"Төрийн алба хамгийн олон ажлын байр бий болгодог салбар болсон" хэмээн Төрийн албаны зөвлөлийн дарга Д.Зүмбэрэллхам нэгэнтээ хэлсэн. Төрийн албанд хүн бүхэн тэмүүлж, ажилд орохыг хүсдэг. Нэгэнт төрийн албанд орчихвол хуулиар хамгаалагдаж, тогтвортой ажлын байртай болох учраас ийнхүү нийтээрээ шахам хошуурч байгаа юм. Барагтай л бол халаа, сэлгээ, цомхотголд өртөхгүй. Дарга, удирдлага нь улстөрийн шалтгаанаар халагдаж солигддог ч энгийн албан хаагчдынхаа эрхийг төдийлөн зөрчихөө больсон. Энэ нь төрийн албан хаагчдыг намын харьяаллаас түдгэлзүүлсэнтэй холбоотой.

Гэтэл сүүлийн үед насаараа дархлагдсан албан хаагч хэн нэгэнд ажлаа өвлүүлж, уламжлуулах асуудал энгийн жишээ болжээ. Сумын номын санч эмэгтэй хүүхдээ дээд сургууль төгсөж ирэхийг нь яаж ийж хүлээж байгаад тэтгэвэртээ гарч ажлаа өвлүүлж байна. Багшийн хүүхэд багш, эмчийн хүүхэд эмч, захиргааны ажилтны хүүхэд нийгмийн даатгалын байцаагч болдог дүр төрх манай нийгэмд шилэн бүрхүүл мэт тогтжээ.

Аль ч сумын захиргаанд ойролцоогоор 7-15 хүн ажилладаг. Тэнд дөнгөж сургууль төгссөн залуус ажилд орно гэвэл худлаа. Азтай ганц хоёр нь аав ээжийнхээ ажлыг залгамжилна. Тиймээс их дээд сургууль төгссөн залуусын ихэнх нь нийслэлд ажилд орохыг хичээнэ. Гэхдээ хандив нэртэй авлигын босгонд дахиад л тээглэнэ.

Нэгэн танил маань Боловсролын их сургууль төгссөн хүүхдээ хотын захын гэр хорооллын сургуульд багшаар оруулахаар хөөцөлдөж л дээ. Гэтэл сургуулийн захирал нь 600.000 төгрөг нэхэж "золигтсон" гэх. Энэ бол зүгээр л жирийн захын авлигын инээдэмтэй жишээ.

Өнөөдөр дунджаар 150 мянган хүн татвар төлөгчдийн мөнгөөр цалинжиж, нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалаа төлүүлж, бас бус тэтгэлэг тэтгэмж, урамшуулал хүртэж байдаг. Ард түмэн тэднээс шударга ажиллахыг л ганцхан хүсдэг. Гэтэл шударгаар ажиллаад "баяжсан" төрийн албан хаагч харсан уу. Ердөө өнгөрсөн жил хөдөөнөөс Боловсролын яаманд ирсэн нөхөр өнөө жил амьдрал нь илт сайжирчихсан байх нь шударга хөдөлмөрийн үр дүн лав биш. Нийтээрээ үүнийг мэдэх хэрнээ хэн ч юу ч хэлдэггүй. Харин төрийн албанд шунан дурлагсадын тоо жилээс жилд өссөөр байна.

Амжилттай яваа бизнесээ орхиод төрийн албанд орох "тэнэгүүд" зөвхөн Монголд л байгаа нь энэ албаны хэчнээн өгөөжтэйг илтгэх бус уу. Ойрын хэдэн жилдээ л лав хамгийн олон ажлын байр бий болгогч нь төрийн алба хэвээр байх нь тодорхой. Хүнд суртал, авлига, хээл хахуулийг багасгаж, төрийн албыг цэвэршүүлэх тухай дээр дооргүй ярьдаг ч байдал бахь байдгаараа үргэлжилсээр байна.

НЭГ ГЭРТ ЗААВАЛ УИХ-ЫН ХОЁР ГИШҮҮН БАЙХ АЛБАГҮЙ

"Эх нь булингартай бол адаг нь булингартай" гэдэг. Төрийн эрх мэдлийг баригч эрхэм түшээд, төрийн өндөр албан тушаалтнуудаас төрийн албаны томилгооны шударга бус үйл явц үүсэлтэй гэхэд хилсдүүлсэн болохгүй. Төрийн албанд өвлөгдөх уламжлал дэлгэрч байхад улстөрд ааваас хүүд,ахаас дүүд гэсэн зарчим аль хэдийнэ үйлчилж эхэлсэн.

Төрийн албан хаагчдын цалин өнөөгийн нийгэмд тийм хангалуун амьдруулах хэмжээнийх биш. Гэтэл цагдаа, газрын алба, мэргэжлийн хяналт ер нь төрийн албанд ажиллагчдын цөөнгүй нь хэдэн жилийнхээ цалинг хураагаад ч авч чадахгүй шахам үнэтэй машин хөлөглөж, Улаанбаатарын утаанаас дайжиж үнэтэй орон сууц, харшид амьдардаг. Эндээс л хардлага эхэлнэ.

Хэний мөнгөөр хэдийдээ хагартлаа баяжив хэмээн хэн хүнгүй бодно, хардана, сэрдэнэ. Төрийн эгэл жирийн албан хаагчдын дунд багшийн хүүхэд багш, эмчийн хүүхэд эмч болох ёс үйлчилж байхад бараг л УИХ-ын гишүүний хүүхэд УИХ-ын гишүүн болох учиртай гэсэн өв залгамжлалын улстөр үүдээ нээгээд удаж байна.

