Монголын уул уурхайн үндэсний ассоциацийн ерөнхийлөгч Д.Дамбатай уул уурхайн салбарын эргэн тойрон

дахь асуудлаар уулзаж ярилцлаа.

-Өнгөрсөн долоо хоногт УИХ-ын нэр бүхий хэсэг гишүүд Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хуулийг хэрэгжүүлэхийг Засгийн газраас шаардсан.  Хэрвээ шаардлага биелүүлэхгүй бол Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригтыг огцруулах хүртэл арга хэмжээ авахаа мэдэгдсэн. Та энэ талаар ямар байр суурьтай байна?

-Угаасаа л бидний байр суурь тодорхой шүү дээ.  Монголын уул уурхайн ассоциацийн зүгээс хуулийг хэрэгжүүлэхгүй гэж хэлээгүй. Хамгийн гол нь урт нэртэй хуулийг (Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хууль.ред) хэрэгжүүлэх боломж, эрх зүйн үндэслэл байхгүй байна гэдгийг л УИХ-д сануулж байгаа. Нэрийг нь хэлэхэд хүртэл бэрхтэй  урт нэртэй хуулиас болоод УИХ хүртэл хоёр хуваагдчихаад байна шүү дээ.  Засгийн газар нь хуулийг хэрэгжүүлэх гээд байдгаараа чармайгаад байдаг. Харамсалтай нь ямар ч тооцоо судалгаагүй, сэтгэлийн хөөрлөөр боловсруулсан хуулийг яаж ч хичээгээд, оролдоод хэрэгжүүлж чадахгүй жил хагас болж байна. Уг нь энэ хуулийг агуулга нь бол зөв. Үүнийг хэн ч эсэргүүцээгүй шүү дээ. Харин бүгдийг нь хоморголон үйл ажиллагааг нь зогсоож байгаад л хамаг учир нь байгаа юм.  Чамд нэг жишээ хэлье  л дээ. Одоо мөрдөж байгаа Ашигт малтмалын хуулинд лицензийг цуцлах үндэслэлийг тодоос тод заагаад өгчихсөн. Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь  байгаль орчинг нөхөн сэргээх үүргээ биелүүлээгүй бол орон нутгийн байгаль хамгаалагч, удирдлагын дүгнэлтээр эрхийг нь цуцлах хүртэл арга хэмжээ авна гээд заачихсан. Ямар ч нөхөн олговор өгөхгүйгээр шүү дээ. Гэтэл урт нэртэй хуулиар болохоор лицензийг нь хурааж аваад оронд нь улсын төсвөөсөө хэд дахин хэтэрсэн мөнгийг нөхөн олговорт өгнө гээд заачихсан байгаа.  Ямар ч тэнэг хүн хараад гайхшрахаар хууль байгаа биз дээ.  Нөхөн сэргээлт хийгээгүй нөхдийн тусгай зөвшөөрлийг нөхөн олговоргүйгээр цуцлах боломж байсаар байтал нөхөн олговор өгнө гээд дайраад байгаа нөхдийг одоо мал гэх үү, хүн гэх үү.  Урт нэртэй хуулийн дагуу тусгай зөвшөөрлийг нь цуцлахаар болоод байгаа 1700 компани дотор татвараа үнэнч шударгаар төлөөд, нөхөн сэргээлтээ хийгээд явж байгаа нь зөндөө байгаа шүү дээ.  Нэг нөхөр хулгай хийлээ гэхэд тэнд байсан бүх хүмүүсийг хамтад нь ялд унагаад шийтгэж байгаатай адилхан байгаа биз.

-Энэ хуулийг үнэхээр хэрэгжүүлэх боломж байхгүй гэж үү. УИХ-аас баталсан хууль нь бүтэн жил хагас болж байхад хэрэгжиж чадаагүй байгаа нь нэр төрийн хувьд ичмээр хэрэг болоод л хууль санаачилсан нөхдүүд нь хэрэгжүүлэх гээд гүрийгээд байгаа байх л даа?

