Сономцэрэнгийн Цэгмид нь Баянхонгор аймгийн Жинст сумын уугуул, 1937 онд «Улаанбаатар» хотод мэндэлсэн. Багшийн сургууль, Москвад Комсомолын төв сургууль, МУИС төгссөн, монгол хэлний багш мэргэжилтэй. Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн гишүүн, сэтгүүлч хүн. Дунд сургуульд багш, хичээлийн эрхлэгч, АБЯ-нд мэргэжилтний албыг дөчөөд жил хашсан. «Монгол хэлний хураангуй лавлах», «Сэдэвчилсэн сорилууд», «Ухаарлын үр» зэрэг арваад ном, 30 гаруй туршлага, судалгааны өгүүллэг бичиж нийтлүүлжээ.
Сүүлийн арав хорин жилд эдүгээ Монгол улсад бүх нийтээр хэрэглэж алба, амины ажлаа залгуулж буй Кирилл монгол бичгийг элдвээр өөрчилж ярьж бичих болов. Төвийн сонин, ном хэвлэлд бичсэн зүйлийг нягтлан үзвэл зарим эрдэмтэн судлаачид уйгаржин монгол бичгээ төрийн бичиг болгоё гэж туйлширсан байдаг бол дийлэнх нь төрийн хэргийг аль бичгээр хөтлөн явуулахыг дан ганц дээрээс тулгасан захиргаадалтын аргаар биш, ард түмний дунд өргөн санал асуулга явуулж, жинхэнэ ардчиллын зарчмаар шийдэх, хос бичигтэн байх гэсэн саналтай байдаг юм билээ.
Түүнчлэн монголын нэр нүүр болж явдаг алдартай эрдэмтэн О.Шагдарсүрэн, Д.Ёндон, Ш.Гаадамба , С.Мөөмөө, Ж.Жамъянжав, Г.Сүхбаатар, С.Лочин, ахмад багш П.Рэнжин, Б.Осор, Д.Өлзийбаяр нар нэгдэн «Кирилл бичгийг хамгаалах Монголын хороо» байгуулж, өөрсдийн ба хэрэглэгч олны санал дүгнэлтийг УИХ-д хэд хэдэн удаа өргөн барьсан байдаг юм.
Дээрх эрдэмтдийн нэгэн болох Академич Ц.Дамдинсүрэн гуайн 1984 онд зохиосон «Монгол үсгийн дүрмийн толь бичиг»-ийг хянан тохиолдуулсан академич С.Мөөмөө багш: « ... Шинэ үсгийн дүрмийг өөрчлөхийг дэмждэггүй эрдэмтдийн нэг нь би юм. Монгол кирилл үсгийн дүрмийг өөрчлөх саналтай эрдэмтэд цөөнгүй байдаг нь мэдрэгддэг. Бараг л боломжгүй зүйл. Яагаад гэвэл үндэсний хэл бичиг, соёлоороо дуртай цагтаа оролдвол сөнөж мөхөхийн цондон болно. Хэл, соёлын гүн эмгэнэлд автана... Орчин цагийн монгол хэл бичгийг зохиохдоо Ц.Дамдинсүрэн гуай өгүүлбэрзүй, авиазүй, түүхэн уламжлалын гурван зарчмыг баримталсан юм» гэж МОНЦАМЭ мэдээ сонинд өгсөн ярилцлагадаа онцолсон байхыг саяхан олж уншснаа энд сануулахад илүүдэхгүй биз.

Бичиг үсгийн талаарх мэтгэлцээн

Монголчууд Хүннү Сүннүгийн үеэс эдүгээ хүртэл түүхэн учир шалтгаанаар арваад бичиг үсгийг боловсруулж зохион янз бүрийн хугацаагаар хэрэглэж ирсэн хоёр мянган жилийн үсэг бичгийн түүхтэй ард түмэн мөн гэдгийг олон эрдэмтэн судлаачид судалж тогтоосон байдаг.
Эдүгээ бид уйгаржин монгол бичиг, кирилл монгол бичгийг хэрэглэж байгаа билээ. Өнгөрсөн зууны ерээд оноос өмнөх тогтолцооноос өө сэв эрж бүхэлд нь харлуулж гутаахыг оролддог хүмүүс кирилл бичгийг халж, уйгаржин монгол бичгийг сэргээн төрийн бичиг болгох талаар төрийн тэргүүндээ өргөх бичиг барьж, дунд сургуульд нэгэн үе монгол бичгийг яаруу сандруу нэгдүгээр ангиас нь зааж эхлүүлэн хэрэглэгчдэд үл ойлгогдох хүлээлт үүсгээд байсныг хэн хүнгүй мэднэ.
