амин чухал сэдвүүдийн нэг байлаа. Тиймээс “Балдоржийн булан” бол “Өнөөдөр” сонины, тэр дундаа ЭКО мэдээллийн албаны бодлого, байр суурийг тодорхойлогч луужин бөгөөд байгаль, экологид санаа тавьдаг хэн бүхний хувьд нээлттэй индэр байх болно. “Балдоржийн булан”-гийн маань анхны нийтлэл цаг хугацаа, үйл явдлын тохиолоор мөн л Далай ээжийн асуудлаар эхэлж байна. Хөвсгөл далай бол Монголын төдийгүй дэлхийн цэнгэг усны ундарга, эх сан. Тийм учраас Хөвсгөл нуур, нуурын сав газрыг хөндөж сүйтгэлгүйгээр цэвэр ариун, онгон дагшнаар нь, үеийн үедээ өвлүүлэн үлдээх нь монголчууд бидний ариун үүрэг билээ.

“Өнөөдөр“ сонины нийтлэлийн бодлого ч чухамхүү энэ зарчимд чиглэсээр ирсэн. ”Усны төлөө тэмцэл бол амьдралын төлөө тэмцэл юм” хэмээн Бал эрхлэгч хорь гаруй жилийн өмнө бичиж байжээ. Энэ үгийн мөн чанарыг эдүгээ Монгол төдийгүй дэлхий таньж мэдэрсэн. Гэвч Хөвсгөлийг хөнөөх үйлдэл сүүлийн жилүүдэд эрс идэвхжив. Нутаг орныг хөгжүүлэх нэрийн дор ухаж, төнхөгсөд дүүрлээ. Алт хайж, нүүрс ухах юм гэнэ. Фосфор хэмээх хор шанагалж, ээжийнхээ мэлмийг хаахыг санаархаж байна. Аялал жуулчлал нэрийн дор хөх цэнхэр далайнхаа хөвөө эрэгт баарцаглаж, хаягдал бохироо хатан ус руу юүлж байгаа. Өөр нэг эмзэглүүштэй асуудал бол сүүлийн хэдхэн жилийн дотор бидний хайхрамжгүй, хариуцлагагүйгээс болж Далай ээжийн хэвлийд олон тооны “хорт хавдар” бий болов.

Хор хөнөөл нь өдрөөс өдөрт, жилээс жилд цар хүрээгээ тэлсээр чимээгүй үхлийг даллаж эхэллээ. Хагас зуун жилийн дотор ачаатай, ачаагүй 40 гаруй шатахуун тээврийн автомашин, чиргүүл, трак торыг Далай ээжийнхээ хэвлийд бул шилжээ. Тос дотроосоо өтвөл гэдэг шиг нуурын гүнд буй эдгээр төмөр Далай ээжийг хэвлий дотроос нь өвчлүүлсээр нэгэн жаранг үдэж байна. 1953 онд “Малчин” баарж, 1954 онд усан онгоцны суурь, “Ажилчин” баарж, 1960 онд ЗИЛ-130 машин, 1969 онд ДТ-75 трактор гээд нуурт живж, хэвлийд нь хорт хавдар болон ургасан төмрийн сэгүүдийг жагсаавал уртаас урт үргэлжилнэ. Товчоор хэлбэл өнгөрсөн зууны дунд үеийн далайн тээврийн бүхэл бүтэн түүхийн үзмэр далайн ёроолд бий.

Гаргаж авдаггүй, авахыг ч хүсдэггүй эдгээр төмрийн сэгүүд эдүгээ зэвд идэгдэн, хур тунадаст баригдсанаар урваж, исэлдэн дэлхийн цэвэр усны хоёр хувийг СО2-оор “баяжуулан” хордуулж байна. Хөвсгөл хагас мянганд нэг удаа усаа цэвэршүүлдэг хамгийн эмзэг нуур. Гэтэл бид хагас зуунд буюу өнгөрсөн 50 гаруйхан жилийн хугацаанд жил бүр шахуу ийнхүү төмрийн сэгээр “өргөл” барихдаа гол нуурын усыг бохирдуулагч хамгийн аюултай бодисын тоонд ордог бензин, шатахууныг дагалдуулжээ. 2002 оноос өмнө гаргасан Хөвсгөл нуурын усанд живсэн машин, хөлөг онгоцны судалгаагаар 1979, 1996 онд 10 орчим тонн шатахуун ачсан хоёр машин осолдсон.