-Хэрэгжих боломж байсан бол хуулинд зааснаар 2010 оны нэгдүгээр сараас хэрэгжээд явчихна шүү дээ. Засгийн газраас хууль хэрэгжүүлэх ажил нь яагаад удааширалтай байна гэхээр хуулинд бүх асуудал байгаа болохоор тэр шүү дээ. Түүнээс биш Д.Зоригт хүсэхгүй байгаадаа ч юм уу, эсвэл С.Батболд хэрэгжүүлэх хэрэггүй гэж үүрэг өгөөд байгаа юм биш. Хууль нь өөрөө “но”-той. Хэрэгжүүлбэл Засгийн газар өөрөө хэрэгт унах учраас болгоомжтой хандаж байгаа болов уу.

-Яагаад Засгийн газар хэрэгт унана гэж?

-Эхний ээлжинд Засгийн газраас 250 орчим алтны шороон ордын үйл ажиллагааг зогсоох шийдвэр гаргасан. Ашигт малтмалын тухай хуулиар бол эхлээд тусгай зөвшөөрлийг нь цуцлаад дараа нь үйл ажиллагааг нь зогсоох ёстой. Гэтэл тусгай зөвшөөрлийг нь цуцлалгүйгээр үйл ажиллагааг нь зогсооно гэдэг Засгийн газар өөрөө хууль зөрчиж байгаа хэрэг юм.  Урт нэртэй хуулийг хэрэгжүүлэхийн тулд Засгийн газар өөрөө хууль зөрчөөд л явж байна шүү дээ. Нэг хуулиас болоод бүхэл бүтэн гүйцэтгэх засаглал нь хууль зөрчинө гэдэг ичмээр байгаа биз. Засгийн газраас 2011 оныг “Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих” жил гээд зарлачихсан. Гэтэл хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжинэ гээд амласан мөртлөө олон мянган хүний ажлын байрыг булааж авах хэрэгт унаад байна. Нөгөөтэйгүүр хуулийг  хэрэгжүүлээд  компаниудын тусгай зөвшөөрлийг цуцалчихлаа гэж бодьё. Өгөх нөхөн олговрынх нь мөнгө нь Засгийн газарт байна уу. Энэ хууль хэрэгжих юм бол дор хаяж 10 мянга, дээд тал нь 15 мянган хүн ажилгүй болно. Уг нь тэр хуулийг батлахын тулд ядаж л компаниудаас биш юм аа гэхэд манай ассоциацийн зүгээс санал авч болно шүү дээ. Тэгвэл ийм олон асуудал үүсэхгүй байсан юм.

-Харин ч уул уурхайнханд уг хуулийн хэрэгжилт нь ашигтайгаар тусах юм биш үү. Тусгай зөвшөөрлөө хураалгалаа гээд бөөн мөнгө улсаас авна?

-Хайгуулын  зарим компанид ашигтай байж болох л доо. Огт хайгуул хийгээгүй нөхөр хайгуул хийсэн гээд хуулийн заалтаар мөнгө тоншиж болох юм. Харин хамаг хөрөнгөө банкинд барьцаалж, өр зээл тавиад авсан мөнгөө газарт шингээчихсэн хүмүүсийн хувьд бол үнэхээр хэцүү. Засгийн газар тэр мөнгийг өнөөдрийн дотор багтааж өгч чадах уу гэсэн бас нэг асуулт байна. Нөхөн олговрын мөнгө гэж улсын төсөвт энэ 2011 онд ямар ч хөрөнгө тусгаагүй л байна лээ.  Мөрөөрөө ажлаа хийгээд, улсдаа төлдгөө төлөөд, бас хүмүүсийг цалинжуулаад ар гэр амьдралыг нь аваад явж байсан хүмүүсийн ажлын байрыг нь урт нэртэй хуулиар далимдуулан дээрэмдчихээд төр мурьчихвал яана.

-Хэрвээ аж ахуйн нэгжүүдийн тусгай зөвшөөрлийг төр хурааж үйл ажиллагааг нь зогсоолоо гээд ойн болон усны сав газар харин ч сүйтгэгдэнэ гэж уул уурхайнхан үздэг. Компаниудын ажиллаж байсан газар нинжа нар дайралт хийгээд юун нөхөн сэргэлт, юун татвар манатай, төр хохироод үлдэнэ гэсэн яриа байгаа?