Латин үсэг авч хэрэглэх тухай ч яригдаж байсан удаатай. Энэ нь хүмүүсийн сэтгэлийн хөөрөл дээр тоглож, нийгмийн тодорхой нөхцөл байдал, зүй тогтлыг харгалзахгүйгээр хэт туйлширснаас үүдэлтэй байсан байж магадгүй .
Харин юмны учир начрыг ухаж ойлгодог, сайн мэддэг Х.Зандраабайдий, С.Лочин мэтийн цөөн зохиолч, сэтгүүлч үнэний чиг зарчмыг дагаж « ... Тэгж ярихдаа хүрэх юм бол хуучин бичиг хэрэггүй, түүнийг хэрэглэвэл тэгнэ шүү гэж заналхийлсэн юм төр засгийн баримт бичигт байхгүй , хуучин бичгээр хэвлэхээ хэвлэж , хэрэглэхээ хэрэглэж, дунд сургуульд ч шаардлагатай, их дээд сургуульд ч хуучин бичгийг үзэж, хуучин бичгээр ном туурвил хэвлэж байсныг өнөөдөр хэн ч үгүйсгэж чадахгүй ээ. Хэтэрхий нэг талыг барьж хуучныг сэргээхийн далимд шинийг устгахыг эрмэлзэх нь харуусалтай байна» гэхчилэн өөрсдийн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж үнэний дуу хоолой болж байсан юм. Ийм эгзэгтэй үед (2005 онд) янз бүрийн төвшний төлөөлөл болон үзэл бодлын зөрүүтэй хүмүүс оролцсон «Төрөөс баримтлах хэлний бодлогын асуудлууд» сэдэвт нэгэн эрдэм шинжилгээний бага хуралд ШУА-ийн хэл зохиолын хүрээлэнгээс тавьж хэлэлцүүлсэн илтгэлдээ: «Хамгийн сайн сонголт нь одоогоор хэрэглэж байгаа кирилл бичгээ цаашид хөгжүүлэн хэрэглэх нь тохиромжтой.
Учир нь кирилл үсэг бол монгол бичгийн хэллэг, бичлэг зөрөөтэй сул талыг даван туулж чадсан бөгөөд сурахад хялбар, орчин үеийн нэр томъёог орос хэлнээс шууд авч хэрэглэх боломжтой , мөн товчилж бичихэд дөхөмтэй, европ бичгийн хэвлэх төхөөрөмж болон цахим бичүүр ашиглах бүрэн бололцоотой, улс даяар хүлээн зөвшөөрсөн бүх нийтийн харилцааны бичиг болж төлөвшсөн тул улс орны өмнө одоо тулгамдсан болон цаашид тулгамдах асуудлыг шийдэж чадах нь эргэлзээгүй бөлгөө.
Энэ сонголтыг хийх нь уламжлалт монгол бичгээ сурахгүй гэсэн үг огт биш. Монгол бичгээ сурна. Сурах сурахдаа сайн сурч байж монгол соёл иргэншил, уламжлал, зан заншлаа хадгалж хөгжүүлнэ. Ийнхүү зохих хүрээнд хэрэглэх боловч, гагцхүү төрийн үйл хэргийг хөтлөх бичиг болохгүй» хэмээн ШУА-ийн байр суурийг тов тодорхой илэрхийлсэн байдаг юм. Энэ зарчмын санал нь дээр өгүүлсэн үсэг бичгийн талаарх эцэс төгсгөлгүй мэтгэлцээнд цэг тавьж, хамгийн оновчтой зөв шийдвэр гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж би бээр иргэнийхээ хувьд үнэлж цэгнэж явдаг нэгэн. Цаашдаа ч хэрэглэгчдийг төөрөлдүүлсэн өөр нэг санаа сэдэж хэн нэгэн гараад ирэхийг үгүйсгэх газаргүй тул сэрэмжлүүлэх үүднээс дахин сануулж байна.
