Энэ бол дөр вөн хүнтэй нэг ам бүлийн бүтэн жил амьсгалах агаар. Түүнчлэн залуу, эрүүл нэг мод арван өрөөтэй тэнцэх хэмжээний танхимыг бүтэн 20 цаг сэрүүн, цэнгэг байлгах шидтэй аж. Нэг ширхэг модны ач тус ямар гайхалтайг уншигч авхайд сануулахыг хүсэв. Харин хөрөө, сүхээр зэвсэглэсэн ногоон “алтны” эрлэгүүд үүнийг мэдэрч, ухаардаг болов уу. Модны хулгайч нарын зам хоёр газарт огтлолцдог. Төв аймгийн Баянчандмань, Жаргалант, Борнуураас мод ачсан машинууд төмөр замын “361”-ийн гармаар дайрч хот руу орно. Харин нууц замаар явдаг машинууд Шижирийн давааны ард “уулздаг”. Тиймээс “Мод” нэгдсэн арга хэмжээ зохион байгуулсан Сонгинохайрхан дүүргийн Цагдаагийн хэлтэс, “Байгаль хамгаалагч” мэдээллийн төв болон манай сониныхон өнгөрсөн амралтын өдрүүдэд дээрх хоёр зам дээр “отолт” хийж, ногоон “алтны” хулгайч нарыг мөшгилөө.

20.30 Болзсон цагаасаа ялимгүй хоцрон тө мөр замын 361 дүгээр гарам дээр очиход цаг даагийнхан хэдийнэ ЗИЛ-130 машиныг олз лоод 22-ын товчооны дэргэдэх журмын хашаа руу хүргэжээ. Бид хамтран ажиллах цагдаагийн ажилтнуудтай уулзан, танилцаж ч амжаагүй байтал тэвшээ модоор өндөрлөж, ачаагаа бризентээр бүтээсэн “Майти” маркийн машин тойроод гараад ирэх нь тэр. Цагдаа нар машин руугаа яаран араас нь давхив. Бид ч бас хөдөллөө. 100 м хүрэхгүй явтал замаас гарч, урсгал сөрөн зогссон, өмнөхтэй яг адилхан “тоноглосон” нэг “Портер” эргэж, бидний өмнө гараад ирлээ. Хамт явсан машиныг нь цагдаа нар хөөхийг хараад замын нөгөө талд гарч зогсон түр нуугдсан нь энэ бололтой.

Таамаглал маань ч зөрсөнгүй. Бидний дагаж буйг УНЦ 62-56 улсын дугаартай уг “Портер”-ийн жолооч анзаарсан бололтой замын хажуу руу гараад зогслоо. Харин нөгөө машиныг нь цагдаа нар шалгаж эхлэв. Сэжигтэй “Портер” зогсоосноо илтгэхээр 20 хүрэхгүй метрийн цаана байрлах цагдаа нар руу хөдлөх хооронд өнөөх “Портер” алга болчихож. Яаран эргэж, Эмээлт рүү салдаг замын уулзвар хүртэл яваад олсонгүй. Замын хажуу руу гарч, Жаргалант тосгон руу орсон бололтой. Ийнхүү туршлагагүйгээсээ болж мод ачсан нэг “Портер”-ийг тавиад туучихлаа. Хулгайнх нь ч хулгайн мод болж таарав. Цаг – даагийнхан “Майти” машиныг шалгаж, ямар ч бичиг баримт, жолооны үнэмлэх, зөвшөөрөлгүй байсан жолоо чийг нь хамт явсан залуугийн хамт машиндаа суулгажээ. Харин “Майти”-г цоожлон замын хажууд үлдээсэн байв.