-Үнэн шүү дээ. Өнгөрсөн хавар Заамарт болсон явдал үүнийг нэг илрэл.  Яг үнэндээ уул уурхайн компаниуд нэг ч га ой сүйтгээгүй. Усыг бол бага зэрэг бохирдуулсан тал бий байх. Үүнийг хүлээн зөвшөөрч байна. Ой модыг хэн сүйтгэдэг гээч.  Хулгайн модчид, түймэр хоёр сүйтгэдэг юм.  Хөвсгөлийн тайгад үйл ажиллагаа явуулдаг нэг ширхэг ч аж ахуйн нэгж байхгүй. Гэтэл тэнд хэн газар ухаад, сэндийчээд, алт хайгаад явж байна гээч. Нинжа нар. Төрд захирагддаггүй хэсэг бүлэг хүмүүс л энэ хуулиар нэлээд хожих байх. Тэд улсад нэг ч төгрөгийн татвар төлөхгүй.  Хэзээ ч тэд ухсан нүхээ булж, нөхөн сэргээлт хийж байгаагүй, тэгэх ч үгүй.

-Урт нэртэй хуулийг батлахад байгаль хамгаалах хөдөлгөөнийхний лобби орсон гэж зарим хүмүүс харддаг. Энэ үнэн болов уу?

-Үнэн. Байгаль хамгаалах хөдөлгөө­нийхөн наадмын өмнөхөн өлсгөлөн зарлаад л түүний дараахан баталчихсан шүү дээ.  Цөмийн энергийн хууль, Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хуулийг  2009 оны долдугаар сарын 16-нд баталсан шиг санагдаж байна. Түүний өмнөх өдөр Оюутолгойн гэрээ орж ирээд буцаагдсан. Шулуухан хэлэхэд нэг хуулиар, нөгөөхөө барьцаалсан улс төрийн наймаа л явагдсан байхгүй юу. Улс төрчдийн тэр наймаацлаас болоод ард иргэд, аж ахуйн нэгжүүд хохирох ёсгүй биз дуу, уг нь. Цөмийн энергийн тухай хууль байна. Бас нэг дээрмийн шинжтэй хууль болсон.

-“Гал үндэстэн” холбооныхон гадаадын хөрөнгөтнүүдээс болоод Монголын газар шороо сүйтгэгдэж байна гээд тэмцэл өрнүүлэх болсон?

-Газар нутгаа, байгаль дэлхий уул усаа гэсэн сэтгэлтэй байсан юм бол Улаанбаатарт ирчихээд төрийн ордон сахиад хэвтэж байх хэрэг байхгүй. Тэд ойд гарсан түймэрийг унтраалцсан уу. Үгүй. Тэд ой модыг сүйтгээд байгаа хортон шавжтай тэмцсэн үү. Бас л үгүй. Зүгээр л улс төрийн шоу хийгээд тэндээсээ мөнгө тонших гэсэн ядмаг сэтгэлгээтэй хэсэг нөхдүүд ард түмний сэтгэлээр тоглоод байна л даа.  Гадаадынхан гэж аймаар нөхдүүд. Монголд орж ирээд идэж уугаад алга боллоо гэж. Тэдэнд хяналт тавьдаг, хариуцлага тооцдог төрийн яам агентлаг, газрууд бий.  Дайлаар мордлоо, үхрийн сэжилт, барын базалт хийнэ гэх шиг. Бүр инээдмийн кино шиг үйл явдал болоод байх юм, Монголд. Бид чинь хэддүгээр зуунд амьдарч байгаа билээ. Чингэсийн үед, Өгөөдэйн үед амьдраагүй биз дээ. Нум сум харваад зогсч байх шиг. Одоо больё л доо. Өөрсдөөсөө ичдэггүй юм аа гэхэд, дэлхийгээс ич л дээ.  Эсвэл интернет, гар утас, машин тэрэг, байр байшингаа болиод зүгээр л 13 зууных  шиг амьдрах хэрэгтэй.  Сүүлийн үед манайхан их сонин болчихсон. Иргэд нь ч УИХ-ын гишүүд нь ч Чингэс, Модун Шаньюуны үгийг хэлсэн хүмүүс. Бараг л худалч хүнд Чингэс хаан надад аминчилж захьсан юм гэх нь холгүй юм ярьдаг болж.

-Та хөдөлгөөнийхөнд нэлээд “харшил”-тай юм аа даа?

