та дэмжиж байна гэсэн санал асуулга ч явагдаж байна. Миний л мэдэхээр шинээр сонгогдсон УИХ болгоны бүрэн эрхийн хугацаанд сонгуулийн хууль яриагүй тохиолдол байхгүй. Одоо өмнө нь туршигдаж байгаагүй холимог ч юмуу, цэвэр хувь тэнцүүлэх хувилбарыг нэг туршаад үзье гэсэн санал ихээхэн гарч байх шиг байна.

Өнөөгийн Үндсэн хуулийн орчинд сонгуулийн ямар ч хувилбарыг сонгосон 76 нөхөр сонгогдох нь ойлгомжтой, сонгогдсоныхоо дараа 76 тэнэг, идээчин, угаачингаараа дуудуулах нь ч ойлгомжтой. Миний хувьд ч нэгэн цагт иймэрхүү маргаанд ач холбогдол өгч, асуудал сонгуулийн хуулиндаа байна гэж бодон өөрийн хувилбарыг дэвшүүлэн үзэж тарж л байлаа. Харин явц дунд ямар 76 сонгогдохоос үл хамааран өнөөгийн төрийн байгууллын тогтолцоо, засаглал хуваарилалт буюу Үндсэн Хууль өөрчлөгдөөгүй тохиолдолд юу ч өөрчлөгдөхгүй юм байна гэдгийг л яс махандаа тултал ойлгосон.

Тэгээд ч Үндсэн Хуулийн асуудлаар хэд хэдэн нэвтрүүлэг бэлтгэн явуулсан нь миний бодож санаж байгаа маань үнэн бодитой юм байна гэдэгт итгэхэд хүргэсэн билээ. 2008 оны сонгуулийн дараа эрх баригч хоёр нам Үндсэн Хуулинд өөрчлөлт оруулах асуудал хэлэлцэнэ гэж гар хөлийн үсэг зуран тангараг өргөхөөр нь за ашгүй дээ гэж бодсон чинь сонгуулийн луйвар, 7 сарын 1-ний гэм нүглээ нуух гэсэн хууран тоглолт байсныг дараа нь ойлгосон.

Өнөөгийн тогтолцоогоо хадгалан үлдэх нь эрх баригч хоёр нам, энэ хоёрын хоорондоо сүлбэлдсэн өнөөх олигархи бүлэглэлд хамгийн ашигтай төдийгүй, тэднийг хөхүүлэн дэмжигч гадны хүчинд бүр илүү ашигтай нь ойлгомжтой байна.

Саяхан МАН–аас санаачлан “Парламентийн шинэчлэл” сэдэвтэй нээлттэй хэлэлцүүлэг хийж, дараа нь намуудын дарга нар санамж бичигт гар хөлийн үсэг зурав. Тэрхүү хэлэлцүүлэг дээр хөндөгдсөн гол асуудал бол Үндсэн Хуулиа өөрчлөх асуудал байсан бөгөөд оролцогчид бараг бүгд энэ тухай ярьж байлаа. Одоо гагцхүү хоёр нам өөрсдийн эрх ашгаас улс орны, нийгмийн эрх ашгаа илүүд боддог бол улс төрийн тогтолцоог өөрчлөх чиглэлд бодитой алхам хийх нь тэдний чин хүслээс хамаарах болоод байна.

Олон нийтийн өмнө хэлэлцүүлэг хийж, гар хөлийн үсэг зурж шоудахаа шоудсан, харин түүнийг ажил хэрэг болгохгүй юм бол дахиж ийм юм санаачлаад ч хэрэггүй. Түүх сөхвөл 1990 оны 5 сард улс төрийн хүчнүүд Үндсэн хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулах зарчмын зөвшилцөлд хүрсний үндсэн дээр Монгол Улс /тэр үеийнхээр БНМАУ/ ардчиллын замд орсон билээ. Өнөөдөр чухамхүү тэр үеийнх шиг зарчмын асуудлаар зөвшилцөж чадвал улс төрийн реформ хийх хөрс суурь нэгэнт бүрэлдчихээд байна.