Хоёр гурван жилийн өмнөөс « монгол кирилл бичгийн шинэчилсэн дүрмийг боловсронгуй болгох асуудалд» (шинэчилсэн дүрмийн төсөл хавсаргасан) гэсэн материалыг хүмүүс гараас гар дамжуулан уншиж яваатай тааралдах боллоо.
Академич Д.Төмөртогоо гуай Эрдэм шинжилгээний бага хуралд тавьж хэлэлцүүлсэн нэгэн илтгэлдээ: «Шинэчлэн боловсруулсан дүрмээ төрийн хэлний зөвлөлөөр хэлэлцүүлж, 2004 оны сүүлчээр БСШУЯ-нд барьсан боловч төр засгийн зүгээс ямар ч анхаарал тавиагүй өдий хүрлээ» гэж тэмдэглэсэн байдаг юм. Тэр шинэчилсэн дүрэмд Кирилл монгол бичгийн одоогийн хэрэглэж буй дүрэмд хайхрамжгүй хөнгөн хуумгай хандсан байдал нэлээд ажиглагдсан учир өөрийн санал бодлоо уншигчидтайгаа бас хуваалцахаар шийдэв. Зөвхөн өөрийнхөө ажигласан зүйлээс онцолж заримыг хамгийн товчоор өгүүлэхэд:
Нэгд, энэхүү шинэчилсэн дүрмийн төсөл нь шулуухан хэлэхэд одоогоор мөрдөгдөж буй кирилл монгол үсгийн дүрмийг бүхэлд нь өөрчлөхийг урьдал болгожээ гэж үзэж болохоор байна. Өөрөөр хэлбэл, монгол бичгийн хэллэг бичлэг зөрөөтэй байсан сул талыг даван туулж чадсан, ирээдүйн хандлагыг мэдэрч тусгасан, бас амьд хэлэндээ ойртуулж өгсөн гол гол дүрмийг хасаад хаячихжээ. Тиймээс дээрх төслийг кирилл монгол бичгийн гэхээсээ илүүтэй уйгаржин монгол бичгийн үсгийн дүрэм байна шүү дээ гэж хэлмээр юм. Монголчууд бидэнд ялгаатай дүрс бүхий үсгээр тэмдэглэсэн хэллэг бичлэг нь яг адилхан зөрөөтэй хоёр янзын бичиг хэрэгтэй юу? Аль эсвэл нэг нь уламжлалаа хадгалсан уйгаржин, нөгөө нь ОЦМХ-ний амьд хэл аялгууг тусгасан кирилл монгол гэсэн хос бичигтэйгээ байх нь ашигтай юу? Миний бодлоор хоёр дахь хувилбар нь илүү тохиромжтой гэж хэлэх байна.
Хоёрт, Академич Ц.Дамдинсүрэн гуай «Монгол үсгийн дүрмийн толь» хэмээх номынхоо оршилд үсгийн дүрэм ба үсгийн дүрмийн толь зохиоход «Өөрийн хэлний хөгжлийн өнгөрсөн үе, одоогийн байдал, ирээдүйн хандлага гурвууланг харгалзсан гэдгээ онцолж, урьд амьд байгаад одоо мөхсөн зүйлийг ирээдүйд сэргэнэ гэх нь найдваргүй, харин урьдын цагт байгаагүй боловч одоо ургаж байгаа үзэгдлийн ирээдүйн хандлага зөв болбол түүнийг заавал анхаарч үзэх хэрэгтэй» гэсэн байр сууринаас хандсанаа тэмдэглэсэн байдаг юм.
Энэ тухайгаа урьд монгол хэлэнд нэгдүгээрээс хойших үед тодорхой богино эгшиг байсан, тэдгээрийн нэлээд нь одоо балархай, бас утгын үүрэггүй болсон, зарим нь бүрмөсөн хаягджээ. Тэгэхлээр түүнийг ирээдүйд тодорхой эгшиг болно гэж найдах аргагүй, утга ялгах үүрэггүй үсэг бол бичиг зохиолд ашиггүй ачаа болдог. Тийм учраас одоо нэгэнт сонстохгүй болсон богино эгшгийг хаяж балархай эгшгийн дүрмийг боловсруулсан юм. Гэтэл Да багш эдүгээгээс 70-аад жилийн өмнө хөгжлийн жам хууль , хэмнэлтийн зарчмын дагуу монгол хэлнйи үгсийн зарим эгшиг авиа утга ялгах үүрэггүй болж сугарч гээгдсэнээс үеийн бүтцэд өөрчлөлт үүссэнийг аль хэдийнэ ажиглаж дүрэмдээ тусгасан байдгийг бид мэднэ.
