Энэ дугаарын Бямбын ярилцлага буландаа Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч

Шаравдоржийн Гүрбазарыг урилаа. Ш.Гүрбазар бусадтай л адил энгийн нэгэн. Гэхдээ түүнд хэний ч зүрхийг огшуулж, сэтгэлийг сэмрээх далд увдис, авьяас бий. Түүний дотоод ертөнц бусдынхаас тэс өөр.

-Гүрээ ах аа, таныг хаана ч явсан эхнэртэйгээ явдаг гэж дуулсан. Энэ удаа ч бас эхнэртэйгээ иржээ?

-Дэндүү хайртайдаа дандаа цуг явдаг гэж худлаа хэлээд яахав. Өглөө гэрээсээ ганцаараа гарахаар ажил бүтэхгүй байх шиг санагддаг болчихдог юм байна. Бид ханилаад 40 жил болж байна. Түүний сүүлийн 10 жилд нь бүх ажлаа хамтдаа амжууллаа. Гэр бүлийн хоёрын хийж байгаа үйл нь хүртэл нэг болдог юм байна даа.

-40 жилийн өмнөх дурсамжаа хуваалцаач?

-Хүн бүрт хүүхэд нас мартагдашгүй хамгийн сайхан дурсамж байдаг юм. Хүн бүхний бага нас өөрт нь сайхан. Миний бага нас өөртөө л их уянгын. Өөр хүнд бол нэг их сонин биш шүү дээ. Цаг хугацаа өнгөрөхийн хэрээр хүн өөрийн эрхгүй бага нас руугаа гүйгээд байдаг. Нэг мэдэхэд нөгөө л бага насныхаа дурсамжид хөвж явдаг. Заримдаа миний хүүхэд нас өгүүллэг шиг санагддаг юм. Аймгийн төв рүү нүүж явсан, сургуулийнхаа үүдэн дээр морио уячихаад алхаж явсан, ижий, аав хоёрыгоо урт наслах нь уу гээд мэргэлдэг байсан гээд. Их л уянгын юм даа. Одоогоос яг 40 жилийн өмнө гэвэл бусдаасаа арай хэрсүү хүүхэд байлаа.

-Таны ертөнцийг үзэх үзэл, ухаан үеийнхнээсээ их эрт төлөвшсөн юм шиг санагддаг. Таны хэлдгээр “Гүрбазарын хүн санаа” дунд сургуулийн долдугаар ангид байхдаа болов сорч, амьдрал зохиосон. Тэр үед дотроо бол том хүн бол чихсон л явсан биз?

-Миний үеийн долдугаар анги, одоогийн долдугаар ангийн хүүхдийн сэтгэхүй, ертөнцийг үзэх үзэл, хэрсүү ухаан газар тэнгэр шиг ялгаатай. Энэ тухай ярихаас заримдаа ичдэг. Тэр өдрүүдээс хойш 40 жил өнгөрчихсөн байна шүү дээ. Болдог л юм байна. Тэр үед догдолж, уярч, сэмэрч, хайрлаж, дурлаж чаддаг л байж. Ийм сайхан уянгын хорвоод амьдарч байгаа хүн чинь дурлаж, хайрлахгүй, шүтэж бишрэхгүй яах юм бэ. Жаахан насны л зөрүү байгаа биз. Сайхны өмнө харц ямар буруутай гэж. Магадгүй миний хүн санаа эрт төлөвшсөн маань үндсээрээ утга зохиолтой холбоотой байх. Тэгсэн тулдаа ч би яруу найраг, яруу сайхан бүхнийг мэдрэх чадвартай ч болсон юм бил үү.

-Таны нэвтрүүлэг утга уянгын, хүний сэтгэлийг хөглөсөн хүлээлт үүсгэдэг. Танд нэвтрүүлгийн шинэ санаа төрчихсөн л явж байгаа байх даа?