Уул нь өнөөгийн улс төрийн тогтолцоо болж бүтэхгүй байгаа нь бодит байдал дээрээ 2 дээр 2 –ыг нэмэхэд 4 гэдэг шиг илт байгаа юмыг нотлох гэж оролдоод хэрэггүй л дээ. Гэхдээ нэгэнт асуудал хөндсөн учир зарим нэг тодотгол хийвэл зүгээр байх. 1990 оны АИХ–ын депутат, УБХ–ын гишүүн, хожим Ерөнхий сайд асан М.Энхсайхан удаа дараа өнөөгийн улс төрийн тогтолцоог гаднаас их гүрний тулган хүлээлгэсэн, хоцрогдсон бараг колони шахуу улс орнуудад туршигдсан тогтолцоо хэмээн мэдэгдэж олон тооны ишлэл татахыг сонссон.

Өнөөгийн Үндсэн Хуулийг боловсруулж, батлахад оролцож явсан, тухайн үеийн УБХ–ын байнгын хороон дарга байсан хүн ийнхүү мэдэгдэх нь зарим нэгний эгдүүцлийг ихэд хөдөлгөж, түүний эсрэг иш мухаргүй дайрч давшилж байхыг ч сонссон. Миний хувьд адилхан нэгдүгээр сургууль төгссөнийг эс тооцвол М.Энхсайхантай ойр дөт байсан нь үгүй бөгөөд түүнд саймшрах ямарч шалтгаан байхгүй, гагцхүү түүний ярианд эргэцүүлж бодох, дүгнэж цэгнэх юм их байлаа. Түүний дэвшүүлж буй Үндсэн Хуулийн шинэчлэлийн төслийн санаа миний бодож санаж, ярьж байсантай бас дүйцэж буй тул ийнхүү дурьдахад хүрлээ.

УИХ–ын гишүүн Э.Батүүл мөн адил Үндсэн Хуулийн шинэчлэлийн тодорхой санал дэвшүүлдэг бөгөөд энэ нь М.Энхсайханыхтай агуулгын хувьд адилхан байгаа нь дээр өгүүлсэн хэлэлцүүлгийн үед харагдсан юм. Энэ хоёр хоёул нэг ижил юм ярьж байгаа ч М.Энхсайхан нь Үндэсний хувьсгал хэмээх нэр томьёо яах гэж хэрэглээд, хувьсгалын тухай асуудлаар Энхбаяртай үгсэн нийлж хүмүүсийг цочирдуулаад байгааг нь би л лав ойлгохгүй байгаа юм. Магадгүй ийм аргаар эрх баригчдыг буулган авах гэж бодсон ч байж мэдэх юм. Зорилго нь аргаа зөвтгөдөг хэмээн хувьсгалыг зөвтгөж олон арван сая хүний аминд хүрэн коммунизмыг байгуулах гэсэн туршлага өнөөгийн ертөнцөд үл бүтэх нь ойлгомжтой.

Саяхан дэлхийд нэр зартай “DK” хэвлэлийн газраас бэлтгэн гаргасан “HOW GOVERNMENTS WORK” хэмээх нэртэй дэлхийн улс орнуудын засаглалын тогтолцооны тухай том хэмжээний толь бичиг шахуу номыг олж авав. Тэд засаглалын тогтолцоогоор нь улс орнуудыг хэд хэдэн ангилалд оруулсан байх агаад манай улс ардчилсан засаглалтай ангилалд багтаж байх авч түүнийг дотор нь бас хэд ангилжээ. Парламентийн ардчилсан засаглалтай /Parlamentary Democracies/ улс орнуудын ангилалд бидний иш татан дурьдах дуртай Европын хөгжилтэй улс орнууд тэр чигээрээ багтсан байх агаад тэнд Монгол улс алга. Харин олон намын ардчилсан засаглалтай /Multiparties Democracies/ хэмээх ангилалд Монгол Улс хамгийн үл бүтэх, байнгын дайн дажин, зөрчилдөөн мөргөлдөөнтэй ази, африкийн буурай орнуудын хамт байж байнаа.