Түүнчлэн сайд, Элчин сайд, бусад өндөр албан тушаал хашиж байсан, байгаа хүний хүүхэд аавынхаа хашсан хэмжээний эрх мэдэл, албан тушаалд байх ёстой гэсэн шударга бус хуваарилалт борооны дараах мөөг адил олширсон захын жишээг дурдаж болно. УИХ-ын зарим гишүүн хүү, дүү нараа улстөрд эртнээс сойж замыг нь зассаар нэг л өдөр албан тушаалд аваачаад тавьчихдаг гаж жишиг газар авах шинжтэй.

Тухайлбал, 2008 оны орон нутгийн сонгуулиар УИХ-ын хэд хэдэн гишүүний хүүхэд, дүү нар дүүрэг, нийслэлийн Иргэдийн хуралд нэр дэвшин зарим нь өвдөг шороодож байв. Эхнэр, нөхөр, ах дүү хоёр өөр намаас нэр дэвшин аль нэг нь ялагдахад нөгөө нь эрх мэдэл, албан тушаалтай үлддэг жишээ ч хуучраагүй байна Аав нь Ардын намаас, хүү нь Ардчилсан намаас сонгуульд нэр дэвшин өрсөлдөж байвал эргэлзэж, гайхах хэрэггүй биз ээ.

Жишээ нь, УИХ-ын гишүүн, ХХААХҮ-ийн сайд, ИЗН-ын дэд дарга асан Ц.Ганхуягийн дүү нь дүүргийн Иргэдийн хуралд өөр намаас нэр дэвшин өрсөлдөж байв. УИХ-ын гишүүн Батж.Батбаяр "Миний хүү УИХ-ын гишүүн болох туршлагатай, найдлага хүлээлгэж байна" гэсэн утгатай ярилцлага хэвлэлд өгч ил тод зарлав. Түүний хүү 2008 онд нийслэлийн нэгэн дүүргийн Иргэдийн хуралд нэр дэвшиж байжээ. УИХ-ын гишүүн асан Р.Бадамдамдингийн хүү, УИХ-ын дэд дарга П.Батхүүгийн дүү, ЗТБХБ-ын сайд Х.Баттулгын дүү, УИХ-ын гишүүн Ө.Энхтүвшингийн хүү, Монголбанкны Ерөнхийлөгч, УИХ-ын гишүүн асан Л.Пүрэвдоржийн хүү гээд дүүрэг, нийслэлийн Иргэдийн хуралд өрсөлдөж улстөрд эртнээс биеэ бэлтгэсэн, улмаар 2012, цаашлаад 2016 оны УИХ-ын сонгуулийг сэрүүн зүүдлэгсэд олон байна.

Гадаадын өндөр хөгжилтэй орнуудын их дээд сургуульд Засгийн газар хоорондын гэрээ, төрийн дэмжлэгээр суралцагчдын дийлэнх нь эрх мэдэлтнүүд, олны танил хүмүүсийн хүүхдүүд байдаг. Өв залгамжлан төрд, улстөрд ажиллагсад бүгд гадаадад сурсан гэвэл гайхаад хэрэггүй. Учир нь хүүхдээ гадаадад сургах давуу боломж эрх мэдэлтнүүдэд байдаг. Энэ утгаараа мэдлэг, боловсролтой залуус гэдэг нь ч тодорхой. Гэхдээ төрд, улстөрд өв залгамжлал байх ёсгүй, өрсөлдөөд ороод ирвэл өөр харагдана. Эх орноо гээд ирсэн өндөр мэдлэг боловсролтой, ажил хийх авьяас чадвартай, шударга залуус цаана чинь олон байна.

Танил тал, ар өврийн хаалгагүй учраас тэднийг төрийн албанд "голоод" авдаггүй гаж жишигт ганцхан эрх мэдэлтнүүд л буруутай. Үнэндээ бол улстөрд хүүгээ өв залгамжлуулахыг ил тод зарласан нь УИХ-ын ганц гишүүн нь Батж. Батбаяр л болохоос олон хүн ирээдүйн сайд, УИХ-ын гишүүнийг эчнээгээр нууцхан бэлтгэж байгааг хэлж мэдэхгүй. Энд нэр нь гарсан хүмүүсийг бүгдийг авлига авдаг гэж байгаа юм биш. Гэхдээ эцгийгээ хэрхэн баяжсаныг мэддэг хүү төрд ажиллалаа гэхэд шударга байж чадах уу гэдэг эргэлзээтэй.

Ийм шат дамжлага нэгэнт тогтвол, улстөрийг өмчлүүлдэг болчихвол төрийн албыг шударга, нэр хүндтэй байлгах тухай яриад ч нэмэргүй. Дараа дараагийн сонгуулиар УИХ-ын гишүүн асан эрхмүүд "Миний хүү надаас илүү шударга, та бүхэн итгэл үзүүлээрэй" хэмээн пиардвал гайхах хэрэггүй болох нь. Чухам ямар зорилгоор хүүгээ, дүүгээ, танилаа улстөрд татаж оруулахаар зүтгэж, хичээж, мэрийж байна вэ.

Монголын улстөрд өв залгамжлагч заавал байх албагүй шүү дээ. Даргын хүүхдэд даргаас өөр хийж чадах ажил баймаар л юм. Монголын нууц товчоонд Жадран овгийн Жамух Тэмүүжин андтайгаа эв түнжин хагарахдаа хэлсэн "Тэнгэрт хоёр нар байдагүй шиг газарт хоёр хаан байх учиргүй" хэмээсэн утга бүхий алдарт үг нь тэмдэглээстэй бий. Түүн шиг нэг гэрт заавал УИХ-ын хоёр гишүүн байх албагүй хэмээн улстөрчдөд сануулмаар санагдана.

Д.Дамдин