Удтал түгшисний эцэст нэрээ авч, “тусгаар тогтнолоо” тунхагласан МАХН дотооддоо хагаралдаж, намын дэд даргын суудал эзгүйрсэн гэх мэдээлэл чих дэлсэв. Энэ талаар МАХН-ын дэд дарга, УИХ-ын гишүүн Ц.Шинэбаяртай ярилцлаа.

-Таныг Бүх ард түмний хуралдай дээр илтгэл тавьж байна гэж байсан. Ямар хурал байсан юм бэ?
-Монголын бүх ард түмний хуралдай өнөөдөр (өчигдөр) хуралдаж, бүх ард түмний санал асуулгын үр дүнг хүлээн авч баталгаажууллаа. Улмаар баталгаажуулсан шийдвэрийг Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдад гардуулж өгөхөөр зэхээд байна. Сая УИХ-ын даргатай уулзах цаг авчихаад ирлээ.

-Их хуралдайн эцсийн хариу хэрхэн гарав. Ард түмэн чухам ямар хариулт өгсөн бэ. Энэ талаараа дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөхгүй юу?
-Санал асуулгад Монгол Улсын нийт сонгуулийн насны сонгогчдын 68 орчим хувь нь оролцлоо. Үүнээс 80 гаруй хувь нь өнөөгийн Засгийн газар, УИХ-д итгэж байна уу гэсэн асуултад “Итгэхгүй байна” гэж хариулт өгсөн байна. Мөн 90 гаруй хувь нь Тавантолгойг 100 хувь төрийн мэдэлд авах ёстой гэж үзжээ. Үүнээс юу харагдаж байна вэ гэхээр, Монгол Улсын таван хүний дөрөв нь төр, засагтаа итгэдэггүй, арван хүний ес нь Тавантолгойг 100 хувь төрийн мэдэлд авах нь зүйтэй гэсэн бодол тээж явдаг юм байна. Энэ бол санал асуулгын дүнгийн эцсийн хариулт.

-Тэгэхээр төрийн гурван өндөлөгт ямар хүсэлт гаргаж байгаа юм бэ?
-Ард түмний санал асуулгын шийдвэрийн дагуу арга хэмжээ авахыг хүсч буй юм. Арга хэмжээ гэдэг нь зөөлрүүлж хэлж байгаа хэрэг. Үнэндээ бол өнөөгийн Засгийн газар, УИХ-ыг огцрохыг шаардаж буй юм. Ард түмэн та бүхэнд итгэхгүй байна иймээс ойрын үед дараагийн алхмаа хийх нь зүйтэй гэсэн санааг гаргалаа.

-УИХ-ын бүрэн эрх дуусахад ганц жил хүрэхтэй, үгүйгэй хугацаа үлдлээ. Ийм байхад огцрох уу. Нэг л бүтэхгүй шаардлага шиг сонсогдож байна?
-Огцрох л ёстой асуудал. Учир нь Монгол Улсад хууль хэрэгжихээ больжээ. Хуулийг биелүүлдэг хүн гэж үгүй боллоо. Төрийн албан хаагчид, сайд дарга нар уландаа гишгэж байна. Энэ талаар олон удаа хэлж сануулсан. Гэсэн ч хаданд хашгирсан чинээ хэн ч тоогоогүй. Өнөөдөр хууль зөрчсөн үйлдэл алхам тутамд үйлдэгдэж байхад УИХ, Засгийн газар хариуцлага хүлээхгуй юм бол хэн хүлээх гэж.

Засгийн газар энэхүү хууль бус үйлдлийг таслан зогсоож чадсангүй. Харин УИХ хууль бөөнөөр нь баталсан ч, хэрэгжилт болон хяналтад нь анхаарлаа хандуулсангүй. Нэгэнт гаргасан хууль нь хэнд ч хэрэггүй болж, цаасан дээр бууснаас цааш хэтрэхгүй байгаа бол тэдний хэрэг гэж байна уу. Засгийн газар л гэхэд УИХ-аас баталсан хуулиудыг удаа дараа санаатайгаар зөрчсөн үйлдэл гаргалаа. Сүүлдээ энэ нь зуршил, хэвийн үзэгдэл болж хувирлаа. Иймээс санал асуулгын дүнгээр бол дараагийн алхамдаа шилжих нь зүйтэй гэсэн байр сууринаас хандаж байна.

Шаардах бичгээ хүргүүлэв
Төрийн ордны гадна иргэний хөдөлгөөнийхөн жагсч Их хуралдайн шийдвэрийг өчигдөр УИХ-д хүргүүлэв. Тэдний шаардлагыг УИХ-ын Тамгын газрын дэд дарга С.Магнайсүрэн хүлээн авав. Шаардах бичигт энэ удаагийн УИХ-ыг хууль бусаар бүрдсэн эсэхэд хариулт өгсөн ард нийтийн санап асуулгын дүнг хавсаргажээ. Улмаар санал асуулгад оролцсон иргэдийн олонх нь УНХ-ыг хууль бусаар бүрдсэн гэж үзсэн байна.