-Тэгэлгүй яах вэ. Бүр дотор загатнаад, юу юугүй бариад авчихмаар санагдаад байгаа нэг санаа бий. Энэ хавраас “Та хариу лахгүй ч байж болно” нэвтрүүлгээ зогсоож, үндэсний телевизийнхээ алтан фондод өгье гэж бодож байгаа.

-Нууц биш бол шинэ нэвтрүүлгийнхээ талаар уншигчдад маань дэлгээч?

-“Та хариулахгүй ч байж болно” нэвтрүүлгээ задална. Улс төр, утга зохиол, энгийн амьдрал, зовлон жаргал гээд тэнд яриагүй юм ховор. Ганцхан эзэн нь өөрөө л мэдэх, ярьж чадах нууц, гэгээн зүйл олон бий. Нанзад гуай Ю.Цэдэнбалын тухай, С.Батмөнх даргын гэргий Даариймаа гуай ямар сонин, хүний мэддэггүй зүйлийн тухай ярилаа. Тэр бүгдийг зүгээр фондод үлдээлгүй, дуусаагүй яриаг нь үргэлжлүүлж, дурсамж задалсан сайхан нэвтрүүлэг хийнэ. Их гоё юм болно. Тун удахгүй ажлаа эхлүүлнэ, тэгэхээр үзээрэй.

-Дөнгөж сая хоёулаа үзэгчдэд шинэ хүлээлт төрүүллээ. Нэвтрүүлгээс гадна уран бүтээлийн олз омог хэр байна. Ойрын үед ямар уран бүтээл хийж байна вэ?

-Он гарснаас хойш тун завгүй байна. Гэртээ байж, зээтэйгээ тоглох хугацаа маань тун бага болоод байгаа. Ирэх долоо хоногийн эхээр миний яруу найргийн шинэ цомог гарна. Мөн Хүүхэлдэйн театрт томчуудад зориулсан “13 хүний модон хүүхэлдэй” нэртэй жүжиг тавигдахад бэлэн болоод байна. Монголын их үнэмшил, амьдралын ээдрээ нугачаа, хүн чанар гээд асуудал дэвшүүлсэн уран бүтээл л дээ.

Үүгээрээ томчуудын амьдрал, түүнийг үзэх үзэл хэрхэн хувьсан өөрчл өгдөж, монгол хүний хүн чанар гээч юм хаана, яаж явааг харуулахыг зорьсон. Түүний дараа ирэх сарын 3-нд Аса циркт “Хүн бүхэн ээжийгээ баярлуул сан” нэртэй утгын тоглолт хийхээр бэлдэж байна. “Урлаг” сайтын хэдэн хүүхэд санал болгож, ивээн тэтгэж байгаа. Тэгээд ч надад ээжийн тухай, энэрэхүйн тухай ярих юм бий.

-Хүн бүхэн ээжийгээ баярлуулсан гэж та өмнө нь ч ярьдаг байсан. Үнэхээр баярлуулж чаддаг юм болов уу. Хүн болгон л “Би ээжийнхээ ачийг хариулж чадсангүй, ачилж чадлуу даа” гэж эргэлздэг?

-Ээж бүхэн баярласан байдаг юм. Ээжийгээ баярлуулаагүй хүн энэ хорвоод үгүй биз. Хүн бүхэн үр нь болж төрснөөрөө ээжийгээ баярлуулдаг. Гэхдээ ээжийнхээ ачийг хариулахын төлөөх үрийн сэтгэл гэдэг давж, дийлшгүй. Сүн далай, сүмбэр уул мэт. Цаг үргэлж л ээжийгээ баярлуулахын хүсэлд хүн бүр автаж явдаг. Хүний хүсэл хязгааргүй шүү дээ.

