тєвийн Эрдэм шинжилгээ, сургалт эрхэлсэн дэд захирал, анагаах ухааны доктор Г.Пvрэвсvрэн, Клиник эрхэлсэн дэд захирал Г.Навчаа нартай ярилцлаа.

-Хавдар гэж чухам ямар євчин бэ. Анагаах ухааны vvднээс тайлбарлавал биед хэрхэн vvсдэг юм бол?
Г.Пvрэвсvрэн: -Хvний биеийн аль нэг хэсгийн эс хяналтгvй єсч олширсноор хавдар vvсдэг. Хавдрын vед эс хяналтгvй vржиж, хуваагдан хэвийн эсийн оронд гаж эсvvд vvсдэг юм. Хавдрын эс биеийн бусад хэсгээр тархаж, хэвийн эсvvдийг гэмтээн шинэ гаж эсийн ургалтыг єдєєдєг. Мєн хорт хавдар анх vvссэн эрхтэндээ томрохоос гадна хавдрын эс цус ба тунгалгийн урсгалаар дамжин биеийн бусад хэсэгт тархдаг. Энэ vйл явцыг хавдрын vсэрхийлэл буюу метастаз гэнэ.

-Хорт хавдрын євчлєл их удаан, далд явагддаг гэдэг. Ер нь аль vедээ євчилсєн хvндээ мэдэгддэг вэ. Ямар шинж тэмдэг илэрдэг бол?
Г.Навчаа: -Хавдар ямар эрхтэнд байрласнаас шалтгаална. Гэхдээ ямар ч хавдарт ерєнхий шинж тэмдэг бий. Жишээ нь, нэгээс хоёр сард биеийн жингийн 10-15 хувиа алдах, шалтгаангvйгээр ядрах, хоолонд дургvй болох, хоолны дуршил муудах зэрэг шинж тэмдэг илэрнэ. Ер нь дараах шинж тэмдэг илэрвэл заавал мэргэжлийн эмчид хандах хэрэгтэй. Vvнд, арьсан дээрх толбо, нєсєє томорвол, 21 буюу тvvнээс дээш хоног ханиах, хамар, ам, эмэгтэй хvний vтрээ зэрэг биеийн аль нэг хэсгээс цусархаг шингэн ялгарах, цус гарах, хэт турж, ядрах зэрэг багтана. Гэхдээ эдгээр нь зєвхєн хорт хавдрын vед vvсдэг гэж ойлгож болохгvй. Бусад архаг євчний vед ч илэрдэг учраас ялган оношлуулах хэрэгтэй. Хорт хавдар эрт оношлогдох тусмаа сайн эмчлэгддэг. Тийм болохоор байнгын vзлэг шинжилгээнд сайн дураараа хамрагдах нь чухал. Ялангуяа 40-єєс дээш насныхан бvх биеийн урьдчилан сэргийлэх vзлэгт ойр ойрхон хамрагдах хэрэгтэй.

-Манай улсад жилд 4600 орчим хvн хавдраар оношлогддог гэсэн тоо баримт байна. Ямар хавдар зонхилж байна вэ?
Г.Пvрэвсvрэн: -Єнгєрєгч онд 4400 гаруй хvн хорт хавдраар оношлогдсон. Нийт хавдрын 40 орчим хувь нь элэгнийх. Дараа нь умайн хvзvv, ходоод, уушгины хорт хавдар ордог. Манай улсад хавдрын бvх тохиолдлын 80 орчим хувийг эдгээр хавдар эзэлж байна.

-Бусад улстай харьцуулбал манай улсын хавдраар євчлєгсдийн тоо єсєх хандлагатай байна уу?
Г.Пvрэвсvрэн: -Дэлхий дахинд жилд 12 сая хvн хорт хавдраар шинээр оношлогдож, 7.6 сая хvн нас бардаг. 3-4 жилийн ємнє энэ тоо долоон сая байсан. Ер нь дэлхий даяар хавдрын євчлєлийн тоо жилээс жилд єсч байгаа. Манайд ч ялгаагvй. 2000 онд жилд 3400 орчим тохиолдол бvртгэгдсэн бол єнєєдєр 4000 гарч єссєн. Одоо хавдар євчин Монгол Улсын хvн амын нас баралтын хоёр дахь vндсэн шалтгаан болоод байна.