Мөн өнөөгийн эрх баригчдад итгэхгүй байгаагаа илэрхийлжээ. Иймээс УИХ болоод Засгийн газрыг огцрох нь зүйтэй гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн аж. Энэ талаар төрийн гурван өндөрлөгт ийн мэдэгдэж байгаа тухайгаа иргэний хөдөлгөөнийхэн хэлж байлаа. Мөн Их хуралдайгаас гурван шийдвэр гаргажээ. Үүнд нь, өнөөгийн УИХ нь хууль бус төдийгүй, ард түмний өмнө хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэх чадамжгүй.

Түүчлэн Монгол Улсын 15 олигархийг шалгаруулж, зарласан бөгөөд тэдгээр 15 хүнд хуулийн дагуу хариуцлага хүлээлгэхийг шаардлаа. Эцэст нь Монгол хууль бус үйлдэл газар авсан тул энэ бүхэнд УИХ, Засгийн газар хариуцдага хүлээж, огцрох нь зүйтэй хэмээн шийдвэрлэжээ.

-Магадгүй та бүхний энэ саналыг хүлээн авахаас татгалзвал дараагийн алхам гэж бий юу?
-Хүлээж авна аа гэдэгт итгэж байна. Хууль бус Засгийн газартайн зэрэгцээ хууль биелэхгүй байна гэдгийг нь ард түмэн сануулсаар байтал үүнийг хүлээн авахаас өөр арга бий гэж үү. Иймээс дараагийн алхам гэж байх шаардлагагүй гэж үзсэн. Хэрэв хүлээж авахгүй гэвэл ард түмэн дараагийн алхмаа хийх байх аа. Бүрэн эрхийн хугацаа дуусахад жилийн хугацаа үлдлээ гэж хойш тавих шаардлагагүй.

Харин ч энэхүү бусармаг болсон шиидвэрлэх хэрэгтэй. Иймээс огцрохоос өөр зам байхгүй.

-МАН-аас сонгуулийн тогголцоогоор бүх ард нийтийн санал асуулга явуулах санал гаргалаа. Таны хувьд энэ саналыг хэрхэн харж байгаа вэ?
-Энэ нь учир дутагдалтай санал асуулга болно. Учир нь явуулах гэж байгаа асуудал нь сонгуулийн систем нь ямар байх вэ. Ийм асуулт ард түмэндээ тавьж байсан практик дэлхийн аль ч оронд байдаггүй. Сонгуулийн систем ямар байх вэ гэдгийг парламентад суудалтай болон гаднах улс төрийн намуудтай хэлэлцүүлэг хийж, УИХ асуудлыг эцэслэдэг. Өөрөөр хэлбэл, ард түмнээс асуудаг асуудал биш. Гэтэл энэ асуултыг ард түмнээс асууж байгаа улс төрийн нам нь явцгүй болж байгаагийн илрэл. Нэг үгээр хэлбэл, асуудал шийдэж чадахгүй гэдгээ л харууллаа.

-Бусад хүчнүүд МАН цаг хожиж байна хэмээн тайлбарлаж байна. Магадгүй ийм хувилбар байж мэдэх л юм?
-Иймэрхүү хоцрогдсон арга барил үеэ өнгөрөөсөн. Хугацаа хождог, худал амладаг намуудын муу арга бүгд дууссан. Одоо хичнээн шинэлэг зүйл гаргаж ирээд амлалт өгсөн ч ард түмэн тэдэнд итгэх итгэлээ хэдийнэ гээчихсэн. Сүүлийн үед метро болон агаарын зам барих талаар хэлэлцэх болж. Маш хурдан барих юм гэнэ. Энэ бол өнөөх худал мөрөөдлүүдийнх нь нэг.

Өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд хийсэн ганц бүтээн байгуулалт нь “Битлз”-ийн хөшөө. Үүнээс өөр том бүтээн байгуулалт хийж чадсан бил үү. Шуудхан хэлэхэд, чадаагүй пгүү дээ. Наанадаж л ард түмэн, залуучуудад зориулсан тэдэнд хэрэгтэй ганц ном хэвлүүлсэнгүй. “40 мянгатын атманууд” гэсэн ном хэвлүүлсэн. Өнөөх нь эрүүгийн гэмт хэрэгтнүүдийн тухай. Дараа нь “Битлз”-ийн хөшөө. Социализмын үед хэдэн танхай залуучууд гадаадын хар зах дээрээс “Битлз”-ийн пянз сонсч байснаа хөшөө болгож гайхуулав.

