Ийм бодлого хэрэгжүүлэхээр зэхэж буй Англи, Герман, Францыг ОУВС шүүмжлэв. Иргэд нь ч эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өдөөж байна. Харин Монголын Засгийн газар 2012 оныхоо төсвийг ямар ч эргэлзээгүйгээр өмнөх оны үзүүлэлтээс нь хоёр дахин давуулан батлуулах төлөвлөгөөг УИХ-даа танилцуулчихлаа. Ирэх оны төсвийг хэлэлцэн батлахдаа Төсвийн тогтвортой байдлын тухай болон 2012 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэлд тусгасан дүнгээс хэтрүүлэхгүй байх үүргийг УИХ, Засгийн газар хүлээж байгаа. 2012 оны эцэст нэг хүнд ногдох ДНБ 5362 ам. долларт хүрч, төсвийн алдагдал 2.4 дахин буурна. “Ирэх оны төсвийн төслийг боловсруулахдаа сонгуульд зориулаагүй. Харин сонгуулиар амласнаа бүрэн бие лүү лэхэд чиглүүлсэн, нөөц боломжоо ихээхэн дайчилсан” гэж Ерөнхий сайд С.Батболд төслийг өргөн барих үеэр хэлнэ лээ.

Саяхан Монголд айлчилсан Азийн хөгжлийн банкны ерөнхийлөгч Харухико Курода ч Засгийн газрын тэргүүнд урам хайрласан бололтой. Тэрбээр “Ойрын 10-20 жилд Монгол Улс ДНБий өсөлтөө хадгалах тө лөвтэй байна” гэж хэлжээ. Гэхдээ уул уурхайн орлогод хөөрөлгүй, өсөлтөд тулгуурсан, бусад салбараа дэмжсэн зөв бодлого явуулахыг зөвлөхөө ч мартсангүй. Харамсалтай нь 2012 оны төсвийн төслөөс тийм дүр зураг харагдахгүй байна.Түүхэнд байгаагүйгээр тэлсэн төсвийн бодлого хэрэгжүүлнэ гэж Засгийн газар ам гарахад нь энэ оны эхний долоон сарын төсвийн урьдчилсан гүйцэтгэлийн мэдээ нөлөөлөв бололтой. Учир нь эхний долоон сарын төсвийн нийт орлого 400 гаруй тэрбум төгрөгөөр даван биелжээ. Үүнийг дэлхийн зах зээлд уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ тогтвортой, өндөр байсантай холбоотой гэж Сангийн яамныхан тайлбарласан юм.

Монголд өрнөж буй бүтээн байгуулалтын ажилтай холбоотойгоор импортын хэмжээ хоёр дахин нэмэгдсэн үзүүлэлт гарчээ. Энэ хэрээр импортын татварын орлогын хэмжээ нэмэгдэж. 2011 оны төсөвт нэг тонн зэсийг 5.983.1, тонн нүүрсийг 98.8 ам.доллар байхаар төсөөлж, түүнээс илүү гарсныг нь Тогтворжуулалтын санд байршуулахаар тооцсон. Аз болоход зэсийн дундаж үнэ эхний долоон сарын байдлаар 8.425, нүүрснийх 128 доллар байсан бол 2012 оны төсвийн хууль, 2011 оны тодотголд тонн зэс 9.418, тонн нүүрсийг 186 доллар байна хэмээн тооцсон бололтой. 2011 оны хөрөнгө оруулалтыг бүрэн санхүүжүүлэхээр төсвийн тодотголыг боловсруулаад байна.

Бүтээн байгуулалтыг дагасан импорт, түүнээс татвараар олох мөнгөний хэмжээ 2011 онд хоёр дахин өссөн аж. Энэ үзүүлэлтийг 2012 оны төсөвт дөрөв дахин өсгөн тооцсон байх магадлалтай. Сүүлийн жилүүдэд уул уурхайн экспорт огцом нэмэгдэж байгаа. 2012 оны төсөв түүхэнд байгаагүй цараатай батлагдахаар байгаа нь ч энэ бүхэнтэй холбоотой. Гэвч урьд байгаагүй хэмжээгээр төсвийг тэлж байгаа нь эдийн засагт хэрхэн нөлөөлөх бол. Төөрөлдсөн төсвийн төсөл байна уу, эсвэл төгөлдөршсөн төсөл болов уу. Энэ асуултад хариулахад эрт байна. Гэхдээ эдийн засагч нарын үгийг сонсъё.