Г.Навчаа: -Жилд оношлогдон илэрдэг тохиолдол нь бусад орныг бодвол манай улсад харьцангуй бага. Гэсэн ч євчлєлийн тоо жилээс жилд єсч байгаа учраас єсєлтийг багасгах, энэ чиглэлийн мэргэжилтэн бэлтгэх, урьдал євчнийг илрvvлэх, хавдрын талаар нийтэд таниулах зэрэг ажил эрчимтэй хийгдэж байгаа. Тухайлбал, Хавдар судлалын vндэсний тєв, ХААН банк сан, МVОНРТ хамтран “Хавдрын эсрэг vндэсний аян-2011”-ийг хэрэгжvvлэхээр хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан нь амжилттай хэрэгжиж байна. Аяны хvрээнд хорт хавдраас урьдчилан сэргийлэх талаар хvн амын мэдлэгийг дээшлvvлэх мэдээлэл, сургалт, сурталчилгааны ажил, эрсдэлт бvлгийн хvн амыг хавдрын нарийн мэргэжлийн эмчийн vзлэгт хамруулах, орон нутгийн сум, єрхийн эмч нарыг мэргэжлийн сургалтад хамруулах, ХААН банкны ажилчдаас хавдраас сэргийлэх талаар тодорхой мэдлэг бvхий сайн дурын ажилтнуудыг бэлтгэх зэрэг vйл ажиллагааг очсон газар бvртээ цогцоор нь хийж байгаа.

-Хавдрын ємнєх урьдал євчний талаар тодруулахгvй юу?
Г.Навчаа: -Урьдал євчинд олон євчин багтана. Урьдал євчнvvдийн талаар мэргэжлийн эмчээс зєвлєгєє авч зохих эмчилгээ хийлгэх хэрэгтэй. Хавдар хэзээ ч гэнэт vvсдэггvй. Заавал тодорхой vе шат дамждаг. Зарим урьдал євчин эмчлэгдэхгvй удаан хугацаанд даамжирсаар хорт хавдар vvсдэг. Хавдар хэд хэдэн vе шат дамжиж байж vvсдэг учраас хугацаанд нь оношлуулж эмчилгээ хийлгэвэл vvсэхээс нь ємнє юм уу vvссэн байлаа ч эрт оношлосноор бvрэн эдгэрэх боломжтой.

Г.Пvрэвсvрэн: -Умайн хvзvvний хорт хавдар гэхэд л умайн хvзvvний улайлт гэж хvмvvсийн ярьдаг урьдал євчнєєс vvсдэг. Умайн хvзvvг бvрхсэн хучуур эсийн доторхи папилома вирvс бэлгийн замаар халдварладаг. Харин халдвар авснаас 15-20 жилийн дараа хорт хавдарт шилждэг. Тэгэхээр энэ хугацаанд урьдал євчнийг эмчилбэл хавдраас сэргийлэх 100 хувийн боломж бий. Эмчилгээ нь хялбархан, хямдхан шvv дээ. Умайн хvзvvнээс эсийн дээж аваад, эсэд ямар єєрчлєлт орсныг тусгай шинжилгээгээр оношлоно. Єєрчлєгдсєн байвал зохих эмийн болон багажийн эмчилгээ хийхэд уг урьдал євчин бvрэн эдгэдэг. Энэ оны сvvлчээр Мянганы сорилтын сангийн тусламжтайгаар 30-60 насны эмэгтэйчvvдийг умайн хvзvvний хавдрын урьдал євчнийг илрvvлэх оношлогоонд vе шаттайгаар хамруулах гэж байгаа. Оношлогоонд нийт 85 мянга гаруй эмэгтэй хамрагдана. Одоогоор аймаг, сум, дvvргийн эмч нарыг сургалт зєвлєгєєнд хамруулах, мэдээ мэдээлэл дамжуулах, цахим программ боловсруулах, аймаг, сум, дvvрэгт бvртгэлийн ажилчин гаргах зэрэг бэлтгэл ажил хийж байна.