Би ээжийгээ гомдоочихсон, ачийг нь хариулж чадаагүй гэж бодох тусам сэтгэл эзгүйрч, дэмий шаналахын нэмэр. Эх хүн үрдээ бүгдийг зориулна уу гэхээс ачлал нэхдэггүй юм. Ер нь тэгээд ээж, аавынхаа ачийг хариулъя гэвэл зөв л амьдрах хэрэгтэй дээ. Үр хүүхдээ зөв амьдарч байгааг харах шиг сайхан зүйл хорвоо дээр бараг байхгүй дээ.

-Та “Хүү чинь уул өргөж таныхаа ачийг хариулах Урт холын бодлын тэнд дараатай л яваа шүү” гэж шүлэглэсэн. Та өөрийгөө ээжийнхээ ачийг хариулж чадсан хүн гэж бодож явдаг юм байна. Тийм үү?

-Миний ээж намайг мэндлэхэд, хөлд, хэлд ороход, зөв юм хийхэд яаж баярлаж байсан бол. Магнайгаа тэнийтэл баярласан л байж таараа. Хүн дандаа буруу зүйл хийдэггүй юм шүү дээ. Адгийн муу нэгэн байлаа ч ээждээ аз жаргалын дээд нь байдаг юм. Эх хүн тэгээд ч үрийнхээ сайн сайхан үйлийг бусдаас түрүүлж харж, түүгээрээ сэтгэлээ тэтгэж амьдардаг амьд бурхан.

Үрээсээ шинэ юм харах болгондоо эх хүн сэтгэлээ цадтал баясдаг юм. Харин бид ээжийнхээ тухай өдөрт доод тал нь есөн удаа бодох ёстой. Ижийдээ үргэлж залбирч, ижийгээ шүтэж явбал буян заяа нь ирж, тэр чинээгээр бие сэтгэл ариусаж, сэтгэл цэнгэгшдэг гэдэгт итгэдэг. Ми ний ээж жирийн л нэг монгол бүсгүй байсан. Ертөнцийн бүх ээж адилхан шүү дээ. Хүн ер нь аав, ээжийнхээ ачийг хариулъя гэвэл өөдрөг, хийморьтой, золбоотой явах учиртай.

-Таны жүжиг, яруу найраг гээд бүхий л бүтээлд чинь амьд ралын мөнхийн сэдэв хайр дурлалыг өгүүлдэг. Өөрийн хөө амьдралаас жишээ авч, өөрөөр хэлбэл өөрийнхөө амьд ралыг өгүүлсэн бүтээл бий юү?

-Үг, өгүүлбэр бүхэн минь амьдралаас үүдэлтэй. Нүдэн дээр минь болж өнгөрч буй, зарим нэгний анзааралгүй өнгөрөөчихдөг эгзэгтэй агшин бүрийг тэмдэглэлийн дэвтэртээ буулгахыг хичээдэг. Бүтээл бүхэн минь өөрийн, хүний, бусдын гээд ертөнцийн доторх амьдралаас ургасан дүр.

-“Хоршоо Дэрэм” найраглалын Дэрэмийн дүр Гүрбазарын аав гэх хүн байдаг юм билээ?

-Зарим хүн тэгж ярьдаг юм билээ. Аавынхаа тухай бодож бичсэн нь үнэн л дээ. Гэхдээ аав маань биш. Аймгийн төв дээр, ер нь хаана ч нэг тийм Дэрэм шиг хүн байдаг л юм. Одоо ч нүдэнд харагдаж л байна. Миний аав бүх насаараа улсад ажилласан. Магадгүй зарим талаараа Дэрэмтэй адил байхыг үгүйсгэхгүй.

-Аавынхаа тухай дурсаач. Сэтгүүлч, зохиолч Гүрбазар гэж хүний аав ийм хүн байсан гээд?

