УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин саяхны нэгэн ярилцлагадаа: “Шударга шүүх үгүйлэгдэж байна, хууль шүүхийн байгууллагууд авлигад өртөмтгий, танил тал, улс төр, эрх мэдлийн нөлөөн дор захиалга гүйцэтгэж байна гэдэг шүүмжлэл байгаа. Энэ шүүмжлэлийг харахаар яах аргагүй шинэчлэх ёстой юм байна.

Харин яаж вэ гэдэг дээр бодлого үнэхээр үгүйлэгдэж байгаа” хэмээн өөрөө шүүх, шүүхийн салбар бүр нь тэр чигээрээ дампуурчихсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрч байгаа ч яахаа мэдэхгүй байгаа бололтой.

Мэдээж өнөөдөр шүүхийнхний хараат байдал, шударга бус шийдвэр гаргадаг зэрэг сөрөг байдлууд нь ерөөсөө энэ салбар тогтолцооныхоо хувьд дампуурчихсний илэрхийлэл төдийгүй, хатуу, чанга, үхмэл хуулийн заалтуудыг барьж шийтгэсээр байгаад монголчуудыг “шорон” улс болгочихсноос харж болно. Шүүх хүмүүсийг залхаан цээрлүүлдэг байгууллага болон хувирсан.

Шүүхийн шинэчлэлийн тухай асуудал бол ерөөсөө шүүх тогтолцооны тухай асуудал. Шүүх бол ардчилсан төрийн суурь гурван баганийн нэг шүү дээ. Шүүх бол хуулинд тайлбар хийж, хуулийн чанд хэрэгжилтийг хяндаг байгууллага.

Шүүх бол хууль тогтоох засаглал, гүйцэтгэх засаглалаас хараат бус, бие даасан байх тухай улс төрийн онолчид заасан байдаг. Шүүх байгууллагад ерөнхийлөгч хүртэл нөлөөлөх ёсгүй.

Ардчилсан төрийн энэ гурван баганийн нэг нь л бие даан, ардчилсан зарчмынхаа дагуу ажиллаж чадахгүйд хүрвэл ардчилал, шударга ёс бий болохгүй. Товчоор хэлбэл Засгийн газар, Улсын Их Хурал, Шүүх гурав чинь тус тусдаа байх ёстой. Бүр гурван тусдаа байранд байх ёстой.

Хүмүүс өнөөдөр шүүхийн шийдвэрт эргэлзэж, шүүхийн үйл ажиллагаа, шударга байдалд хүртэл итгэхээ больчихоод байна. Шүүх зөвхөн л хуулийн дагуу шийдвэрлэх ёстой ч нэг зарчмыг хатуу барих ёстой. Юуг анхаарах ёстой вэ гэхээр хүмүүсийн хийсэн үйлдэл, хуулийн заалт хоёрыг дүйцүүлэх ёстой.

Хуулийн зорилго бол хүмүүсийг шийтгэхдээ биш харин хамгаалахад оршино. Бүх л хуулиуд Үндсэн Хуулиас салбарлан гардаг. Тэгэхээр Үндсэн Хууль бол бүх л хуулийн суурь нь болж өгдөг.

Аливаа улсын Үндсэн Хууль гэдэг бол тухайн ард түмний оюуны бүтээгдэхүүн байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл тухайн ард түмний оюуны хүмүүс тухайн үндэстэндээ зориулж Үндсэн Хуулиа бүтээдэг. Түүнээс биш аль нэг Үндсэн Хуулийг хуулдаггүй.

Хэрэв Үндсэн Хууль муу бол түүн дээр суурьлан гарах хуулиуд нь ч мөн адил муу болно. Аливаа улсын хуулиуд тухайн үндэстний хэр оюунлагийг илэрхийлдэг. Сайн хуультай бол тухайн үндэстэн, ард түмний оюуны түвшин өндөр юм байна гэдэг нь харагддаг. Сайн хууль гэдэг бол хүмүүсийг шийтгэхдээ биш хамгийн гол хамгаалахад оршино.