22.00 Чоно борооноор гэдэгчлэн хулгайн мод ачсан машинууд харанхуй шөнө, үүрээр голдуу явдаг аж. Тиймээс бид хоёр хэ сэгт хуваагдан Жаргалант тосгоны цагдаагийн тасгийн дарга дэд хурандаа Ц.Баярбаатараар ахлуул сан манай багийнхан фургонтойгоо 361-ийн гармаас зүүн тийш Шижирийн давааны ар руу хөдөллөө. Харин жижиг машинтай нөгөө багийнхан төв зам дагуу шалгалт хийхээр үлдэв. Өмнөх хоёр өдөрт нь нэлээд усархаг бороо орсон тул замын хонхоруудад ус тогтож, хаа сайгүй шавар шалбааг болжээ. Тиймээс хоёр өдрийн өмнө мод ачихаар явсан машинууд энэ өдөр буцах ёстой хэмээн цагдаа нар тооцоолсон юм.

Зорьсон газартаа ирж, хулгайн замуудын уулзварт машиныхаа гэрлүүдийг унт раан зогслоо. Удсан ч үгүй Шижир өөд мацах машины дуу хүнгэнэж, давааны оройгоос гэрэл мэлсхийн гараад ирэх нь тэр. Мод ачсан ЗИЛ- 130 машин ч уруудаад ирэв. Сэлэнгэ аймгийн Түнхэл тосгоноос гарсан УБЯ 75-46 улсын дугаартай энэ машинд 77 ширхэг палк ачжээ. Цагдаа нар машиныг зогсоомогцоо хамгийн түрүүнд гар утсыг нь хураан авч унтраалаа. Хамсаатнууд руугаа хэл дохио өгнө гэж тэр. Ийнхүү шалгахад машиныг жолоодож явсан 24 настай Д.Равданцэрэн гэгч залууд жолооны үнэмлэх, тээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ, модны гарал үүслийн бичгийн аль аль нь байсангүй. Тиймээс машиныг замын хажуу руу зогсоогоод, түлхүүрийг хураан авч, отолтоо үргэлжлүүлэв. Харин манай машины хойно сууж явсан “Майти”-гийн хоёр нөхөр дуг нойрондоо дугжирч байх юм. Тэнэгийн дотор уужуу гэгч энэ болой. Тэд амьд байгалийг сүйтгэн байж хулгайлсан модоо ху аалгасандаа санаа зовж байгаа ч шинж алга.

Удалгүй бас нэг чиргүүлтэй ЗИЛ-130 машин гараад ирлээ. Гэхдээ энэ машинд өвөлжөөгөө ачин нүүж яваа зөвшөөрөлтэй хүмүүс байж таарав. 22-ын товчооны зам засвартай тул энэ хавиар зорчих том, жижиг машинуудын хөдөлгөөн улам нэмэгджээ. Байсхийгээд л жижиг тэрэгнүүд гэрэл маналзуулан давхина.

01.40 Бороо орж эхэллээ. Бага багаар дусалж байсан бороо улам ширүүсэв. Төд удалгүй жижиг ца гаан машин нэлээд зогс соноо дотроос нь согтуу бололтой нэг залуу гуйвж дайваад бид нийг чиглэн ирлээ. Цонх тогшсоноо “Ах аа тамхи байна уу” гэв. “Байхгүй, юун тамхи” гэж манай нэг цагдаа хэлтэл буцаад салгалаад явчихав. Дараа нь мэдэх нь ээ тэр нөхөр тагнуул бай сан бололтой. Хууль чангарах тусам хулгайч нарын арга нарийсчээ. Хулгайч нар жижиг тэрэг өмнөө оруулан “толгой” тагнуулд явуулдаг аж. Түүнийг нь “гүпр” гэдэг юм байна. Гүпрүүд түрүүлж яваад бүх замыг шалгаж, цагдаа, эргүүл, шалгалт байгаа эсэхийг мэдээлнэ. Ингээд модтой машинууд нь аль чөлөөтэй замыг сонгоно. Тамхи асуусан тэр хүнийг тагнуул гэж яагаад дүгнэсэн бэ гэвэл түүнээс хойш өглөөний 06.00 цаг хүртэл мод ачсан машин Шижирийн давааны араар дахиж нэг ч яваагүй юм. Уг нь шөнийн 03.00 цагаас эхлээд цувдаг гэсэн.