(Гүрээ ах нүдээ аниад)

-Ганцхан бид далавчтай өвгөний хүү

Шүлгээ унших гэж байна чимээгүй

Галын шугаманд эрсэдсэн цэргийн

Сүүлчийн амьсгаа сонсогдож байна чимээгүй ээ

Тамсагийн зургадугаар дивиз оройн тоондоо жагсаж байна

Таны, миний өвгөд залуугаараа одоо энхрий нутгаа дуулж байна чимээгүй

Хатан дөрөөн дээрээ бөхийж зүүн хацраа үнсүүлсэн хүү нь

Халхын голын тулалдаа наас халагдаж ээждээ ирсэнгүй

Миний аав чөлөөлөх дайнаас авсан ганцхан медальтай хүн байлаа. Түүнийгээ ямар их нандигнадаг байсан гэж санана. Одоо ч би нандигнадаг юм. Заримдаа энгэртээ зүүж гудамжаар алхмаар ч санагддаг. Би Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар гэж дуудуулах дуртай. Би чинь аавынхаа ганц хүү нь юм шүү дээ. Зүгээр би боддог юм. Аавыгаа ядарч явсан болов уу гэхээс яс хавталзаж, сэтгэл хоосон оргиод байдаг.

Эр хүний цээжин доторх аав гэдэг хүн арай л өөр байдаг юм даа. Хэдий ээждээ хайртай ч алхам бүрээ, үг бүхнээ ааваараа үлгэрлэж, төсөөлж урагшилдаг юм билээ. Ямар ч эр хүн аавынхаа өмнө үргэлж номхон тушаал авсан мэт зогсдог юм ш дээ. Миний аав наддаа л хамгийн сайн аав.

-Уйлахгүй шүү би аавыгаа санахаар... гээд л таны аавын тухай шүлгүүд сайхан шүү. Таны тэр уран гоё, үнэн үг яг ямар үед, ямар орчинд төрдөг юм бэ?

-Уйлахгүй шүү би аавыгаа санахаар

Эмтрэхгүй шүү би аавыгаа санахаар

Эргэх жим нь бүдгэрдэг юм гэнэ лээ

Эмээлийн ганзганд дэрвэсэн салхи нь өөрөө гасалдаг юм гэнэ лээ...

Аав, ээж хоёрыгоо алдана гэдэг зовлон биш шүү, дүү нар минь. Хорвоогийн хамгийн хатуу жам бол аав, ээжийгээ алдах. Хатуу жамын өмнө ёсыг бодох хэрэгтэй. Зовлонгийн өмнө сэтгэлийг барих хэрэгтэй гэж үг байдаг юм. Аав, ээжийгээ байнга бодож, тэдэндээ залбирч, шүтэж явбал буян нь дэлгэрнэ. Чиний ээж, аав чинь ч энэ жамыг даваад л гараад ирсэн.

Хатуужилтай, сэтгэлийн тэнхээтэй байх хэрэгтэй. Тийм ч учраас би шүлэглэсэн юм. Онгод орохыг хүлээдэг, миний онгод тэгж ордог энэ тэр гэж худлаа яриад яах вэ. Амьдралын үнэн л миний сэтгэлийн утсыг хөндөж, бичүүлдэг байх. Аав, ээж хоёртоо зориулж олон шүлэг бичсэн. Тэр чинээгээр буян болох болов уу л гэж горьддог юм. Ээждээ зориулж бичсэн шүлэг, дууг бусад хүн ээждээ зориулж байхыг харах, сонсох сайхан байдаг.

-Таныг утга зохиолын ертөнц рүү юу татсан юм бэ. Сэтгүүлч болоогүй бол ямар мэргэжилтэй болох байсан бол. Энэ тухай бодож байв уу?

-Бага байхын уран зохиолд дуртай, их уншдаг хүүхэд байлаа. Уншсан маань л нөлөөлсөн дөө. Түүний дээр Д.Намдаг баг шийн шавь болсон нь намайг энэ салбарт өөрийн гэсэн орон зай - гаа мөнхөлж, Шагдарсүрэнгийн Гүрбазарын гэх юм үлдээхгүй байхын аргагүй болгосон л доо. Чүлтэмсүрэн, Ж.Барамсай, Ү.Хүрэлбаатар бид Д.Намдаг багшийн хоёр дахь үеийн шавь.

