.Үнэхээр тийм шүү. Үүгээрээ бид хоёр гэр бүлийн хувьд ихээхэн аз жаргалтай хүмүүс бөгөөд энэ нь нэг талаар бурхны хувь хишиг хэмээн үздэг билээ. За энэ ч яахав.

Бид юугаараа төрөлхийн хартай болох тухай л хэлэх гэсэн юм. Гансүх сайд шинэ байшинд нүүж оржээ. Харин энэ нь цаг хугацааны хувьд Оюу толгойн гэрээ сүр дуулиантайгаар байгуулагдсаны дараахан, мөн Ухаа худаг-Оюу-толгой-Гашуун сухайтын чиглэлийн зам тавих зөвшөөрөл Байгаль орчны сайдын оролцоотой гарсны дараа болж таарлаа. Хэн ч шинэ байшин худалдан аваад түүндээ нүүж орж болно л доо.

Сайд учраас л эдгээр үйлдлүүдийн дараала л ингэж тохиосон нь санамсаргүй тохиолдол байсан эсэхийг бид хардаж эхэллээ Ер нь сэтгүүлчид их хартай л даа. Гэхдээ энэ нь эр нөхрөө эсвэл эхнэрээ хардаад амар заяаг нь үзүүлдэггүй гэсэн хэрэг биш, харин дарга сайд, албан тушаалтныг л байнга хардаж сэрдэж байдаг төрөлхийн гэмээр “хууч өвчтэй” гэсэн үт.

Сайд яагаад заавал гэрээ байгуулагдсан, зөвшөөрөлд гарын үсэг зурсан хоёр том үйл явдлын дараа шинэ байшинд нүүж оров, яагаад өмнө нь ороогүй юм бол, сайдын хөрөнгө орлогын мэдүүлэгт мэдүүдсэн орлого нэг жилд яагаад долоо дахин өсөв, түүний эмийн бизнес гэнэт ийм ашиг өгөв үү, эсвэл мөнөөх гэрээ, гарын үсэг сайдад ийм ашиг өгөөгүй байгаа гэх мэтээр хардаж эхэллээ. Гэтэл сайд хотын нэгдүгээр зэрэглэлийн бүсэд байрладаг, тохилог таун хаусаа 165 сая төгрөгөөр (120 сая төгрөг бэлнээр төлж, 45 саяд нь гурван ширхэг вэб сайтыг тус бүрий нь 15 сая төгрөгөөр тооцож) авсан гэж шүүхэд баримт гаргаж өгсөн нь дахиад л хар төрүүлэв. Яахаараа хотын төвийн нэгдүгээр бүсэд байдаг таун хауст 120-хон сая төгрөг төлөв, тэгээд бас заавал мөнөөх замыг тавьж байгаа компаниас байрыг ийм хямд үнээр “худалдаж” авав, ямар ч нэрд гараагүй цахим хуудас яаж яваад 15 сая төгрөгийн үнэд хүрчихэв гээд л хардаад явчихаж байгаа юм.

Ямар ч үнэ өөртөө заавал мэдээлэл агуулж байдаг. Үнэтэй нь ч тэр, хямд нь ч тэр. Зах зээлийн үнээс өндөр үнэ бол голдуу шахааны үнэ байдгийг бид эс мэдэх биш. Төрийн мөнгөөр бараа үйлчилгээ худалдаж авсан бол тэр нь дандаа л зах зээлийн үнээс өндрөөр тайлан тооцоондоо туссан байдаг. Харин энэхүү хэтэрхий хямдхан үнийн цаана юу нуугдаж байгааг бид хардах эрхтэй ч, үүрэгтэй ч. Мөнөөх компани Байгаль орчны сайдад тохилог сууцыг яагаад зах зээлийн үнээс хэд дахин хямд үнээр өгөв гэдэг нь бас л чухал асуулт. Ер нь манай Засгийн газрын гишүүдийн тал нь энэ компанийн барьсан хотхон, хороололд орон сууц худалдан авч амьдардаг нь жирийн хэрэг мөн үү биш үү гээд л хар маань цааш лавшрав.