2007 онд Ханх суман дахь зогсоол дээрээ живсэн “Дюбовский” хөлөг онгоцны хөдөлгүүр дэх бензинийг царцаасан. Тэгэхээр хамгийн багаар бодоход арав гаруй мянган литр бензинээр 381 шоо км эзэлхүүнтэй нуурынхаа усыг бохирдуулаад байгаа юм. Нэг литр шатахуун 1000 тонн цэвэр усыг бохирдуулдаг гэсэн судалгаа бий. Үүнээс үзвэл Далай ээж маань хэчнээн хэмжээний бохирдолтой болсныг мэдэрч болно. Гэвч өнгөрсөн хугацаанд энэ талаар хийсэн судалгаа, авсан арга хэмжээ алга. Литр усан дахь нефть бүтээгдэхүүн 0.05 мг/л-ээс хэтэрвэл экологийн тэнцвэрт байдал алдагддаг гэдэг.

Хөвсгөл нуурын ус тэр аяараа нефтийн бүрхүүлтэй болж, амьтай бүхэн нь сөнөж устах аюулыг тарьсан эздэд хүлээлгэсэн хариуцлага, усаа хамгаалсан хамгаалалт өнөөдрийг хүртэл алга. Хамгийн сүүлчийн баримт л гэхэд хэдхэн хоногийн өмнө зургаан мянган литр бензин ачсан машин живлээ. “Одоогоор шатахуун далайд асгараагүй, ямар нэгэн бодис нуурт хөвж бохирдсон шинж тэмдэг илрээгүй байна” гэж аймгийн Онцгой байдлын хэлтсийн дарга, дээд ахмад С.Даваасүрэн мэдээлж буй .

Итгэе гэвч нэг л итгэл төрж өгөхгүй байна. Хөвсгөл аймгийн Ханх сумын усан зогсоолд байсан ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын байгаль ашиглалтын хүрээлэнгийн “Дюбовский” хөлөг онгоц живэхэд хөдөлгүүрт нь хадгалагдаж үлдсэн бензин Хөвсгөл далайн гадаргыг цэвэр усны ангиллын нормоор тавдугаар зэрэг буюу их бохирдуулсан гэсэн дүгнэлтийг тухайн үед мэргэжлийн байгууллагынхан хийсэн. 60-80-хан литр бензин Хөвсгөлийн усыг нефть бүтээгдэхүүнээр хангалттай бохирдуулсныг энэ дүгнэлт хөдөлшгүй нотолсон.

Гэтэл одоо үүнээс 100 дахин их хэмжээний бензиний асуудал яригдаж буй нь Далай ээжийн эмзэг ариун хэвлийг хорт хавдрын эцсийн шатанд хүртэл өвчлүүлсэн байж болзошгүйг харуулахгүй байна гэж үү. Хөвсгөл далайн хувьд энэ бол сүйрэл Нуурыг хамгаалах, хянах үүрэгтэй төрийн байгууллагууд хүний сэтгэлээр хандаж, живсэн машиныг татаж чангаах төдийхнөөр аргацааж буй нь байгаль орчныхоо эсрэг хийсэн гэмт хэргийг өөгшүүлж буйгаас өөрцгүй юм. Хамгийн сүүлийн мэдээллээр мэргэжлийн хяналт болон Ус цаг уур, орчны шинжилгээний зэрэг холбогдох байгууллагынхан усны бохирдлыг судлах, ажлын хэсэг байгуулан өчигдрөөс газар дээр нь ажиллуулж эхэлжээ.

Тэд баахан бичиг цаас төр, засгийн байгуулагууд руу шидэх биз. Ингэлээ гээд Далай ээжийн амийг аварч чадах уу. Дэлхийн цэвэр усны хоёр хувийг бохирдуулсныхаа төлөө Монголын ард түмний өмнө, дэлхийн оршин суугчдын өмнө хэн хариуцлага хүлээх вэ? Хөвсгөл далай дээгүүр мөсөн тээвэр хийхийг хориглосон сайдын тушаал, журам бий. Арван хэдэн жилийн өмнө буюу БОЯыг У.Мавлет гуай тэргүүлж байхдаа ийм тушаал гарган, нэг хэсэг мөрдөж байжээ.

Судалгаанаас харвал энэ хугацаанд Хөвсгөлд машин осолдоогүй байх юм. Гэтэл эдүгээ ийм тушаал байдгийг, мөрдөж хэрэгжүүлж, хяналт тавих ёстойг мэддэг хүн ховорджээ. Түүнчлэн цэвэр ус бохирдуулсан этгээдийн онгоц, тээврийнхэрэгслийг хураан авч улсын орлого болгох, мөн нөхөн төлбөр, торгууль ногдуулах, нефть бүтээгдэхүүнийг цэвэрлэх ажлыг хийх зэрэг заалтууд хуульд бий. Хуулийн энэ заалт, сайдын тэр тушаалыг хэрэгжүүлждэг, хариуцлага тооцдог эзэн Монголд байна уу? Өнгөрсөн 60 шахам жилийн хугацаанд Хөвсгөл далайд машинаа осолдуулж, бааржаа живүүлж, трактороо хаясных нь төлөө хариуцлага тооцсон ганцхан тохиолдлыг сонслоо.