-Хорт хавдраар євчлєгсдийн хэдэн хувь нь урьдал євчний vед эмчид ханддаг бол?
Г.Пvрэвсvрэн: -Манай улсад шинээр оношлогддог хорт хавдрын 75 хувь нь хожуу буюу гурав, дєрєвдvгээр vедээ орсон байдаг. Харин 25 хувь нь эхний шатандаа оношлогдож байгаа. Хавдартай хvн эдгэрэх, амьдрах боломжтой эсэх нь vе шатаас шууд хамаарна. Нэгдvгээр vе шатандаа эмчлvvлсэн хvн тав буюу тvvнээс дээш жил амьдарвал хорт хавдар бvрэн эмчлэгдсэн гэж vздэг. Тэгэхээр нэгдvгээр шатандаа эдгэрэх боломж нь 80 хувь юм. Харин гурав юм уу дєрєвдvгээр vе шатанд энэ тоо 30 хувь болж, vvнээс дээш тавдугаар vе шат уруу орвол хvндэрсэн гэж vзнэ. Одоогоор манай улсад хавдартай 12 мянга орчим хvн эмнэлгийн хяналтад байна.

-Хавдраар євчлєєд эдгэрсэн хvмvvс дахин євчилдєг vv. Эдгэрсэн тохиолдолд хэрхэн гам барих вэ?
Г.Навчаа: -Хорт хавдар аль ч эрхтэнд vvсч болно. Орон орны онцлогоос хамаарч хавдрын євчлєлт єєр єєр байдаг. Тухайлбал, Австралид озоны цоорхой vvссэнтэй холбоотойгоор арьсны хорт хавдар их бий. Гэтэл Энэтхэгт зажилдаг тамхи их хэрэглэдгээс хамар, нармай, залгиур эрхтний хавдар их байх жишээтэй. Хvн амьдралдаа аль ч эрхтэндээ хэдэн ч тєрлийн хорт хавдраар євчилж болно Гэхдээ олон эрхтэнд зэрэг vvсэх нь ховор. Харин хоёр эрхтэнд анхдагч хавдар зэрэг vvсэх нь элбэг. Хорт хавдар даамжирсан vед бусад эрхтэнд vсэрхийлдэг. Vvнийг олон эрхтэн хавдраар євчилж байна гэж ойлгож болохгvй. Анхдагч хавдрын голомт єєр эрхтэнд vсэрхийлэн нvvж байна гэдэг тухайн хавдар єєрєє газар авч даамжирч байгаа хэрэг юм. Эдгэрээд тав ба тvvнээс дээш жил болсон хvмvvст хоёрдогч хавдар vvсэх тохиолдол бий. Гам барих гэдэг ойлголт дорнын уламжлалт анагаах ухаанд тvгээмэл бол европ анагаах ухаанд арай єєрєєр буюу асаргаа, сувилгаа гэж яригддаг. Ямар эртхэнд хавдар vvссэн, ямар эмчилгээ хийлгэснээс хамаарч зєвлєгєє єгдєг. Тухайлбал, хэлний хавдраар євчлєєд эдгэрсэн євчтєний ам хуурайшдаг. Ийм тохиолдолд амаа байнга чийглэж, уусмалаар зайлахыг зєвлєх жишээтэй.

-Хорт хавдраас хэрхэн сэргийлэх вэ?
Г.Навчаа: -Юуны тvрvvнд биеийн жингээ жигд барих хэрэгтэй. Насанд хvрсэн хvн єдєрт 30 минутаас багагvй хугацаагаар, долоо хоногийн таваас цєєнгvй єдєрт дунд зэргийн юм уу эрчимтэй хєдєлгєєн хийж байж жингээ жигд барина. Харин єсвєр насныхан болон хvvхдvvд єдєрт 60 минутаас багагvй хугацаанд хєдлєх хэрэгтэй. Эрчимтэй хєдєлгєєнєєс гадна эрvvл хооллолт чухал. Vvнд эрvvл хvнс хэрэглэх, vр тарианы зvйлийг боловсруулаагvй чигээр нь хэрэглэж сурах, махнаас аль болох татгалзах зэрэг багтана. Бас архины хэрэглээний стандарт байх хэрэгтэй. 10 грамм цэвэр спирт агуулсан архи, ундааг нэг стандарт уулт гэдэг. Согтууруулах ундааг аль болох хэрэглэхгvй байх, хэрэглэх тохиолдолд эмэгтэй хvн нэг удаадаа нэг стандарт уултаас илvvг хэрэглэхгvй байх, эрчvvд мєн нэг удаадаа хоёр стандарт уултаас илvvг хэрэглэхгvй байх хэрэгтэй. Тамхи ч гэсэн хортой, бvр хаях хэрэгтэй. Болохгvй бол никотин орлуулах эмчилгээ хийлгэж болно. Эдгээрийг хэн ч амархан хийж чадна. Хєдєлгєєн, эрvvл хооллолтыг эрхэмлэж, архи, тамхинаас татгалзах гэсэн энэ vндсэн дєрвєн зарчмыг баримтлахад л хvн хорт хавдар гэлтгvй бусад олон євчнєєс сэргийлж чадна.