Үүнээс өөр бүтээн байгуулалт Монголд өрнөсөнгүй. Уг нь ард түмэнд хэрэгтэй олон зүйл үгүйлэгдэж байна. Шатахууны үнийг бууруулах, тэтгэвэр тэтгэмжийн зөрүүг арилгамаар байна. Улаанбаатарыг хар л даа. Сүхбаатарын талбайгаа тойроод энхэл, донхолтой замаар өнөөх хэдэн дарга нар жийптэйгээ хөлхөлдөнө. Нийслэлдээ жийпний бартаат замын уралдаан явуулдаг орон манайхаас өөр байхгүй.

-Таныг МАХН-ын дэд даргын албан тушаалаа хүлээлгэн өгч байгаа гэж сонссон. Ямар учраас ийм шийдвэр гаргах болов?
-Энэ бол миний өнгөрсөн 20 жилийн гай барцадыг арилгах гол шийдвэр. Ц.Шинэбаяр МАХН-аасаа гараагүй. Гагцхүү Монголд цэвэр улс төр бий болгохын тулд дэд даргын албан тушаалаас татгалзсан юм. Хуучинсаг, хэн нэгний хараанд, бас албан тушаалын төлөөх бугшмал, бохир улс төрийн амьдралаас салах цаг болсон. Өөрөөр хэлбэл, албан тушаал, ашиг хонжооны төлөө юуг ч наймаалцахаас буцахгүй болсон бохир улс төрд цэг тавьж байна.

Өнгөрсөн 20 жилд зөвхөн хувийн болон албан тушаалын төлөөх улс төр л өрнөж байж. Ард түмний болон эх орш төлөөх улс төр огт байсангүй. Иймээс энэ улс төрийн амьдралын зааг ялгааг гаргахыг хүссэн юм. Би улс төр гэхээрээ л албан тушаал гэсэн үзэлтэй хүмүүстэй адилхан амьдармааргүй байна. Албан тушаалыг авч ч, өгч ч болдог зүйл. Заавал намын дэд даргын суудалтай зууралдаад байх шаардлагагүй. Өнөөдөр хүн өөрөө больё гэвэл болдог л зүйл.

-Гэнэтийн энэ шийдвэрээрээ чухам юу хэлэхийг хүссэн юм бэ. Мэдээж, цаана нь ямар нэгэн зорилго бий байх?
-Энэ шийдвэрээрээ бусдад үлгэр, жишээ болмоор байна. МАН болон АН-ын олон сайн залуус Удирдах зөвлөлийн гишүүн болоод л таг болдог. Улмаар байгаа байхгүй нь мэдэгддэггүй. Намдаа хүлэгдэж, хэлэх үг, хийсэн үйлдэл нь хүртэл баригддаг. Иймээс чөлөөтэй үзэл бодлоо илэрхийлж чаддаггүй. Иймэрхүү байдалтай болсон залуучуудад тодорхой хэмжээгээр үлгэр дууриалал болох хэрэгтэй биз дээ. Энэ буруу жишгийг эвдэх хэрэгтэй. Тэр хүн нь яагаад би байж болохгүй гэж.

-Таныг намын даргатайгаа зөрчилдөж, дээрх шийдвэрийг гаргасан гэх мэдээлэл бий. Үүнд ямар нэгэн тайлбар хийх үү?
-Үгүй ээ, бидний хооронд ямар нэгэн маргаан гараагүй. Тэглээ ч зарчмын зөрүүтэй санал гарлаа гэхэд албан тушаалаа хаяж гүйдэг жаахан хүүхдүүд бид биш. Үүнийг иргэд ийн хүлээж авч байтаа нь өнгөрсөн 20 жилийн гай. Хүн хувийнхаа үзэл бодлоор шийдвэр гаргахаар хэн нэгэнтэй муудалцсан, гомдсон, шахаанд орсон, уравсан байдлаар тайлбарладаг.

Иймэрхүү байдлаар туулч ирсэн өнгөрсөн 20 жилийг орхих цаг нь болоод байна. Би өнөөдөр (өчигдөр) МАХН-ын Их хуралдай дээр хар дарсан зүүд шиг 20 жилийг ард үлдээх талаар илтгэл тавьсан. Монголын ард түмэн шинэ цагийнхаа гараан дээр гарах хэрэгтэй. Хэдий болтол бид албан тушаалын төлөө явах юм. Үүнийг болих хэрэгтэй биз дээ. Тэгээд ч би хэн нэгний хүн гэсэн тодотгол зүүх дургүй.