06.30 Бид “олзолсон” машинаа дагуулаад 361-ийн гарам руу буцлаа. Гарам дээр үлдсэн нөгөө багийнхан маань хоосонгүй хоножээ. Сэжигтэй гэсэн машин бүрийг шалгаж 02.00 цагийн үед шатахуун аваад хөдөлж байсан чиргүүлтэй ЗИЛ-130 машиныг саатуулсан байна. Тэр машин мөн л гүпртэй явж байсан гэнэ. УНЦ 17-19 улсын дугаартай “гүпр”-ийн жолооч Г.Чагдар нь модны эзэн болохыг ЗИЛ-130 машины жолооч С.Батбаяр хэлжээ. Г.Чагдарыг цагдаа нар дуудан уулзахад “Би модны эзэн биш. Наад жолоочийг чинь таньдаг юм. Бензиний мөнгө гуйхаар нь өгчихөөд явж байна” хэмээн тайлбарлаад яваад өгч. Харин УНН 86-75 улсын дугаартай чиргүүлтэй ЗИЛ- 130-ын жолооч ямар ч бичиг баримтгүй байж. Хамгийн хачирхалтай нь зүв зүгээр ирж зогсоод шатахуун аваад хөдөлж байсан машин цагдаа нарыг очоод шалгасны дараа асахаа болиод нам унтарчээ. Ийнхүү биднийг ирэхэд өнөөх чиргүүлтэй машиныг 361-ийн гармын хажуугийн шатахуун түгээх станцын дэргэд саатуулчихаад байж байв.

Машины жолооч С.Батбаяртай хэдэн хором ярилцлаа.

-Би юу ч мэдэхгүй. Таньдаг хүн энэ модыг хот руу хүргэчихээд ир гэхээр нь хүний машин унаад явж байгаа нь энэ.

-Хот руу энэ модыг хүргэсний төлөө танд хэдэн төгрөг төлөх вэ?

-50000.

-Энэ моднуудыг хаанаас авчирсан юм бэ?

-Төв аймгийн Батсүмбэрээс. Хоёр хөгшний хашаанаас ачиж авчирсан.

-Жолооны үнэмлэхгүй байж машин бариад явж болж байгаа юм уу. Яагаад ямар ч бичиг баримтгүй байгаа юм бэ?

-Энэ модны эзэн(жижиг машинтай жолооч) бүх бичиг баримтыг авсан. Би юу ч мэдэхгүй гэлээ. Тэрбээр модны гарал үүслийн бичиг байгаа хэмээн үзүүлсэн ч он сар, хэд хэдэн тоог нь засварласан байв. Тэрбээр цагдаа нарт баригдсандаа огтхон ч айж сандарсан шинжгүй, хээв нэг зогсоно. Харин манай цагдаагийн багт мэргэжлийн таван жолооч байсан тул тал талаас нь үзэж, харж байгаад машиныг нь асаачихлаа. Тэгсэн өнөөх нөхөр улны утас буюу бидний ярьдгаар сэвчээнд тог дамжуулдаг утсыг нь салгаад, үзүүрүүдийг нь нуумар аядсан байжээ. Хулгайн мод ачсан машины жолооч бүр энэ мэт муйхар аргаар машинаа унтраачихаад “Машин асахгүй байна” гэсэн тайлбар тавьдаг. Энэ нь тэдний бултах бас нэг башир арга.

С.Батбаярын чиргүүлтэй машинд хоёр метрээр тайрсан нийт 20 шоо метр хэрэглээний нойтон мод ачсан байв. Голдуу шинэс, нарс, хар мод. Ийнхүү машиныг нь асаасан тул “олзолсон” хоёр машинаа дагуулаад 22-ын товчооны дэргэдэх журмын хашаа руу хөдлөв. Замаараа өм нөх орой нь саатуулсан “Майти” машинаа авах гэтэл алга болжээ. Тэр машины жолооч болон хамт явсан залуу нь санаа амар унтаад байсны учрыг сая олов. Цагдаа дуудах хооронд биднээс зугтаж амжсан өнөөх “Портер”- ийн жолооч аваад явсан хэрэг.

