Стандартгүй уул уурхай хөгжлийн гарц гэж үү

2011-04-06

Уул уурхай, баялаг дагасан хөгжлийн зүтгүүр ирэх жилүүдэд эрчээ аван хурдлах нь гарцаагүй боллоо.

Газрын хэвлий дэх баялаг асар их мөнгө, хөгжил дагуулах нь хэмээн улстөрчид хөөрцөглөн баярлаж байна. Үнэндээ баярлахаас ч яах билээ. Төв Азийн зүрхэн дэх Монгол Улс шинэ зуунд дэлхийн үсрэнгүй хөгжилтэй орнуудын нэгд багтах боломж бүрдэж байхад.

Гэхдээ баярлаж суухаасаа өмнө их мөнгөний урсгал, эдийн засгийн өсөлтөд бэлтгэх хэрэгтэй шүү дээ. Ойрын жилүүдэд асар хурдацтай хөгжих уул уурхайн салбарынхаа "фундам"-ыг зөв, найдвартай бий болгох ёстой. Хууль, эрх зүйн орчин, хөрөнгө оруулалтын ил тод, найдвартай, тогтвортой байдал гээд анхаарах зүйл их бий.

Гэхдээ энэ бүхнийг багцалж, нэг дор базах ёстой нь стандарт гэхэд болно. Өнөөдөр хүн бүр уул уурхай руу хошуурч, ярьж байгаа хэр нь өнөөг хүртэл энэ салбарт нэгдсэн стандарт алга байна. Стандартгүй уул уурхай хөгжлийн гарц гэж үү. Эргэлзээтэй л асуулт.

Европын холбооны стандарт, Кембрижийн боловсролын стандартыг нэвтрүүлнэ гэж ярьж байгаа ч уул уурхайн салбарт тийм стандартыг баримтална гэх үг одоогоор сонсогдохгүй байна. Гэтэл ойрын жилүүдэд ирэх тэр өндөр хөгжилд уул уурхайн салбар л хөтөлнө биз дээ. Гол тулгуур нь байж өнөөг хүртэл стандартгүй байж болох уу.

Бид эхний ээлжинд уул уурхайн салбараар дэлхийд тэргүүлэгч Чили, Автралийн шилдэг стандартыг баримтлах ёстой байх. Нөхөн сэргээлт, хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн салбарт ашиглагдаж буй техник, технологи гээд олон зүйлд стандарт хэрэгтэй. Боловсон хүчний хувьд ч бас олон улсын шилдэг туршлага, стандартыг нэвтрүүлэх боломжтой.

Харамсалтай нь тэр бүх зүйл өнөөдөр нэг их яригдахгүй л байна. Тавантолгойгоо эдийн засгийн эргэлтэд оруулна гэхээсээ урьтаж, тэнд нөхөн сэргээлтийн ийм стандартыг баримтална шүү гэж хэлэх хэрэгтэй. Хайгуул, олборлолт, үйлдвэрлэл, нөхөн сэргээлт гээд бүх зүйл зөв стандартын дагуу явж байвал тэндээс хөгжил аяндаа ирэх учиртай.

Стандарт байна гэдэг бүх зүйл тодорхой гэсэн үг. Манай уул уурхайн салбар дэлхийд өрсөлдөхийн тулд нэгдсэн стандартыг баримтлахаас өөр аргагүй. Харин өнөөгийн нөхцөлд байдал ямар байна вэ. Хэн дуртай нь уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулж, лиценз эзэмшээд л хайгуул, олборлолт хийж байна. Тэнд нэгдсэн стандарт байхгүй болохоор хяналт тавьж ч чадахгүй байна.

Хэн гэдэг нөхөр ямар технологи ашиглаад, ямар үйл ажиллагаа явуулаад байгаа юм бүү мэд. Тэр нь байгаль орчинд хортой, хоргүй гэдгийг бол бүр ч мэдэхгүй. Тухайн хөрөнгө оруулагч нь шилдэг, мундаг гээд хэлчихвэл боллоо. Түүнд итгэхээс өөр арга байхгүй, нэгдсэн стандарт, бодлогогүй юм чинь. Харин эцсийн дүндээ байгаль экологи сүйрч, хоосон нүхнүүд л үлдэнэ.

Нөхөн сэргээлтийг ингэж хийх ёстой гэсэн стандарт байхгүй юм чинь, яаж ч чадахгүй шүү дээ. Манай улсын хэмжээнд уул уурхайн хайгуул, олборлолтын 1500 гаруй лиценз олгогдсон байдаг. Энэ бүх лиценз, зөвшөөрөлд ямар компани, ямар стандартаар үйл ажиллагаа явуулж байгааг хэлчих албаны хүн байхгүй л болов уу. Ашигт малтмалын газар нь лицензээ олгохоос биш тэнд үйл ажиллагаа явуулж буй компаниудад хяналт тавихгүй.

Тэнд байгаль орчин сүйрнэ үү, үгүй юу, нөхөн сэргээлт хийнэ, хийхгүй гэдэг үндсэндээ хэнд ч хамаагүй болж таарч байна.Ерөнхий сайд С.Батболд уул уурхайн салбарт Канад, Австралийн стандартыг баримтлах талаар ярьж эхэлсэн нь сайшаалтай. Гэхдээ "хурдлаач" гэж хэлмээр байна. Жижиг, том байх нь хамаагүй, уул уурхайн салбарт ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулж л байгаа бол стандартаа баримталдаг болох ёстой.

Хайгуул, олборлолт, нөхөн сэргээлт, үйлдвэрлэл, боловсон хүчин гээд олон зүйлийг тусгаж болно. Бүгд нэгдсэн стандарттай болчихвол амар биз дээ. Стандарттай болчихвол тэр стандартыг хэрэгжүүлэх институцийг байгуулчихаж болно. Тэр институци нь гол хяналтаа тавиад болохгүй байгаагийнх нь лицензийг хураагаад энэ тэр үйл ажиллагаа явуулна гэсэн үг.

Энэ асуудлыг аль болох шуурхайлахгүй бол өнөөдөр нөхцөл байдал хэн, хаана, юу хийж байгаа нь бүү мэд, "зуун задгай, жаран хагарай" гэдэг шиг л байна. Тийм байж, уул уурхайн салбар хөгжилд хөтлөх нь гэж хөөрцөглөөд байх ямар ч шаардлагагүй биз дээ.

Стандарт, дараа нь хөгжил гэсэн зарчмаар бүх зүйл явах ёстой. Уул уурхайн салбарт нэгдсэн стандарт баримтлахгүй бол нөгөө баялгийн хараал, голланд өвчин гээч нь даанч амархан газар авна даа. Манай улстөрчид, бодлого тодорхойлогчид Монгол Улсынхаа ирээдүйг арай ч тийм "голланд өвчин"-д нэрвэгдсэнээр төсөөлөхгүй байлгүй дээ. Тиймийн тул одооноос нэгдсэн стандарт нэвтрүүлнэ хэмээн хаа сайгүй л ярьж эхэллээ. Яриа хөөрөө нь ажил болох цаг удахгүй ирнэ гэж найдъя.

Л.Дэлгэр