Чухам ийм л хар мөнөөх ардчилсан нийгмийн чинь амин сүнс-хяналтын механизм болж явдаг биш гэж үү? Харин ч бидэнд хардах эрхээ хэрэгжүүлэх хуулийн механизм илүү баталгаатай байх хэрэгтэй болж байгаа юм.

Гэр бүлийн хоёр нэг нэгнээ хардахыг сэтгэлзүйн өвчин гэж үздэг бол сэтгүүлзүйд харин ч энэ хар нь мэргэжлийн ажлын үндсэн шалгуур болдог гэлтэй. Гэхдээ ганцхан сэжүүрээр хардаад байвал аюултай л даа. Сайд балмагдаад ч юм уу чамайг шүүхэд өгчихвөл энэ нь үнэхээр гүтгэлэг болчихож ч мэднэ. Сайд шинэ байшин авсан төдийд л сайдыг авлигач гэж хардаад, түүнийгээ олон нийтэд дэлгээд байж болохгүй л дээ. Харин энэ худалдан авалт нь ашигт малтмалын асар том ордын бөөн асуудал маргаантай гэрээ байгуулагдсаны дараа болон мөн л бөөн асуудалтай замын зөвшөөрлийн дараа болчихвол хар лавширч, нөгөө талаар баталгаажна гэсэн үг. Хүргэн нь хадмаа нүүлгэснээ найздаа хөнгөн сонин болгож ярих нь харыг улам баталгаажуулна. За тэгээд сайд өөрөө мөнхүү тохилог таун хаусыг зах зээлийн үнээс хэд дахин хямдаар авсан байгаа бол энэ нь зөвхөн хар биш баримт болж хувирч байгаа юм л даа. Нэг хар нөгөөгөө баталгаажуулж, нэг баримт нөгөөтэйгээ уялдаж байх ёстой байдаг юм. Үндсэн ийм зарчим дээр ямар ч сэтгүүлч өөртөө хамгаалалт бий болгож чадна. Бидэнд ингэж заасан. Хэрэв чи нэг нь нөгөөгөө баталгаажуулсан гурван баримттай л бол хангалттай, ямар ч эргэлзээгүйгээр бичиж болно гэсэн үг.

Гагцхүү үйл явдлыг нарийн ажиглаж, логик холбоог нь олж чаддаг байх хэрэгтэй. Ийм логик холбоо олж хардаж чаддаг хүнийг л сэтгүүлзүйд авьяастай буюу сэтгүүлч хүн гээд байгаа юм даа. Өчигдөр юу болсныг мэдэхгүй, эсвэл мартчихдаг, зөвхөн өнөөдрийн үйл явдалд хөнгөн хөтлөгдөж хүний амаар бичдэг бол авьяаслаг сэтгүүлч гэж үздэггүй.

Шүүх яахав дээ, манай шүүх ямрыг бид ерөнхийдөө мэднэ шүү дээ. Шүүх амьдралын үнэнийг шүүж чаддаггүй. Хуулийн модон үг өгүүлбэрт хавчигдан баригдана, эрх мэдэлтэнд бол бүр ч баригдана. Тээр жил Ерөнхий сайд надтай шүүхдэлцэж байх үеэр дүүргийн ерөнхий шүүгч Ерөнхий сайдын инээмсэглэсэн төрхтэй томоос том хөргийг өрөөнийхөө хананд хадчихаад тэр ерөөндөө шүүх хурлаа явуулж байж билээ. Бас нэгэн удаа ХХБ манай сониныг шүүхэд өгсөн. Хэргийг шийдвэрлэхээр томилогдсон шүүгчийн өрөөнд тус банкны шинэ жилийн мэндчилгээ, бэлгийн хуанли байсан. Энэ тухай шүүгчид хэлээд шоолонгуй мушилзахад, шүүгч энэ шоглолыг огт ойлгохгүй байж билээ.