-Ямар хоол хvнс хорт хавдраас сэргийлэхэд тустай вэ?
Г.Навчаа: -Ашигтай хоол хvнс олон бий. Жишээлбэл, улаан лооль, брокколи байцаа сармис, самар, загас, улаан дарс, ногоон цай, нэрс, гоньд, овъёос, шар буурцаг байна. Зохистой зєв хооллолт хорт хавдрын євчлєлийг бууруулдгийг олон судалгаа нотолсон. Жишээ нь, кальцийг тогтмол тунгаар хэрэглэснээр бvдvvн, шулуун гэдэсний хорт хавдар vvсэх нь багасч, эрдэнэшишийн болон загасны тос хэрэглэхэд хорт хавдрын тохиолдол 40 хvртэлх хувиар буурдаг гэсэн судалгаа ч бий.

-Тэгвэл хорт хавдар vvсгэдэг хvнсний бvтээгдэхvvнд Монголчуудын тvгээмэл хэрэглэдэг хоол хvнснээс ямар бvтээгдэхvvн багтдаг вэ?
Г.Пvрэвсvрэн: -Манайхны их хэрэглэдэг хоол хvнснээс удаан хадгалахад дотор нь мєєгєнцєр vvсдэг гурилан бvтээгдэхvvн, нитрит ихтэй хиам, хиамын тєрлийн бvтээгдэхvvн, химийн бордоогоор ургуулсан баталгаагvй хvнсний бvтээгдэхvvн хавдар vvсгэх аюултай. Мєн хэт халуун цай, хоол улаан хоолойн, давс их хэрэглэвэл ходоодны хавдар vvснэ. Монголчуудын нэг єдрийн давсны хэрэглээ Дэлхийн эрvvл мэндийн байгууллагаас гаргасан хэмжээнээс 2-3 дахин их байдаг. Хvн хоногт долоон грамм давс хэрэглэх ёстой гэж тус байгууллага тооцоолсон. Єєх тостой зvйл их хэрэглэвэл таргалж, таргалалтаас хєхний болон бvдvvн, шулуун гэдэсний хорт хавдар vvсэх эрсдэл ихэсдэг байх жишээтэй. Энэ нь єндєр хєгжилтэй орнуудад хийгдсэн судалгаагаар нотлогдсон.

-Хавдар судлалын vндэсний тєв хоёр жилийн ємнє бараг бvх тєхєєрємжєє шинэчилсэн. Дахин тоног тєхєєрємж шинэчлэх шаардлага байгаа юу?
Г.Навчаа: -2008 онд тоног тєхєєрємжийн шинэчлэлийг нэлээд далайцтай хийсэн. Єнєєдрийг хvртэл манай тєвд хавдрын оношлогоо, эмчилгээнд vр дvнтэй ашиглагдаж байгаа. Гэхдээ анагаах ухааны дэвшингvй хєгжлийн явцад тоног тєхєєрємжийн єєрчлєлт шинэчлэл хурдацтай явагдаж байна. Гурван жилийн ємнєх байтугай гурван сарын ємнєх тоног тєхєєрємж хоцрогдох болжээ. Тийм болохоор тоног тєхєєрємжєє байнга шинэчлэх шаардлагатай байдаг. Бид жил жилээр vе шаттайгаар тоног тєхєєрємжийн шинэчлэлийн тєлєвлєгєє гаргаад Засгийн газрын хєрєнгє оруулалтаар болон єєрсдийн санаачлагаар боловсруулсан цогц тєсєл, хєтєлбєрvvдээр шийдэж байна. Хэдий тийм боловч орчин vеийн хорт хавдрын оношлогоо, эмчилгээнд шаардлагатай зарим тоног тєхєєрємж єртєг єндєртэйгээс дутагдалтай, тоног тєхєєрємжийг ажиллуулах мэргэжилтнvvдийг байнга сургах шаардлагатай хэвээр байгаа.