-Ямар шалтгаанаар ийн хэлэх болов?
-Өнгөрсөн 20 жилийн бас нэг гай нь тэрний хүн, энэ хүний хүн гэж ярьдагт байгаа юм. Одоо бүр сүүлдээ С.Баярын хүн МАН, АН, иргэний хөдөлгөөнд ч байдаг болж, Ц.Элбэгдоржийн хүн ч ялгаагүй МАН, АН, иргэний хөдөлгөөнд байх жишээтэй. Ийм улс төр гэж байж болох уу. Эцэстээ тагнуулын улс төр Монголд цэцэглээд байгаа юм уу, хаашаа юм. Үүнийг болих хэрэгтэй. Өнгөрсөн 20 жилийн түүхийг энэ гай болоод байгаа нөхдүүдтэй хамт зайлуулмаар байна шүүдээ.

-Та сүүлийн 20 жил гэж их тодотгож байва. Н.Энхбаяр даргыг сүүлийн 20 жилд улс төрд шинэ тогголцоо оруулж ирж, нутагшуулсан хүний нэг гэдэг шүү дээ?
-Өнгөрсөн 20 жилийг эхлүүлсэн хүн нь Ц.Элбэгдорж, Р.Гончигдорж, Э.Бат-Үүл, Баабар нар. Тэд тэрүүгээр өнгөрч байсан гайг далласан хүмүүс. Иймээс нэг хүнтэй холбоогүй зүйл. Иймээс өнгөрсөн 20 жилийн гай барцдыг одоо л эцэслэхгүй бол ирэх 20 жил энэ замаар замнавал Монгол Улс байхгүй болно. Монгол Улс хэдий болтол гадны хүмүүсийн захиалгаар эсвэл хэсэг бүлэг этгээдүүдийн гараар буруу замаар замнах ёстой гэж. Бид өөрийн гэсэн толгойтой, үзэл бодол, итгэл үнэшилтэй баймаар байна.

-Тэгвэл Монгал Улс 20 жилийн өмнө буруу замыг сонгосон. Хуучин тогголцоогоор явж байх ёстой байсан гэж ойлгож болох уу?
-Хуучин нийгмээрээ байгаасай гэсэн байдлаар асуудлыг хөндөөгүй. Ганцхан хуучин нийгмээс гарахдаа бид буруу замаар нь явчихжээ. Тухайн үед нэг ч монгол хүн траншейнд байгаагүй. Гэтэл өнөөдөр хүн ам, орон сууцны тооллогын дүнг ажиглаж суухад зориулалтын бус орон сууцанд амьдардаг 8064 өрх байна. Өөрөөр хэлбэл, 8000 гаруй өрх траншейнд, 88 мянган өрх түрээсийн байранд хэзээ ч хөөгдөж мэдэхээр эрсдэлтэй нөхцөлд амьдарч байна. 117 мянган хүн зургаан сараас дээш байнга гадаадад амьдарч, 36 мянган хүн 2000-2010 оны хооронд Монгол Улсын харьяатаас гарсан байх жишээтэй.

Өөрөөр хэлбэл, өдөрт 10 хүн Монгол Улсын харьяатаас татгалзаж, гадаадын иргэн болж байж. Үүнийг сайхан амьдрал гэж хэлэх үү. Үүнийг ардчилал хүний эрх гэж ярих нь зөв гэж үү. Үнэндээ Монголд ардчилал байхгүй. Үүнийг олон жишээгээр тайлбарлаж чадна. Иймээс л бид ард түмний их хуралдайг хуралдуулж, иргэнийхээ төлөө гэсэн цохилох зүрхтэй төрийг бий болгохыг хүсч байна.

-Таны орыг хэн залгамжлах бол?
-Энэ тийм сонин асуулт гэж үү. Дэд даргаар хэн сонгогдох нь сонин асуудал биш. Мэдээж, хэн нэгнийг сонгох л байх. Харин Монголд буй энэ байдлаас хэрхэн гарах вэ гэдэг нь чухал байна. Улмаар их хуралдайн шийдвэр хэрхэн амьдрал дээр ажил хэрэг болох вэ гэдэг нь өнөөгийн гол сэдэв болоод байна.

-Та тэгвэл МАХН-ын жирийн гишүүн гэсэн үг үү?
-МАХН-ын гишүүн ямар эрх үүрэгтэй байх уу. Тэр дагуу л явна. Би УИХ-ын гишүүний хувьд идэвхтэй байр сууринаас үргэлж хандах болно.

-Энэ талаараа намын даргатайгаа зөвшилцөөгүй гэж байсан. Хэзээ албан ёсоор дуулгах вэ. Таны саналыг Н.Энхбаяр хүлээн авах болов уу?
-Н.Энхбаяр дарга ч намын гишүүн, Би ч ялгаагүй. Иймээс МАХН гишүүддээ хандсан ил” захидлаас миний санааг ойлгосон болов уу. Иймээс ямар нэгэн асуудал гарахгүй ээ.

Л.Нинжсэмжид
Эх сурвалж: “Нийгмийн толь”