-“Харшил” нь юу байх вэ дээ. Зүгээр л уул уурхайн салбарын үйл ажиллагаанд нөлөөлөөд, буу бариад, нум сум болоод байгаа нь таалагдахгүй  байна. Үүний оронд уул уурхайн салбарт хэрэглэж байгаа техник, хэрэгслийг сайжруулах, уул уурхайд тавьж буй төрийн хяналт шалгалтыг эрчимжүүлэх, нөхөн сэргээлт хийхэд нь хамтарч ажиллах ёстой юм. Түүнээс хүний өмч руу буудсаныгаа байгаль хамгаалж байна гэж ойлгож болохгүй. Үнэхээр байгаль хамгаалж байгаа юм бол Хөвсгөлийн тайгад очоод хууль бусаар алт олборлож байгаа нинжа нарыг зогсоох хэрэгтэй шүү дээ.

-УИХ-аас Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан хуулийг төслийг хэлэлцэж, 2011 оны арванхоёрдугаар сарын 31 хүртэл хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгохыг хориглосон. Уул уурхайнхан энэ шийдвэрийг хэрхэн хүлээн авч байна?

-Би Ерөнхийлөгчийн барьсан хуулийн төслийн үндэслэлийг ерөөсөө ойлгохгүй байгаа. Монголын Улсын газар нутгийн 44 хувийг лицензтэй газрууд эзэлдэг гэсэн тоо баримт байдаг. Үүнийг хараад би баярлаад л байгаа. Харин Ерөнхийлөгч маань эмзэглэж байгаа бололтой юм. Тиймдээ ч дээрх хуулийн төслийг санаачилж, гурван удаа УИХ-д өргөн барьж, гурван удаа хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгох хугацааг нь сунгалаа. Орд нээнэ гэдэг асар их хугацааны эрэл хайгуулын үрд дүнд нээгддэг юм. Хайгуулын лиценз гадаадынхны гарт орлоо, үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлөх хэмжээнд хүрсэн гэсэн утгатай л хуулийн төслийг Ерөнхийлөгчийн зүгээс өргөн барьсан юм билээ. Хайгуулын тусгай зөвшөөрлөөр наймаалцах асуудал үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлөх хэмжээнд хүрсэн гэж би лав бодохгүй байна. Монголын нэг иргэн хятад хүнд тусгай зөвшөөрлөө үнэ хүргэж зараа л биз. Үүнээс улсад учирах хор хохирол гэж ерөөсөө байхгүй. Уул уурхайн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа хүмүүсийг элдвээр оролдохоо боль л доо. Үнэхээр уул уурхайн салбараас мөнгө олье гэж бодож байгаа юм бол зүгээр л ажлаа хийх боломжийг нь олгочих хэрэгтэй. УИХ-аас Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан хуулийг төслийг хэлэлцэж, 2011 оны арванхоёрдугаар сарын 31 хүртэл хайгуулын зөвшөөрөл олгохыг хориглосон нь буруу л гэж бодож байна.

-Гадаадын хөрөнгө оруулагчид “бидний хамгийн их айж байгаа юм Монгол төрийн бодлого” хэмээн нэгэн форумын үеэр хэлсэн. Тэд Монгол Улсын хууль эрх зүйн орчинг тогтвортой биш хэмээн дүгнэсэн байна лээ?