Жишээ нь, хорт хавдрын оношлогоонд чухал vvрэг гvйцэтгэдэг тархалтын тодорхойлолтыг жижиг байх vед нь илрvvлэх боломжтой PET аппарат улсын хэмжээнд байхгvй. Ийм учраас иргэд гадаадад зєвхєн уг оношлогоог хийлгэхийн тулд явсан хэвээр байна. Мєн орчин vеийн хавдрын эмчилгээнд хийгддэг мэс заслын нэг удаагийн хэрэгслийг бvрэн хангаж чадахгvй, хими эмчилгээний орчин vеийн єндєр vнэтэй эм тариаг практикт єдєр бvр хэрэглэх боломжгvй байна. Туяа эмчилгээнд орчин vеийн шугаман хуртасгуур аппарат одоогоор байхгvй зэрэг бэрхшээл бий. Гэхдээ бидэнд бас дэвшил байгаа. Засгийн газрын хєрєнгє оруулалтаар тєвийн єргєтгєлийн барилга баригдаж эхэлсэн. Vvнтэй холбоотойгоор туяа эмчилгээний орчин vеийн шаардлага хангасан євєрмєц хамгаалалтын ханатай, гурван бункер баригдана. Тэнд суурилуулах шугаман уртасгагч буюу тvрvvн дурдсан орчин vеийн аппаратыг суурилуулах тєсєл хєнгєлєлттэй зээлээр хэрэгжихээр тєлєвлєгдєж байна. Мєн орчин vеийн хими эмчилгээний зарим эм бэлдмэлийг єнєєдєр єєрсдийн эмийн тєсвийн цар хvрээндээ багтаан 5-10 vйлчлvvлэгсдэд л хийж байгаа бол ирэх жил 20-30 болгон нэмэгдvvлэх зэргээр ахиц гарч байна. Энэчлэн vе шаттай хийж байгаа боловч бид илvv хурдтай ажиллахгvй бол орчин vеийн техник, технологийн єєрчлєлтийг гvйцэхгvй. Дэлхийн аль ч оронд анагаах ухааны салбар нь єртєг, хєрєнгє оруулалт их шаарддаг, тєлбєр нь єндєр байдаг. Сайн технологи, сайн эм хэрэглэх тусам vнэтэй байдаг учраас тэр.

-Ер нь манай улсын хавдрын эмч нарын мэдлэг чадвар ямар гэж боддог вэ?
Г.Навчаа: -Би эмнэлгийнхээ эмч, ажилчдаар бахархаж, мэргэжилдээ эзэн болсон хvмvvс гэж боддог. Єєрсдийнхєє чадлаар, заримдаа бvр хэт ачаалалтай ажиллаж улсдаа цорын ганц тєвийн хувьд vvргээ нэр тєртэй биелvvлж байгаа. Гэхдээ бvх юм байрандаа байж, сэтгэл ханаж болохгvй тул бид илvv их суралцах, шинээр мэргэжилтэн бэлтгэх асуудал тулгамдаж байна. Ер нь хавдар судлаач эмч нар ЭМШУИС-ийг хvний их эмч мэргэжлээр тєгсєєд дараа нь ХСVТ-д хавдар судлаач эмчийн сургалтад сурч мэргэшдэг. Харин хавдрын мэс засалч, хими, туяа эмчилгээний эмчийг Монголд бэлтгэх боломж хомс. Бид єєрсдийн боломжоор сургагч багш, туршлагатай эмч, эрдэмтэн профессоруудаа тvшиглээд 3-4 сарын мэргэжил олгох сургалт явуулдаг. Гэхдээ хими, туяа эмчилгээ зэрэг ховор мэргэжилтнvvдийг хєгжингvй орнуудад 3-6 сар, цаашлаад жилийн сургалтад хамруулахыг зорьдог. Сургалтын хувьд ихээхэн ахиц гарч байгаа. Жишээлбэл, мэргэжилтнvvдийн маань 40 хувь нь 2008 онд урт, богино хугацааны сургалтад хамрагдсан бол єнгєрєгч оны тайлангийн vзvvлэлтээр 70 орчим хувь болж нэмэгдсэн. Vvнд эмч нараас гадна эмнэлгийн мэргэжилтнvvд, сувилагч, техникийн ажилтнууд орж байгаа юм.

Э.Нямдулам