Тэр жил сэтгүүлч Г.Дашрэнцэн гаалийн Адьшаа гэдэг нөхрийг төрөөс төрсөн тэрбумтан гээд биччихсэн чинь шүүхэд өгч мөнгө нэхэмжлээд, шүүх сэтгүүлчийг буруутган Дашка ах маань 300 мянган төгрөгийг мөнөөх тэрбумтанд төлөхөөр болж билээ. Дашка ахын сарын цалин болох энэ төлбөр Адьшаагийн өдрийн хоолонд ч хүрэхгүй мөнгө байв. Хожим Адьшаа өөр нэг авилгын хэргээр шоронд ороход Монголын шүүх сэтгүүлчээс уучлал гуйгаагүй юм. Ийм жишээ маш олон. Шүүх тухайн үед хэн эрх мэдэлтэй байна, тэр талд шийдвэрээ ашигтай гаргана. Харин сэтгүүлчийн шударга үнэнийг цаг хугацаа шүүж үнэн мөнийг тогтоодог.

Ингэхэд бид уул нь Л.Гансүхийг нээг их тоож бичээгүй юм шүү дээ. Арай л том сэдэв хөндсөн. Өнөөдрийн олигархижсан төрийн торон сүлжээний талаар бичих явцад түүнийг жишээ татсан төдий л юм. Албан тушаалд хүрсэн хэн боловч нүдэн дээр хагартлаа баяжиж, харин нийгмийн олонхи нь улам улмаар ядууран доройтож байгаа нь маргаангүй үнэн билээ. Л.Гансүх сайд албан тушаалаар баяжигсдын эгнээнд жагсана.

Бид түүнтэй хувийн өс хонзонгүй. Гэхдээ хувийн сайн харилцаатай байсан ч ажил мэргэжлийнхээ хүрээнд хүлээдэг ёс суртахууны үүргийнхээ хувиар илт шударга бус үйлдлийг бичих нь бидний л үүрэг. Тэр өнөөдрийн авлигачдын хамгийн муу нь ч биш, бас хамгийн шилдэг нь ч биш. Тэр өнөөдрийн олигархижсан нийгмийн эрэг шураг, эд эс төдий л юм. Ганц түүнтэй хариуцлага тооцсоноор олигархи нийгэм илааршчихгүй, түүнийг үлдээлээ гээд сүйрчихгүй. Түүний худалдан авсан байшин бас хамгийн үнэтэй нь ч биш, хямд нь ч биш. Тэр зүгээр л өнөөдрийн төрд шургалсан төрд байх ёсгүй хүмүүсийн хэв шинжит дүр. Тиим ч учраас зөвхөн жишээгээр өнгөцхөн дурдагдсан юм.

Сайд харыг тэвчдэггүй хүн юм байна. Эхнэрийнхээ харыг тэвчихгүй байж болно л доо.

Харин сэтгүүлч, иргэний нийгмийнхний, олон түмний харыг тэвчихээс өер арга алга даа, хэрэв сайд, гишүүн байх дуртай л юм бол. Үүгээр улбаалаад эрхэм дарга нарт сануулахад сайдын эрх, гишүүний эрх нь иргэний эрхийн дэргэд ихээхэн хязгаарлагдмал.

Харин сэтгүүлч, хэвлэн нийтлэгчид, иргэний нийгмийнхэн бол олон түмний, татвар төлөгчдийн, иргэний өмнөөс хяналтын үүрэг гүйцэтгэдэг, тэдний сонгосон төрөө хянах онцгой эрхийг хэрэгжүүлдэг.

Энә нь тэдэнд дарга сайд нараас арай илүү эрх эдлэх олгосон. Энэ нь мөнөөх бидний яриад- байгаа хардах эрх юм шүү дээ. Бидний сонгосон ардчилсан нийгмийн үндсэн зарчим ийм эрхийг олгосон. Түүнээс иргэн Баатархуяг иргэн Гансүх нарын эрх бол яг ижил л дээ. Гэвч та бид нэг нь сайд нэг нь сэтгүүлч учраас иргэний эрхийн тухай одоо ярих эрхгүй байгаа юм.

Гантөмөрийн УЯНГА