Тодруулбал, орчин цагийн монгол хэлэнд Э; Э+Г; Г+Э; Г+Э+Г; (эгшгийг Э, гийгүүлэгчийг Г-ээр товчлов) гэсэн үеийн дөрвөн хэлбэр бийгээс гадна Г+Э+Г+Г; Г+Э+Г+Г+Г-ээр бүтсэн үе хааяа тохиолддог гээд тэгш, хөрст гэх мэт цөөнгүй үеүдийг жишээ татсан байдаг.
Доктор Ж.Санжаа зэрэг олон эрдэмтэн судлаачид түүнийг хүлээн зөвшөөрсөн болохыг тэдний эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд хэлээд өгнө. Дараачийн зуунд ийм үетэй үгсийн тоо монгол хэлэнд хэдэн зуугаараа нэмэгдсэн байхыг хэн ч үгүйсгэхгүй биз ээ. Бодит байдал ийм байсаар атал дүрмийг шинэчлэгчид үгийг бүтэц эвдэрсэн, үе хураагдах нь аман хэлэнд байж болох боловч бичигт түүнийг тусгах нь зохимжгүй гэдгээр шалтаглан утга ялгах үүрэггүй болсон, бас нэгэнт сонсогдохгүй, ямар эгшиг хэмээн ялгаж бичихэд төвөгтэй болсон үеийн балархай эгшгүүдийг дахин сэргээж бичихээр шинэчилсэн дүрэмдээ тусгажээ.
Жишээлбэл, кирилл үсгийн одоо мөрдөж буй дүрмээр бидний бичиж заншсан дараах хэдэн үгийг л гэхэд шинэчилсэн дүрмээр хэрхэн бичсэнийг жишиж үзүүлбэл: алт-алта, навч-навчи, багш-бахши, дүрс-дүрсэ, эмч-эмчи, энх-энхэ, анх-анха, банз-банза, цамц-цамца, эрт-эртэ, хөрст-хөрөстө гэх мэт. Энэ бол зөвшөөрч үд болох санал гэж би хэлэх байна.
Гийгүүлэгч авиаг эгшигт долоо, заримдаа ес гэж ангилсан дүрмүүд ч дуу анир хэрхэн оролцож бүтсэнийг үндэс болгосон байдаг учраас үеийн бүтцийг тодорхойлж журамлах, ярьдгаараа бичдэг бичигтэй байх зэрэгт гол үүрэгтэй тул цаашид үргэлжлүүлэн мөрдөхөд юу нь буруу байхсан билээ.
Ц.Дамдинсүрэн гуай өөрийн зохиосон шинэ үсгийн дүрэмд авиазүйн зарчмыг гол болгон баримталсан (түүний ачаар бичиг хэл хоёрын хооронд гарсан үлэмжхэн ялгааг багасгаж чадсан. С.Цэгмид онцлов) тул үгийн үндэс эвдэрдэг явдал бий... Энэ бол хэлсэн ч хэлээгүй ч үгийн утга нь хувирахгүй балархай эгшгийн асуудал болно.
Ийм эгшиг гээх нь үгийн үндсийг ноцтой эвдсэн хэрэг биш. Үгийн үдсэнд байгаа зарим балархай эгшиг гээгддэг боловч гийгүүлэгч үсэг гээгддэггүй хувирдаггүй гэсэн байдаг юм. Тэгэхлээр «үгийн үндэс эвдсэн» хэмээх шүүмжлэлч бас одоо мөрдөж буй кирилл үсгийн дүрмийг буруутгаад байх ноцтой үндэслэл болж чадахгүй байна.
Я,Е,Ё,Ю дөрвийг шинэ үсэгт « туслах» эгшиг гэж нэрлэдэг, хэлний дундуурхи шүргэх гийгүүлэгч эгшиг хоёроос бүтсэн үеийг тэмдэглэж байгаа нь ганц ганц авиаг тэмдэглэсэн үсэгтэй цагаан толгойн системийг эвдэж байна гэж шүүмжлэх хүмүүс байдаг.