Д.Бямбасүрэн (Ерөнхий сайд асан):

-Ирэх жилийн төсөв нь төрийн эрх мэдэл авахын төлөөх барьцаанд байгааг харуулж байна. Хуульд зааснаар 2013 оноос төсвийн алдагдлыг гурван хувьд барина гэж байгаа. Гэтэл 2011, 2012 онд төсвийн алдагдлыг үлэмж нэмсэн. Энэ бол сонгуулийн амлалтаа нөхөх гэсэн арга. Улс орны эдийн засгийг дэндүү сүйтгэх юм даа.

Б.Лхагвасүрэн (Монголбанкны Хяналт шалгалтын газрын захирал):

-Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн үед ДНБ-ийг улсын үйлдвэр үүд бүрдүүлж байсан. Өөрөөр хэлбэл, дотоодын нийт бүтээгдэхүүн нь улсын төсвөө 100 хувь бүрдүүлдэг байсан хэрэг. Харин одоо ДНБ-ий нэлээд хэсгийг хувийн хэвшлийнхэн бүрдүүлж байгаа. Ийм үед төсвийг их хэмжээгээр тэлж, Засгийн газар бүх зүйлд оролцоод байвал хувийн хэвшлийнхэн хийх ажилгүй болж, төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг руугаа буцах нь уу гэж бодогдох юм. Өндөр хөгжилтэй барууны орнуудад ДНБ-ий багахан хувийг улсын төсөв эзэлдэг. Өнгөрсөн жилд манай ДНБ найман их наяд төгрөг, улсын төсөв 30 орчим хувийг нь эзэлж байсан. Энэ онд ДНБ, төсөв ойролцоогоор 14 хувиар өсөхөд хэвийн байх юм.

Стивен Барнетт (Олон улсын валютын сангийн Монголыг хариуцсан Ажлын хэсгийн ахлагч):

-2012 оны төсвийн төсөлд түүхэнд байгаагүй их хэмжээгээр зардлаа нэмэгдүүлсэн нь дэндүү эрсдэлтэй. Өмнө нь хямралд хүргэсэн тэлэлтагшилтын бодлого руу эргэн орж байгаа томоохон ухралт төдийгүй ихээхэн хүч, хөдөлмөр зарсан амжилтаа үгүй болгох аюултай. Ийм зүйл хийх цаг нь ч одоо биш. Инфляц аль хэдийнэ өндөр төвшинд хүрсэн, одоо ч өссөөр байгаа. Хэрэв төслийг хэвээр баталбал инфляцын дарамтыг их хэмжээгээр нэмэгдүүлж, түүний үр дагавар нь ядууст хүндхэн тусах болно. Дэлхийн эдийн засгийн тодорхойгүй нөхцөлөөс шалтгаалан уул уурхайн бүтээгдэхүүний ханш цаашид унах магадлалтай байгаа. Энэ үед төсвийг тэлэх нь эрдэс баялгийн үнийн уналтад нэрвэгдэх эрсдэлийг нэмэгдүүлэх юм. Улсын нэгдсэн төсвийн зарлагыг макро эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хамгаалах, дэлхийн эдийн засгийн цочролд тэсвэртэй байх төвшинд барьснаар Монгол Улсын эдийн засагт сайн нөлөө үзүүлэх боломжтой. Тодруулбал, 2012 оны төсвийн зарлагын нэрлэсэн хэмжээг Дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдэлд тусгасан дүнд барина гэсэн үг. Монгол Улсын эдийн засаг хэт халж байгаа, дэлхийн эдийн засаг эрсдэлтэй байгаа энэ мөчид Засгийн газар зардлаа нэмэх бус, ухаалаг оновчтой төсвийн бодлого баримтлах амлалтаа баталгаажуулах цаг нь болсон гэж үзэж байна.