Хууль хүмүүсийн хооронд чөлөөтэй, нөхөрсөг харьцааг бий болгож, нийгэмд амгалан байдлыг л бий болгох ёстойгоос биш хуулиар далайлгаж, айлгасан, дарангуйлсан байдлыг бий болгох ёсгүй. Хууль хэрхэн хэрэгжиж байгаагаар нь тухай улсын төрийн хэр чадвартай нь харагддаг.

Шүүгч, хуулийн хүн бол зөвхөн л хуулиа мэддэг байхаас гадна үнэнч, шударга байх ёстой. Тиймээс шүүгч үнэнч, шударга байхаа батлан тангаргалж, шүүгчийн тангараг өргөдөг. Шүүгч ард түмнийхээ өмнө шударга ажиллахаа тангараглах ёстойгоос биш төрийн өмнө тангараг өргөх ёсгүй.

Шүүхийн шинэчлэлийн асуудал яригдаж энэ намрын чуулганаар Шүүхийн зохион байгуулалттай холбоотой хууль, Шүүхийн захиргааны тухай хууль, Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль, Шүүхэд иргэдийн төлөөлөгчдийг оруулах тухай хууль, Эвлэрүүлэн зуучлах болон Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль гэх мэт хуулийн төслийг боловсруулаад байгаа юм байна.

Өнөөдөр Монголын Шүүх тогтолцоогоороо хямарчихаад байгаа гэдгийг өөрийгөө хуулийн сайн мэргэжилтэн хэмээн тооцдог УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин маш сайн мэдэж байгаа, түүнийгээ ч хэлсэн. Та хүн эрх чөлөөтэй амьдрах нөхцөл зөвхөн ардчилсан нийгэмд боломжтой бөгөөд хүний эрхүүд үргэлж дээдлэгдэх ёстой хэмээн ярьдаг.

Гэтэл та бүхний өөрсдийн чинь боловсруулсан, баталсан хуулиуд хүний эрхүүдийг зөрчөөд зогсохгүй, эрх чөлөөг хязгаарлаж байгааг та мэдэж байгаа. Яагаад хүмүүсийг хамгаалах хууль хүмүүсийн эсрэг ажиллаад байна вэ?

Шүүхийн шинэчлэлийн тухай асуудал бол зөвхөн шүүгчдийг шударга ажиллуулах тухай асуудал биш. Харин Шүүх засаглал гэсэн ардчиллын суурь гурван баганийн нэгнийх нь тухай ярьж буй ойлгох хэрэгтэй.

Зөвхөн л хэдэн шүүгчийг л шударга ажиллууд, баахан хууль нэмж батлуулаад ч шүүх шударга, бие даан шийдвэр гарган ажиллахгүй. Монголын бүх шатны шүүхийн байгууллагад ажиллаж байгаа бүх шүүгч нарыг өөрчиллөө ч мөн л ялгаагүй. Өөрөөр хэлбэл энэ асуудал чинь тогтолцоондоо байна.

Х.Тэмүүжин гишүүн ч үүнийг мэдэхийн дээдээр мэдэж байгаа. Та ярилцлагандаа “Нэг асуудлыг цэгцлэх гэхээр системийн хувьд ийм олон асуудал хамт босоод ирж байгаа юм” хэмээн гомдоллон өгүүлсэн байна лээ.

Харин шүүхийн шинэчлэлийг хаанаас эхлүүлэх вэ гэдэг харин чухал. Шүүхийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлэх таны аргыг би “Гал унтраах арга л гэж нэрлэмээр байна”.

Би дээр хэлсэн шүүхийн шинэчлэлтийн тухай асуудал бол улс төрийн онолчдын гаргаж ирсэн ардчиллын гурван баганийн нэг болох Шүүх \Legaslative\ засаглалын тухай асуудал гэдгийг. Тэгэхээр энэ маань шууд Үндсэн Хуулийн асуудал болно.

Яагаад гэвэл Шүүхийг хэрхэн ажиллах зарчмуудыг Үндсэн Хуулинд заасан байгаа. Х.Тэмүүжин гишүүн шүүхийн шинэчлэлийг хэн эхлүүлж, хийх талаар “Яаж гэдгийг нь судлаад, ул суурьтай, цэгцтэй бодлого гаргаад шахаж байх ёстой газар нь Хууль зүйн яам” гэж хэлсэн байна.