Бид Үндсэн хуулиа шинэчилж, засаглалын хуваарилалт, тэнцвэржүүлэлт, хяналтын тогтолцоогоо засахгүй бол дээрх нэгэн ангилалд багтсан улс орнуудтай адил байнгын сөргөлдөөн, тэмцлийн талбар болж, түүн дээр нь гадны хүчнүүд тоглодог болоход нэн ойрхон болжээ. Ялангуяа газрын баялагт шунан дурлаж, мөнгөний үнэр авсан өнөө үед бүүр ч аюултай санагдах бөгөөд энэ тухай Батүүл маань байнга сануулаад байгаа нь цаанаа учиртай. Батүүл бид хоёр энэ талаар олонтаа санал солилцож ирж болох гамшгаас сэргийлсэн кино ижил төстэй улс орны жишээн дээр хийхээр төлөвлөөд ажиллаж байна.

Эрдэмтэд, судлаачидтай Үндсэн хуулийн тухай асуудлаар ярилцаж байхад Монголд намуудын засаглал, бүр тодотговол хоёр нам түүний удирдлагын цөөн тооны хүний засаглал тогтчихоод байна, социализмийн үеийнх шиг нам нь төрийн дээр гарчихаад байна гэлцэж үүнийгээ олон тооны жишээгээр нотолцгоож байлаа. Харин Үндсэн хуулийн шинэчлэл, реформын асуудал дээр бодол саналын зөрүү нь ихээхэн байх агаад чухамхүү энэ чиглэлээр маш их маргаан мэтгэлцээн хэрэгтэй байгааг ойлгосон.

Хүмүүс Чимид гуайг хуучин Үндсэн хуулиа хамгаалаад хана хэрэм шиг зогсоод байгаа юм шиг ярьдаг. Гэтэл бидний ярилцлага дээр Чимид гуай Үндсэн хуулийн реформ хийх ёстой гэдэг дээр санал нийлж байсан бөгөөд гагцхүү нуухы нь авах гээд нүдий нь сохолчихов гэдэг шиг юм болохоос л эмээж байгаагаа илэрхийлж байлаа. Үндсэн хуулийн реформ хийх ёстой гэдэг дээр хамгийн хатуу байр суурьтай байгаа хүний нэг нь Ламжав багш /иргэн Ламжав/ байгаад үнэхээрийн баярласан. Үндсэн хуулийн асуудлаар мэргэшиж, ҮХЦэцийг амар заяа үзүүлэхгүй ажиллуулдаг, түүний юу ньболж, юу нь бүтэхгүй байгааг хамгийн сайн мэдэх хүн бол яах аргагүй иргэн хэмээн алдаршсан Ламжав багш билээ. Мөн МУИС–ийн багш эрдэмтэд Лүндэндорж, Батсуурь, Өнөрбаяр нар өнөөгийн Үндсэн хууль яагаад цаг үе, практик амьдрал дээр нийцэхгүй байгааг яруу тодорхой нээн хэлж байлаа. Цаашилбал Улс төрийн боловсролын академийн захирал Ганбат, Удирдлагын хөгжлийн академийн захирал Чулуунбаатар нартай ярилцахад өнөөгийн тогтолцооны нөхцөлд ардчиллын үнэт зүйлсүүд алдагдан баларч буйг судлаачдын байр сууринаас нотлон харуулж байв.

Одоо тэгээд яахав гэхээр шинэ юм гэж мартагдсан хуучин юмыг хэлдэг гэдэг шиг 1990-1992 онд БНМАУ–д /тухайн үед тийм нэртэй байлаа/ хэрэглэгдэж байсан засаглал хуваарилалтын тогтолцоон дээр суурилсан төрийн байгууллын тогтолцоог Батүүл, Энхсайхан нар санал болгож байна. Тухайн үед төрийн эрх барих дээд байгууллага нь АИХ, хууль тогтоох дээд байгууллага нь УБХ гэж байсан бөгөөд АИХ–ын депутатуудыг цэвэр мажоритар хувилбараар, УБХ–ыг цэвэр пропорционал хувилбараар намуудад суудал хуваарилан АИХ – аас байгуулж байлаа. Мөн АИХ–аас Ерөнхийлөгчийг сонгож, Ерөнхий сайд, Дээд шүүхийн дарга, Ерөнхий прокурор нарыг томилж байв. Үүнийг эсэргүүцэгчид ийм тогтолцоо ардчилсан улс орнуудын хүрээнд хаана ч байхгүй гэх юмуу эсвэл Ардчилсан Солонгос, Хятад, Вьетнамд л тийм тогтолцоо байдаг гэж мэдэмхийрнэ. Тэр Солонгос, Хятад, Вьетнамаас манай ялгагдах онцлог гэвэл олон намын систем, хүний эрх иргэний улс төрийн эрх нь хуульчлагдсан, хувийн өмч хамгаалагдсан, иргэд нь эрх чөлөөгөөр амьсгалсан улс болсон.