С.Дэмбэрэл (МҮХАҮТ-ын дарга):

-Аливаа оронд улс төрийн бизнесийн цикл гэсэн нэр томъёо байдаг юм. Өөрөөр хэлбэл, сонгуулийн өмнө том амлалт авч, сонгуулийн дараа хамгийн хэцүү арга хэмжээнүүдээ авч буйг хэлж байгаа хэрэг. Ирэх оны төсвийн төсөл бол үүний дагуу хийгдэж байна. Сонгуулийн өмнөх жил учраас төсөв огцом тэлж байна. Гэвч бодит сектор руу очиж байна уу, үгүй юү гэдэг нь хамгийн чухал. Хэрэглээ рүү очиж эдийн засаг халж байна гээд байгаа. Гэтэл эдийн засаг халж байна гэдэг нь харьцангуй ойлголт. Ажлын байр бий болгодог, түргэн хугацаанд өгөөжөө өгдөг салбарт хөрөнгө оруулсан бол сайн. Хугацаа болон ач холбогдлоор нь дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтуудаа зэрэглэх ёстой. Тэгээд хэрэглээнд очиж байгаагаа багасгах ёстой юм. Хөрөнгө оруулалт, үйлдвэрлэл, хэрэглээ гурвын харьцаа нь хөрөнгө оруулалт, үйлдвэрлэл талдаа илүү байвал төсвийн бүтцийг өөрчилж болно.

Оскар Мендоза (”Frontier Securities” хөрөнгө оруулалтын компанийн гүйцэтгэх захирал):

-Монгол Улсын 2012 оны төсвийн төсөлд тусгасан “Хүний хөгжил” сан, дэд бүтцийн салбарын хөрөнгө оруулалт, эрүүл мэндийн салбарын арга хэмжээнүүд сайн болжээ. Иргэдийн цалин хөлс, тэтгэвэр тэтгэмжийг нэмэх гэж буй нь сайн хэрэг ч түүнийг хэрэгжүүлэх арга зам, хуваарилалт, хувь хэмжээг нь сайн боловсруулсан гэж үзэхгүй байгаа. Цалин хөлсийг нэмэх хэмжээг эдийн засгийн үндэслэлээр бус, улс төрийн ашиг сонирхлоор зохиосон байна. Монголын эдийн засагт сөргөөр нөлөөлөхгүйгээр төрийн албан хаагчдын цалингийн хэмжээг 53 хувиар өсгөх боломжгүй. Түүний хамгийн муу үр дагавар нь инфляц өсөх юм. Зөвхөн төрийн албан хаагчдын цалинг нэмнэ гэдэг нь хувийн хэвшлийн албан хаагчдад томоохон цохилт болно. Хаана ажиллаж буйгаас үл хамааран бага цалинтай иргэдийн цалинг нэмэх хууль боловсруулах нь оновчтой байх.

Нөөц баялгаас ихээхэн хамааралтай улс эдийн засгаа тэнцвэртэй авч явахын тулд ажлын байр, баялаг бий болгодог хувийн хэвшлийг дэмжиж ажилладаг шүү дээ. Би Монголын ирээдүйг маш сайхнаар төсөөлж байгаа. Эдийн засаг нь түүхий эдээс, ялангуяа зэс, нүүрсний үнээс ихээхэн хамааралтай байна. Түүхий эдийн үнэ тогтвортой байсан ч бусад нийлүүлэгч улсаас илүү давуу тал Монголд бий. Улстөрчдийн хэрэгжүүлэх гэж буй шинэчлэлийн ажлыг бид ажиглаж байгаа. Тэднийг дараа жилийн сонгуулийн өмнөх нэр хүндээ өсгөх бодлогоо багасгана гэдэгт найдаж байна. 2012 оны төсвийн төсөл нь хөгжлийг хурдасгахад чиглэгдэнэ гэдэгт итгэлтэй байгаа. Монгол Улс ирэх 10 жилд дэлхийн хамгийн хурдан эдийн засгийн өсөлттэй орон болно.