Товчоор хэлбэл таны үзэж байгаагаар шүүхийн шинэчлэлийн асуудлыг ХЗДХЯ хийх ёстой юм байна. Таны ярианаас бол тэр яам чинь л ерөөсөө ажиллаа хийхгүй байгаа юм байна гэж ойлгож байна.

Гэхдээ тэр яам чинь засгийн газарт харъяалагддаг шүү дээ. Онлынхаа дагуу юу вэ гэхээр засгийн газар бол баталсан хуулийг чинь гүйцэтгэдэг байгууллага.

Засгийн газар бол гүйцэтгэх засаглал гэдгийг ерөөсөө мартаж болохгүй. Засгийн газрын үүрэг бол баталж гаргасан хуулийг сайн гүйцэтгэх, хэрэгжүүлэх. Харин хуулийг баталдаг, өөрчлөн,шинэчлэдэг эрх мэдэл нь Үндсэн Хуулиар өгөгдсөн газар бол таны сууж байгаа УИХ.

Бас Нямдорж ч сууж байгаа. Тэгэхээр салбарын яам руу хараад “та нар л ажлаа хийхгүй байна” хэмээн чичлэх нь төөрөлдөж байгаагийн л илэрхийлэл. Яаж салбар нь ажлаа хийх юм бэ салбарын сайд нь таньтай хамт парламентад сууж байхад.

Гэхдээ ХЗДХЯ ерөөсөө ажлаа хийдэггүй, сайд нь гэж нэг дархлагдчихсан коммунист нөхөр сууж байгаа гэдгийг бүгд мэдэж байгаа. Огцруулъя гэвэл дэмжинэ ээ.

Тэгэхээр шүүхийн шинэчлэлийг хаанаас эхлүүлэх ёстой вэ шуудхан хэлэхэд Үндсэн Хуулиас эхлэх ёстой. Үндсэн Хуулинд хамгийн түрүүнд ямар өөрчлөлт оруулах ёстой вэ гэхээр дээд шүүхийн болон бүх шатны шүүгч нарыг ерөнхийлөгч томилохоо болих ёстой.

Ерөнхийлөгчийг хянаж, шүүх ёстой Дээд Шүүх чинь мэдэлд нь байгаад л гол асуудал оршино. Ерөнхийлөгч хязгааргүй эрх мэдэлтэй байна шүү дээ.

Хэн ч түүний шүүхгүй.Үндсэн Хуулинд оруулах хоёр дахь өөрчлөлт юу байх вэ гэхээр салбарынх нь сайдыг парламентаас гаргаад яаман дээр нь аваачиж ажлыг нь хийлгэх хэрэгтэй. Ингэж байж л шүүхийн шинэчлэл эхэлнэ үү гэхээс биш хоосон яриад юу ч өөрчлөгдөхгүй.

Гэтэл Үндсэн Хуулинд ямар ч өөрчлөлт оруулахгүй шүү хэмээн ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж мэдэгдчихсэн байгаа.

Гэтэл шүүхийн шинэчлэлийн асуудлыг шийдэхэд Үндсэн Хуулинд өөрчлөлт оруулах шаардлага гарчихаад байгааг та мэдэж байгаа, гэхдээ та шууд л тэгж хэлээгүй лдээ. Тэгвэл Ерөнхийлөгчийг эсэргүүцэх үү?

Мэдээж ерөнхийлөгч АН-аас гарсан учраас таньд эсэргүүцэхэд бэрхшээл үүсэж магадгүй. Гэтэл Үндсэн Хууль чинь асуудал үүсгээд байхад зүгээр л тойроод, үнэнийг хэлэхгүй байх чинь гэмт хэрэг.

Шүүхийн шинэчлэлийн асуудал бол монголын ард түмний хувь заяаны тухай асуудал. Тиймээс намынхаа эрх ашгийн дээгүүр монголын ард түмний эрх ашгийг тавих зориг таньд бий юу? Та бол хуулийн хүн.

Тиймээс та үүнийг л хийх гэж УИХ-д сонгогдож, сууж байгаа гэж бодож байна. Хэрэв үгүй гэх юм бол яах гэж УИХ-д орсон юм бэ? гэсэн асуулт гарна.

Философийн магистр Б.Гансүх