Харин Ц.Дамдинсүрэн гуай Зөвлөлт улсын доторхи монгол угсааны буриад, халимаг хоёул оросын Я-гийн төрлийн дөрвөн үсгийг хэвээр авсан, тус бүр гийгүүлэгч эгшиг хоёр үсгийг төлөөлөх тул зайг их хэмнэдэг гэсэн байдаг бол дэд эрдэмтэн профессор Т.Пагва «Эртний монгол бичигт» «j» гийн дүрсээр дангаараа үе эс бүтээгч гийгүүлэгч ба үе бүтээгч эгшиг «i» хоёуланг тэмдэглэж ирсэн уламжлал бий. Я-гийн төрлийн үсгүүдийг авч хэрэглэсэн нь монгол хэлний авиазүйн системд гарсан түүхэн үзэгдэл болох «И» эгшгийн нугарлыг ОЦМХ-ний байдалд тусгах хамгийн боломжийн арга мөн гэж үзэх хэрэгтэй гэж дэмжсэн байх юм билээ.
Хэрэглэгчдийг нэгэнт энэ журмаар сургасан ба одоо хэрэглэж дадсан дээрх үсгүүдийг шинэчилсэн дүрмээр бол Я-г иа, Е-г иэ, Ё-г ио, Ю-г йу,йү, гэж хоёр үсгээр тэмдэглээд бичигт: юм-йум, юу-йуу, язгууртан-иазгууртан, явъя-йавйа, гэх буюу эр үгийн ы, хагас й-г хасч тийн ялгалын зарим нөхцлийг өмнөх үгтэй нь зураасаар холбон гарын -гар-ийн, нарны -нар-ний, сурагчийн -сурагч-ийн, ээлжийн-ээлжи-ийн, хос эгшигийн хагас й-г шохой-шохои, ой-ои гэх мэтээр бичих ажээ. Ингэлээ гээд юу хожих юм бэ?
Энэ бүхнээс дүгнэлт хийхэд үг зүйн зарчмыг баримталж, үгийн үндсийг эвдэхгүй болгоно, эгшигт долоо, заримдаг есийн дүрмээс ангижирч гээгдэх эгшгийг гээгдэхгүй болгоно, хуучин монгол бичгийн адилаар балархай эгшгүүдийг бичигт тэмдэглэдгийг тэр чигээр нь сэргээнэ гэх туйлшрал аль аль нь бүтэшгүй юм. Яагаад гэвэл үгийн үндэс, язгуурыг тогтвортой болгоно гэсэн үзэл баритлал нь ярьдгаараа бичдэг болгох гол нөхцөл бүрдүүлэн өгч буй одоогийн мөрдөж байгаа кирилл монгол үсгийн дүрмийн амин сүнс гэж хэлж болох балархай эгшиг, гээгдэх эгшгийн дүрмүүдтэйгээ зөрчилдөөд байна. Тэр бүхэнд нухацтай хандах нь зөв байх.
Шинэчилсэн дүрмийн төсөлд одоогоор үг зүйн зарчмыг гол болгон үсгийн дүрмээс балархай эгшиг, гээгдэх ба гээгдэхгүй эгшгийн дүрмүүдийг хасна гэсэн санал тусгагдаад байгааг би л гэхэд лав буруу гэж хэлнэ.
Түүнчлэн Я, Ё, Е, Ю, Й, Ы гэсэн туслах эгшгүүдийг цагаан толгойн үсгийн бүрэлдэхүүнээс хасах шаардлагагүй, одоо мөрдөгдөж буй холбогдох дүрмийг хэвээр нь байлгах ашигтай гэж үзэж байна. Энэ нь цагаан толгойн авиа тэмдэглэдэг бусад үсгүүдэд нэгэн адил хамаатай бөгөөд гагцхүү «Ь» , «Ъ» гэсэн хоёр тэмдэг үсэг, тэдгээрийг зөв бичихтэй холбоотой дүрмүүдийг хасах тухай яригдаж болох талтай хуучин монгол бичигт бэлэн бий.
Т.Пагва багш нэгэнтээ «Хэлний зүйн бичиг хэлэндээ дүрмийг өгдөг биш, харин хэлнээсээ дүрмийг гаргаж авдаг юм» гэсэн оросын сэтгэгч В.Г.Белинскийн хэлсэн мэргэн үгийг иш татсан байдгийг энд сануулъя.
Кирилл монгол үсгийн дүрмээ юуг нь өөрчлөх гээд байгаа юм бол гэх болгоомжлол ард олны дотор ч байдаг юм билээ.