1979 онд түлш ачсан “МАЗ” машин Хачимын амын ойролцоо живэхэд тухайн үед Хөвсгөл аймгийн Тусгай хамгаалалттай газрын дарга Дашдэндэв гэдэг хүн албан тушаалаасаа огцорч байжээ. Гэтэл өнөөдөр Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийг даган мөрдөж, хяналт тавьж чадалгүй Хөвсгөл далайд осол гаргаж, эрдэнэт хүний амь нас, цэвэр усны ундаргыг бохирдуулсныхаа төлөө хариуцлага хүлээх эр зориг, эх оронч сэтгэлийн тэнхээ холбогдох албан тушаалтан, аж ахуйн нэгжийн удирдлагуудад алга.

НИК уг нь олон жилийн туршлагатай, үндэсний хэмжээний хариуцлагатай компаниудын нэг. Гэвч Хөвсгөл далайд хууль бусаар тээвэр хийж, олон мянган литр шатахуунаар Хөвсгөл далайг бохирдуулсныхаа төлөө ямар хариуцлага хүлээх бол. Компанийн удирдлагуудын хэлж буйгаар жолооч нартаа хариуцлага тооцох төдийгөөр нэр хүндээ аварч үлдэх магадлалтай байна. Тэд осолдсон машин тэргийг уснаас гаргахад шаардлагатай хөрөнгө мөнгийг гаргаж, техник хэрэгслээр тусалсан төдийгөөр хариуцлагаас мултрах ёсгүй.

Жилийн өмнөхөн дөө, Мексикийн булан дахь далайн гүнээс нефть олборлож байсан BP компанийн нефть олборлогч Deepwater Horizon платформ дээр осол гарсан. Үүний улмаас далайн ус нефтээр бохирдож экологид ихээхэн хэмжээний хор хохирол учруулсных нь төлөө тус компанид 20 гаруй тэрбум ам.долларын нөхөн төлбөр ногдуулж байсан. Энэ хэргийг АНУ-ын төдийгүй олон улсын хэмжээний экологийн эсрэг хамгийн том гэмт хэрэгт тооцож, АНУын Ерөнхийлөгч Б.Обама Америкийн эрэг хавийн далайн ёроолоос нефть олборлохыг хориглох шийдвэр гаргасан билээ. Гэтэл Монголдоо ганц, дэлхийд бас үнэлэгдсэн Хөвсгөл далайд учруулсан “гэмт хэргийнхээ” төлөө НИК яагаад хариуцлага хүлээж, үлгэр жишээ үзүүлж болохгүй гэж.

Хөвсгөл далайн ёроол хад асга ихтэй, ус нь ганц урсгалтай, усны солилцоо бага, гүн тийш амьдралаар ядмаг, усны бичил ургамал, амьтны өсөн үржих нь удаан зэргээс болж, нуурын ус нь өөрийгөө цэвэршүүлэхдээ удаан . Тиймээс Хөвсгөл далайг нэг л бохирдуулбол байгалийн жамаар цэвэршихийг нь монголчууд бид ойрын хэдэн үе удмаараа үзэхгүй. Тэгээд ч сүүлийн үед дэлхийн дулааралд Монгол хамгийн их өртөж байгаа. Жилийн дунджаас 1,2 градус хүртэл дулаарч буй нь Хөвсгөл далайд ч нөлөөлж эхэлсэн.

Хэдэн жилийн өмнө өвлийн улиралд 0,7-1,4 метр зузаантай мөсөн бүрхүүл тогтдог байжээ. Гэтэл өнөөдөр энэ хэмжээ хамаагүй нимгэрсэн гэж нутгийнхан ярьж байна. Өдрөөс өдөрт ус нь дундарч, эрэг орчим газраар нь цэгэн цөлжилт ажиглагдах болсон нь Хөвсгөл далайгаа стратегийн онцгой бүс болгож, онгон дагшнаар нь хамгаалалтад авах цаг болсныг дахин дахин сануулсаар байна. Хөвсгөл нуурын ус цэвэр тунгалгаараа дэлхийд гуравдугаарт, нуурын мандлын талбайн хэмжээгээрээ Азид аравдугаарт, дэлхийд арвандөрөвдүгээрт, гүнийн хэмжээгээрээ Ази тивдээ дөрөвдүгээрт, цэвэр усны нөөцөөрөө Монголд нэгдүгээрт ордог. Манай орны цэвэр цэнгэг усны 65хувь, дэлхийн цэнгэг усны хоёр хувь агуулагддаг. Энэ нуур Эгийн гол , Сэлэнгэ мөрнөөр дамжуулан Байгаль нуурын усны 60 орчим хувийг хангадаг.

"Өнөөдөр"