Д.Намдаг багшийн лекцтэй 3-4 зузаан дэвтрээ одоо хүртэл хадгалж, харж явдаг юм. Хэлсэн үг, өгүүлбэр бүр нь гайхамшигтай үнэн. “Хүн мэдэхгүй юмныхаа л дайсан” гэж нэг айхтар өгүүлбэр хэлсэн байдаг юм. Аргагүй үнэн. Хүн мэдэхгүй юмныхаа дайсан. Бас “Нуусан, шивнэсэн хоёрт хүн хорхойсдог” гэж. Үнэн хэлсэн байгаа юм шүү. Одоогийн ардчиллыг хэлсэн байхгүй юу. Засгийн газрыг бүх зүйлээ нуугаад, хаагаад байлгүй нээлттэй бай л даа гэж. Зарим үг, өгүүлбэрийг нь би яриандаа ашигладаг юм. Д.Намдаг багшаас их юм сурсан даа.

-Таны “Болор цом”-ын тайзан дээрээс “Дахиж шүлгээ уншихгүй” гэж байсан чинь заримдаа нүдэнд харагдаад байдаг юм. Яагаад тийм шийдвэр гаргасан юм бэ. Хэн нэгэнд гомдсон уу?

-Уралдаанд орохоо больё л гэж бодсон юм. Шүлэг, яруу найр гаараа уралдахаа больё л гэж хэлс нээс биш шүлгээ уншихгүй, бичихгүй, утга зохиолын арга хэмжээнд орохгүй гэж хэлээгүй юм шүү. Найргаас урваагүй. Яруу найрагт хүчин зүтгэх, унших, уралдах гэдэг хоорондоо асар том ялгаатай шүү. Хэн нэгэн намайг боль гээгүй. 20 гаруй жил уралдлаа. Тэглээ ч “Болор цом” гэдэг найргийн наадам. Хэд давах нь чухал биш.

Хийморио сэргээх л чухал. Би давааны төлөө биш уншихын төлөө “Болор цом”-д ордог байсан. Зарим хүн байранд орохын төлөө наадамд оролцдог гэж ойлгодог шиг байгаа юм. Үгүй, харин ч яруу найрагч бүхний хийморио сэргээх дэнж шүү дээ тэр чинь. Би хэнд ч гомдоогүй. Миний хамгийн сайхан бүтээлүүд “Болор цом”-оос төрсөн. Зүгээр л уралдахаа больё гэсэн юм.

-Таны бодлоор яаж амьдарч байгаа хүнийг зөв амьдарч байна гэх вэ?

-Юмны хэм хэмжээ гэж нэг юм бий. Бүх зүйл өөрийн хэмжээтэй. Хэмжээнд нь амьдарна гэдэг л дээдийн аз жаргал даа. Илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй бүх юмны тэхий голоор явна гэдэг сайхан. Харин тэр зарчим алдагдвал зовлон болдог. Хүн хорвоогоос юм нэхье гэвэл их юм нэхнэ. Хүний шунал барагдахгүй. Харин залуу халуун насаа мөнх юм шиг санаж, дэмий үрэн таран хийхгүй байхыг л хичээх хэрэгтэй. Санаагаар болдоггүй юм даа.

Хүн ер нь болж л өгвөл насны сүүлчээр зовж болохгүй. За тэгээд олонтойгоо байхад болдог юм даа. Ямар санаагаар болох биш. Тэгээд бурхан хүнд өөрт нь тохирсон, дааж чадах хувь заяаг л оноож өгсөн байдаг. Хүмүүс зовлоо л гэдэг. Зовлон гэдэг чинь өөр хэлбэрийн жаргал юм. Бодоод үз дээ. Хүн жаргаж явсан биш зовж, тэмцэж явсан үедээ илүү хайртай байдаг. Залуу хүн жаахан жаахан дутуу юм үзэх нь буруугүй. Дутуугаас дүүрэнг бий болгох чадалтай болог л дээ.