-Үнэн шүү дээ. Монгол Улсын хууль эрхзүйн орчин тогтворгүй. Уул уурхайн салбар бол маш их хөрөнгө оруулалт зарцуулдаг салбар. Тэр тусмаа бизнес хийгээд, мөнгө, хөрөнгө тодорхой зүйлд зарцуулж байгаа хүнд хууль эрх зүйн орчин тогтвортой байх нь чухал байдаг. Гэтэл манайх тийм биш. Засгийн газрынх нь тоглоомын дүрэм нь ч тодорхой бус. Ерөнхийдөө улстөрчдийн улс төрийн сонголт, шоу болоод өнгөрдгийг үгүйсгэхгүй.  Гадаад дотоодын гэж ялгалгүй, адилхан нөхцөлтэй, адилхан боломжийг л төрөөс олгох хэрэгтэй. Түүнээс биш нэг хууль батлаад нөгөөх нь хэрэгжих боломжгүй ч юм уу, эсвэл нөгөө хуулиа хэрэгжүүлээд хэд хонуулалгүй эргэж “гар дүрдэг” байж болохгүй биз дээ. Гадны хөрөнгө оруулагчид хэлдэг юм.  Танай  улсын хууль дүрэм тодорхойгүй, улстөрчдийнх нь тогтворгүй зангаас болоод хөрөнгө оруулах эрсдэлтэй гэж байсан. Одоо Ашигт малтмалын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах гээд л явж байна шүү дээ. Ажил хийх ямар ч боломж байхгүй. Хүн болгон өнөөдөр уул уурхай бол “баабаа” гэсэн ойлголттой болчихож. Улс төрчид нь өөрсдөө тийм ойлголт төрүүлээд байна. Тэгсэн мөртлөө уул уурхайн салбар улсын хөгжил гэж яриад яваад гайхдаг юм. Улсын хөгжил гэж бодож байгаа юм бол ухраах бус урагшуулах бодлого баримтлана биз дээ. Тийм юм алга. Дуртай нэг нь уул уурхайн салбарынхныг дарамталж байна. Буудаж байна. Мөнгө нэхэж байна. Сүрдүүлж байна. Энэ бүхэн худлаа биш шүү дээ. Морь унасан хэсэг нөхдүүд уул уурхайнхныг дарамтлахаар яваад өглөө. Байгаль хамгаалах нэрээр дур­тай­гаа хийдэг тэдэнд төр харин хариуцлага тооцох ёстой. Тэмцэл, жагсаалаар айлгадаг, тэгээд мөнгө авдаг тэднийг одоо болиулах шаардлагатай байна. 

-Ашигт малтмалын тухай хуу­линд өөрчлөлт оруулах талаар уул уурхайнхнаас санал авч байна уу. Бас нэгэн урт нэртэй хууль шиг юм болох вий гэсэн эмзэглэл нийгэмд байгаа?

-Бид тэр хуулийн төслийг хараагүй ээ. Их л нууц юм гэсэн шүү дээ. Манай ассоциацийн зүгээс саналаа өгье гэ­сэн. Тэгсэн салбарынхаа яаманд ханд гэж байна лээ. Ашигт малтмалын газ­рынхан боловсруулаад яамаар нэг дай­раад гарсан юм билээ. Одоо Ерөн­хийлөгчийн Тамгын газар байгаа гэ­сэн шүү. Цаасан дээр биш электрон хувилбараар л “нисээд” байгаа болол­той юм.

-Оюутолгой, Тавантолгой төс­лийн талаар та ямар бодолтой байна?

-Монголын уул уурхайн  үндэсний ассоциациас Оюутолгой, Тавантолгойн төслийг хэрэгжүүлэх нь зөв гэсэн байр суурьтай байсан. Тэр хэвээрээ. Харин төслийг хурдан хэрэгжүүлэх хэрэгтэй байна. Монголчууд нэг буруу ойлголттой байдаг. Оюутолгой эсвэл Тавантолгойн гэрээг үзэглэчихлээ гэвэл тэр өдрөөс нь бөөн бөөн мөнгө орж ирээд байх юм шиг ойлгодог. Бүгд баяжаад, бүгдээрээ жип унаад, хаусанд амьдрах юм шиг санаад түүнийгээ нэхээд суучихдаг. Төсөл хэрэгжүүлэх гэрээ байгууллаа гэхэд дор хаяж таван жилийн дараа л ашгийг нь хүртэх юм. Миний хувьд Тавантолгойн төслийг яаравчлаасай гэж хүсдэг.  Дуншаад л хэрэлдээд, хэлцээд суухаар ажлаа хурдан хийгээд ашгаа хүртэх цагийг наашлуулах  ёстой юм. Түүнээс бус хэрэлдэж хардсанаараа бол Монгол шиг хөгжих орон байхгүй. Төрийн нэг бодлого надад таалагддаггүй. Төр, хувийн компаниуд хоорондоо асар ялгаатай. Төрийнх нь аймаар “том”. Хувийн нэг компани, эсвэл банк жаахан “болиод” ирэнгүүт төр авнаа гээд дайрчихдаг. Тэгэхээр төрд хэн итгэх юм бэ. Миний бодлоор бол төрийн байна уу, хувийн байна уу, гадаадын байна уу, дотоодын байна уу хамаагүй бүгд нэг ижил дүрмээр л тоглох ёстой. Тэгж тоглох нөхцөлийг нь ялгаварлан гадуурхалгүйгээр төрөөс олгох хэрэгтэй юм.

Яахуу