэлчүүд нэг кг махыг 5000 төгрөгөөр авч иддэг. Харин гадагшаа экспортолж байгаа махны үнэ нь нэг ам.доллар. Угаасаа Монголын өөрийн зах зээл жижиг учраас өндөр үнээр борлуулж ашиг олдог, харин гадаад руу гаргахдаа монголчуудын сарын хэрэглээний мөнгийг нэг дор олдог учраас хямдхан борлуулдаг ч гэх шиг хачин тайлбар хийдэг.

Энэ мэтээр дотооддоо үйлдвэрлэл хөгжүүлээгүйн горыг ард түмэн нуруун дээрээ үүрч, үнийн өсөлтөд дарлуулж байхад уул уурхайгаас орж ирж буй бүх орлого гадны бизнесийг дэмжиж, гадагшаа л урсч байна. Нэгэнт өөрсдөө дотооддоо үйлдвэрлэлгүйгээс хойш гадаадаас худалдан авалт л хийгээд байхаас өөр яах вэ.

Дотоодын үйлдвэрлэл гэхээр зарим нь гутлаа өөрсдөө үйлдвэрлээд өөрсдөө өмсөх тухай л ойлгодог, яг социализмын үеийнх шиг. Харин өнөөгийн нийгэмд арай өөр л дөө. Монголчууд дотооддоо үйлдвэрлээд дэлхийн зах зээл дээр гаргах экспортын чанартай бүтээгдэхүүн, үйлдвэрлэлийн тухай яриад байгаа юм. Тухайлбал, Тавантолгойн нүүрсийг угааж, боловсруулаад хийн түлш үйлдвэрлэе, Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрээс ган цувимал гаргаж экспортлоё, тэдгээрээс олсон орлогоороо дахиад өөр, өндөр төвшний технологитой шинэ, шинэ үйлдвэрүүд байгуулья гэдэг шиг. Түүнээс биш Тавантолгойн нүүрсийг зөвхөн дотооддоо, цахилгаан станцууддаа шатаагаад дуусгая гэвэл бараг сая жил орох байх. Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрээс гарсан гангаар монголчууд автомашин үйлдвэрлэнэ гэвэл 100 жил гүйгээд ч Япон, Солонгостой өрсөлдөж чадахгүй нь лав.

Харин тэдний автомашины үйлдвэрүүдийг Монголдоо оруулж ирээд, Оросоор дамжуулан Европын зах зээл дээр гаргая гэвэл арай өөр сонсогдох болов уу. Монголоос түүхий эдээ авч, төмөр зам, дэд бүтцийг нь ашиглаж байгаагийн хувьд лав манайд овоохон татвар төлж таарна. Үүнийг л гадаадын хөрөнгө оруулалтыг дэмжих бодлого, хөрөнгө оруулалтыг шингээх чадвар гээд байгаа юм. Манай улстөрчид болохоор “хөрөнгө оруулалтыг дэмжих” гэхээр бушуухан нөгөө стратегийн хэдэн ордоо зараад, түрээслээд, олсон ашгаа хувааж идэх тухай яриад байдаг. Үүнээс л бичвэрийн эхэнд өгүүлсэн “Эдийн засгийг дэмжих гээд байгаа тэр бодлого чинь хэнд нь байгаа юм бэ” гэдэг асуулт гараад байгаа юм. Сангийн яаманд байхгүй, Монголбанкинд байхгүй, УИХ-д бүр ч алга байна. Тэгэхээр Лу.Гантөмөр гишүүний саяхнаас анзаарч эхлээд байгаа “Монгол Улсын эрх ашигт үйлчилдаг хууль алга, үүрэг хүлээсэн нэг ч хүн алга. Төрийн байгууллагууд зөвхөн өөрсдийнхөө төлөө хууль баталж, өөрсдийгөө ажилтай байлгах л үүрэг хүлээж байна” гэдэг л үнэн болоод байна даа.

Б.СЭМҮҮН