-30 гаруй жил сэтгүүлч мэргэжлээр ажилласан хүн жаргал зовлонг нь бусдаас арай өөрөөр илэрхийлэх байх. Сэтгүүлчийн жаргал нь юундаа байдаг юм бол?

-Нэг өдөрт нэг л ажил хийнэ. 365 хоногт 365 өөр ажил хийнэ. Өдөр бүр өөр өөр хүнтэй уулзаж, ярьж, танилцаж, өөр өөр мэдрэмж, мэдлэг олж авна. Энэ л сэтгүүлчийн жаргал байх. Сэтгүүлч бид чинь дандаа магтуулаад байдаг улс биш. Дийлэнх нь зэмлэл байх тусмаа сайн уран бүтээл төрж, илүү ихийг харах хүсэлтэй болдог. Тэгээд ч он жил улирах тусам хүн ажилдаа дуртай болж, ээнэгшин дасдаг шиг байгаа юм.

-Нууц биш бол та авч буй цалиндаа сэтгэл ханадаг уу?

-Нуугаад байх юу байх вэ. Ер нь бол сэтгүүлчийн ажлыг дурандаа л хийдэг юм ш дээ. Хүн сэтгэлийн амьтан гэж үнэн. Сэтгэл дүүрэн л байвал бусад нь аяндаа болдог л байхгүй юу. Саяхан хот тохижилтын ажилчдын цалинг нэмсэн дээ. Бидний сарын цалин яг тэднийхтэй ижил. Гэхдээ тун удахгүй Монгол оюун санааны салбарыг үнэлдэг болно. Түүнээс биш баян цатгалан амьдралыг хүсэж байгаа хүн сэтгүүлч болох тухай бодоод ч хэрэггүй.

-Гэхдээ биднээс арай өөр замаар явж, өдөрт хэдэн зуун мянган төгрөг олдог сэтгүүлчид байдаг л гэдэг шүү дээ?

-Байна. Гэхдээ энэ нь ийм, тэр нь тийм гэж би ярих дургүй. Сэтгүүлч гэдэг чинь уг нь ард түмний хүн л байх ёстой юм шүү дээ. Ард иргэд хэнд итгэдэг вэ гэхээр сэтгүүлчид л итгэдэг байхгүй юу. Гүрбазар хэлсэн юм чинь бас ортой шүү гэх хүн цаана чинь байна шүү. Тиймээс жаахан нуруутай, жудагтай л байх хэрэгтэй юм даа. Юм цагийн урсгалаар өөрчлөгдөн, хувьсаж байна.

Өнөөдөр үнэн байсан юм маргааш худал болж байна. Сэтгүүлч хүн заримдаа бас зарим юмнаас хол байж, зай барьж байх хэрэгтэй. Заримыг нь бүр нүдэн балай, чихэн дүлий орхиж чаддаг байх хэрэгтэй. Гэхдээ ард түмний, иргэний тусын төлөөх зүйлийг бол ширхгийг ч үлдээж болохгүй. Энэ чинь тэгээд нөгөө л хүн чанартай байх асуудал юм даа.

-Залуу сэтгүүлчдэд хандаж юу хэлэх вэ?

-Сэтгүүл зүй, утга зохиолын салбар бол өөрөө өөрийгөө төлөвшүүлдэг. Хэн ч ингэж хий, тэгж хий гэж зааж болохгүй. Заагаад ч нэмэргүй. Харин сэтгүүлч болох гэж байгаа хүн өөрийгөө чагнадаг байх хэрэгтэй. Аль салбарт юу бичвэл чадна гэдгийгээ өөрөөсөө ухаж олох хэрэгтэй. Ер нь сэтгүүлч их дотогшоо хүн болчихдог юм билээ.

Б.ЭНХМАРТ

"Өнөөдөр"