Хувьдаа өмчлөх эрх, өмчөө захиран зарцуулах эрх, дотооддоо шилжин суурьшихаас гадна гадаадад хаана ч чөлөөтэй зорчих эрх, сонгох сонгогдох эрх гээд ардчилсан нийгэм дэх иргэний эдэлбэл зохих мянга түмэн эрхийг эдэлж байгааг дурьдаж болно. Өнөөдөр баян хоосноос үл хамааран эдэлж буй эрхээсээ татгалзахыг хэнч хүлээн зөвшөөрөхгүй бизээ. Ардын Их Хурал гэнэ үү, Их Хуралдай гэнэ үү ямар ч байсан ард түмний төлөөллийн байгууллагыг ардчилсан сонгуулиар байгуулахад ардчиллын зарчимд өчүүхэн ч харшлахгүй. Төлөөлөн сонгох арга хувилбараар Ерөнхийлөгч, УБХ буюу хууль тогтоох байгууллагаа АИХ–аас сонгож байгуулахад бас л харшлаад байх юм байхгүй. Ямар ч байсан хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлүүдийг зөв хуваарилж, тэнцвэржүүлж, хараат бус хяналтын тогтолцоог бүрдүүлэх нь гол асуудал бөгөөд дээр өгүүлж буй хувилбар дээр маргаан мэтгэлцээн хэлэлцүүлэг хийвэл тодорхой зарчмын шийдэлд хүрч болох мэт санагдана.

Төгсгөлд нь энэхүү нийтлэлээ яагаад хувьсгал уу, реформ уу гэж нэрлэснээ хэдэн үгээр тайлбарлая. Өнөөдөр нэг хэсэг хүн хувьсгалын тохироо бүрдчихлээ, одоо хувьсгал хийж энэ олигархийг устгая хэмээцгээж байна. Нийгмийн төөрөгдөл, бухимдал дээр дөрөөлөн мөргөлдөөн, сөргөлдөөнд уриалах нь яав ч ухаалаг зүйл биш бөгөөд эцсийн бүлэгт нийгмийн, нийтийн мөнгө, баялагийг хэн хуваах, хуваарилах эрх олж авах вэ л гэсэн бүлгүүдийн тэмцэлд жирийн хүмүүс л хохирно. Испаний нэрт гүн ухаантан, орчин цагийн барууны философийн нэгэн гол төлөөлөл болох Хосе Ортега Гассет “Түмний бослого” бүтээлдээ хүн төрөлхтний түүхэнд гарсан хувьсгалуудын мөн чанарыг нээн бичихийн сацуу аливаа хувьсгалаас хойш ойролцоогоор 15 жилийн дараа реформ хийх зайлшгүй шаардлага үүсдэг гэж дүгнэсэн бөгөөд хувьсгалын дараах үеийнхэн хувьсгалчид биш харин реформистууд байдаг хэмээжээ. 7 сарын 1-ний дараах онц байдал тогтоосон хар өдрүүдийн дараа залуучууд дарангуйлагч нийгэм гэж ийм аймаар юм байдаг юмуу гэж гайхан шогширч, эрх эрх чөлөөний үнэ цэнийг мэдрэх шиг болж билээ. Харин реформ хийе гэвэл нийгмийн бүх давхарга дэмжинэ гэдэгт итгэлтэй байна.

А.Ганбаатар

"Гого мн"