“Майти”-гийн жолооч Б.Энхбат “Би Түн хэлийн модны зах дээр мод зүсдэг. Таньдаг хүн гуйхаар нь хүний машин унаад явж байна” гэ сэн улиг болсон өнөөх тайлбарыг хэлэв. Хураасан “Майти” машиныг бултуулан авч явсан хам саатнууд руугаа утасдаж дуудахгүй бол 72 цаг саатуулна гэдгийг цагдаагийн ажилтнууд хэлэхэд “Надад утас байхгүй. Тэгээд ч дугаар нь алга” гэснээс огт танихгүй, мэдэхгүй хэмээн эсэргүүцээгүй нь тэднийг холбоо сүлбээтэйг улам батлав. Арга нь нарийссан хулгайч нар гар утсаар хоорондоо мэдээлэл дамжуулж, нэг нь баригдахад бусад нь сэжиг аван ажлаа зогсоодог аж.

Цагдаагийн найман ажилтантай бүрэлдэхүүн шалгалт хийж буйг зугтсан “Портер”-ийн жолооч болон тамхи асуусан залуу бусдадаа мэдээлсэн бололтой. Ямар ч байсан хоосонгүй, дөр вөн машины таван тэвш модыг хулгайчдаас хураасан нь бага ч гэсэн ялалт. Гэхдээ цагдаа хэчнээн ажиллаад, хулгайч нарыг барьж саатуулаад ч нэгэнт “амь” тавьсан модод дахин ургахгүй, хүчилтөрөгч үйлдвэрлэж, та бидний уушгийг баярлуулахгүй нь эмгэнэлтэй. Цагдаа нар хэчнээн хүч хөдөлмөр гарган ажиллаад ч модны хулгайч нарыг хорьж дийлэхгүйг бид ийнхүү нүдээр үзлээ. Манай улсын нийт нутаг дэвсгэрийн ердөө найман хувь буюу 18.3 сая га газар нь ой бүхий талбай юм. Гэтэл сүүлийн 30 жилийн хугацаанд ой мод 1.4 сая га-гаар хорогдсон гэсэн тоо байна.

Мэдээж гол шалтгаан нь хүний хүчин зүйл. Дэлхий дээр секунд тутамд хөлбөмбөгийн нэг талбайн хэмжээтэй ой сүйдэж байгаа талаар баримт бий. Энэ нь хүн төрөлхтөн жилд таван сая гаруй ам км-ээр буюу 0.22 хувиар ой модыг багасгаж байна гэсэн үг. Хэрэв бид 30 жилд сая сая га-гаар нь хөнөөгөөд байвал ирэх зуунд ой модныхоо талыг барна. Энэ нь дэлхийн сүйрлээс илүү экологийн, амьд организмын сүйрэл биш гэж үү. Нэг модыг тарьж, нас бие гүйцтэл нь ургуулахад дор хаяж 100 жил шаардана. Үүнд нэгэн үеийнхний нас хүрэхгүй. Модоо огтлуулсан газрын хөрсний ус шингээн авах чадвар 70 хүртэл хувиар багасаж, хөрсний ялз маг, үржил шимт чанар алдагддагаас тухайн цэг цөлжих эрсдэлд ордог.

Түүнчлэн ой мод устсанаас гол горхины эх болсон уулсын мөнх цэв дэг хайлсаар байна. Ийнхүү даамжирсаар өнөөгийн хүн төрөлхтний өмнө тулгамдаад буй дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөөлж, түргэсгэж байна. Гэтэл манай зарим нэгэн экологийн “алуурчдад” мод зөвхөн түлш, мөнгө болон харагддаг бололтой. Ургаа сайхан моддыг уйлуулан байж машин машинаар нь зөөсөөр… Өөрсдийнхөө ч, үр хойчийнхоо ч амьд явах, амьсгалах эрхийг ийнхүү “хулгайлж”, ногоон “алт” болсон ой мод руу уулгалан дайрч байгаа хул гайч нар алтны нинжа нараас ч дутахгүй бай галь эхийн нулимсыг барж байна.