Билгүүн их эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн гуайн зохиосон кирилл монгол үсгийн дүрмийг хүлээн зөвшөөрч хэрэглэсээр монголчууд бид 60 гаруй жилийн нүүр үзэж байгаа бөгөөд бүх нийтээр бичиг үсэгтэн, дэлхийн соёлт үндэстнүүдийн нэгэн болсон гэдгээрээ бахархдаг хүмүүс.
Дээрх дүрэмд авч гээхийн үүднээс хандаж цэгцлэх зүйл мэр сэр буйг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ монгол хэлний гол ёсонд нийцүүлсэн, хэрэглэгчдэд хамгийн ойлгомжтой боловсронгуй дүрэмтэй учраас ард нийтийн дэмжлэгийг зүй ёсоор хүлээж байгаа гэдгийг мартах ёсгүй. Кирилл монгол бичгийн эдүгээ мөрдөгдөж байгаа дүрэмд Да багшийн оруулсан зоримог шинэчлэлийг эртний монгол хэлний ул мөрийг уламжлан авч хадгалсаар ирсэн сонгодог хуучин бичигт зохицуулан өөрчилж үгүй хийчих бий гэж санаа зовнихдоо сэтгэл эмзэглүүлэх ганц хоёр асуудлыг хөндөж бичив.
Уйгаржин бичиг нь уйгаржны дүрмээрээ, кирилл нь Да багшийн зохиосон дүрмээрээ явж байг л дээ. Яагаад болохгүй гэж.
Бүгдээрээ хэлэлцвэл буруугүй Бүлээн усаар угаавал хэргүй гэдэг бус уу?
«Нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохлов» гэгч болох бий гэсэн өтгөсийн үг сургаалыг урьдчилж сануулсны учир энэ билээ.

Дүгнэлт

Эрдэмтдийн хэлсэн ярьсан хийгээд кирилл бичгийг хамгаалах Монголын хороонд (тэргүүн нь МУГБ П.Рэнжин) олон арван сургууль, мянга гаруй багш нар гарын үсгээ зурж ирүүлсэн захидал, сонордуулга зэргээс үзэхэд дараах саналууд төр засгийн шийдвэрт тусгаж шийдвэрлэвэл зохилтой зарчмын асуудал хэмээн үзэв. Үүнд:
Нэгд. Кирилл ба уйгаржин монгол бичгээ хүүхэд залуус, нийт ард иргэддээ сайтар заан сургаж хүн бүрийг хос бичигтэн болгоё. Нэн ялангуяа уйгаржин монгол бичигтэн нь харьцангуй цөөн байсаар байгаа одоогийн гажуудлыг түргэн засч залруулъя. Энэ бол төр засгийн оролцоотойгоор шийдвэрлэх асуудал бололтой юм. Сургах арга зүй, дарааллын тухайд кирилл бичгээ сургачихаад хүүхдийн ухаан нь тавирч байгаа үед нь дунд, ахлах ангид нь уйгаржин бичгийг эрчимтэй хөтөлбөрөөр сургая гэсэн санал хүсэлтийг олон сургууль, багш нар тавьсныг бодолцох нь зүйтэй мэт санагдана.
Хоёрт. Кирилл ба уйгаржин бичгийн одоогийн мөрдөж буй үсгийн дүрмийн үндсэн зарчмуудыг өөрчлөхгүйгээр үргэлжлүүлэн мөрдөж, харин дүрмийг хэрэглэх явцад хэрэглэгчдийн гаргаж буй аливаа алдаа завхралыг засч залруулахад мэргэжлийн байгууллага, эрдэмтэн судлаачид хүчээ нэгтгэж, тууштай тэмцэх цаг мөч тулж иржээ гэж дүгнэж болохоор байна.
Гуравт. Ард нийтээр уйгаржин бичиг үсгээ сурчихсан тохиолдолд монгол бичгийг төрийн бичиг болгох эсэхийг ард түмний дунд өргөн санал асуулга явуулж шийдэх нь зүйтэй юм гэсэн саналыг би иргэн хүний хувьд дэмжиж байна.
Хэрэв «монгол кирилл үсгийн дүрэмийг өөрчлөх дээр хүрвэл мөн дээрхийн нэгэн адилаар шийдвэрлэх нь зөв байх.
С.Цэгмид
Ж.Батсайхан