-Аав маань бөхөд дуртай л даа. Гэхдээ барилдаж ноцолдон бусдын анхааралд тэр бүр өртөөгүй юм билээ. Харин дээд үед минь барилддаггүй ч гэсэн бяр тэнхээтэй хүмүүс олон байсан гэдэг. Тухайлбал, манай удамд даншгийн заан Шажинтөр гэж хүн байсан талаар дуулсан. Мөн өсч төрсөн нутаг болох Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын Нарийн хэмээх газраас аймгийн арслан Түмэн-Өлзий, цэргийн заан Сэрээтэр тэргүүтэй бөхчүүд төрснийг хэлэх байна.

-Таныг Б.Бат-Эрдэнэ аварга анх хотод авчирч бөхийн зам мөрийг тань эхэлсэн гэдэг?
-Үнэн л дээ. 1997 онд багшийг “Говь” компанийн захирал, одоогийн Их хурлын гишүүн Ц.Сэдваанчигтай Хөвсгөл нутгаар явж байх үед нь таарч уулзаж байлаа. Жаргалант суманд барилдаан болохгүй юу. Би арван зургаан нас хүрч байгаа банди аавыгаа даган тус суманд очлоо. Хүсэл сонирхолдоо хөтлөгдөн бөхийн барилдаанд нь барилдлаа. Хоёр давчихдаг юм байна. Тэгж л Бат-Эрдэнэ багшийнхаа хараанд өртсөн хүндээ, би. Багш утас шөрмөсөө өглөө. “Хотод очиж бэлтгэл хий, их спортын болон үндэсний бөхийн тамирчин бол. Надтай уулзаарай” гэж захисан юм. Уг захиасын дагуу хотод ирсэн.

-Шууд л Бат-Эрдэнэ багштайгаа уулзав уу?
-Тэгсэн. Спортын төв ордны үүдэнд уулзсан юм. Би гэдэг хүн хотыг мэдэх биш. Хүн амьтнаас асууж байж л Спортын төв ордны үүдэнд ирсэн. Уулзсан даруйд л багш жүдо бөхийн бэлтгэл хийдэг зааланд дагуулж орон Эрдэнэбилэг багшид үлдээсэн байсан. Зүгээр ч нэг үлдээгээгүй ээ. Тэд хоногийн дотор тэдэн мэх сурна шүү гэсэн амаргүйхэн үүрэг өгч байлаа. Тэр цагаас хойш багшийгаа дагаж спортын заал танхимаар явж байгаад өөрийнх нь үүсгэн байгуулсан “Аварга” биеийн тамирын сургууль руу одоогийн улсын начин Ж.Гансүх, аймгийн арслан Ш.Жаргалсайхан бид хэд шилжиж байлаа даа. Сонирхуулахад, хотод ирчихээд эхний жил Улаанхуаранд ах эгч нартайгаа байр хөлсөлж амьдардаг байв. Дараа жил нь одоогийн Шинжлэх ухаан, техникийн их сургуулийн оюутны байранд амьдарч байв. Ардын хүүхдүүд яаж л аж төрдөг байв, тэр жишгээр амьдарч байсан даа.

-Начин цолыг 2001 онд хүртсэн. Үндсэндээ хорин насандаа нутгийн ахаараа тав давсан байдаг?
-Хөвсгөл нутгаас минь гарсан хүчтэй бөхчүүдийн нэг Б . Бадрал начингаар тав давж начин болж байлаа. Нээрээ хорин настай байлаа шүү. Зургаагийн даваанд Б.Гантогтох гарьдад унаж байсан санагдана.Тэр жилийн наадмын дөрвийн даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат, аймгийн арслан Л.Үйтүмэнтэй тунаж барилдаад давсан юм. Үйтүмэн сайн бөх байсан. Дөрвийн давааны сүүлд Б.Одхүү начин ам авлаа. Цогтжаргал, Үйтүмэн бид гурваас авч байгаа юм. Одхүү ах ам авахынхаа өмнө надаас асуулаа. “Миний дүү хэнтэй нь барилдах вэ” гэж. Би ч эргэлзэх зүйлгүй шууд л Үйтүмэн гэсэн. Учир нь Цогтжаргал (одоогийн улсын начин) ахаас бэргэж байсан. Тэгтэл Одхүү ах Цогтжаргал арсланг авч, би Үйтүмэнтэй тунаж байгаа юм. Үндсэндээ тэр жилийн наадмын дөрвийн даваанд би л ам авчихсан хэрэг л дээ. Төрийн наадамд анх зодоглосон минь тэр.

-Улсын цол авсныхаа дараахан та их спортоор хичээллэж байгаад хүнд гэмтэл авч, хэсэгтээ гэрийн хорионд байсан. Тухайн үед юу бодогддог байв?
-Улсын цол авснаасаа хойш хамаа замбараагүй барилдсан болов уу гэж боддог юм. Ухаандаа, төрийн наадамд анх зодоглоод цол авчихсан учир барилдаан сайн мэдэхгүй, айж эмээнэ гэсэн ойлголт байхгүй, бэртэж гэмтэхийг мэддэггүй тийм л байсан. Тухайн үед баруун хөлийнхөө шагайнд бэртэл авсан юм. Шагайгаар тогтохгүй нарийн шилбэ маань цуурсан байсан л даа. Уг бэртэл гэмтэл баруун хөлний өвдөгний хоёр шөрмөс тасрахад хүргэсэн болов уу. Одоо санахад тэгсэн байх гэж бодогддог. Ингээд би чинь 2002 оны намраас 2005 он хүртэлх хугацаанд бэртэлтэй байсан. Юуг нь нуухав дээ. Оюутны байранд, орон дээрээсээ босч чадахгүй хэвтэрт байхдаа “Бөхийн зам мөр минь ингээд дууслаа, улсын өндөр цолонд хүрнэ гэсэн хүсэл зорилго минь нурлаа гэж үү дээ” хэмээн бодоход өөрийн эрхгүй хоёр нүдний нулимс асгарч, яахаа мэдэхгүй болж байв. Гэвч хүнд хөл дээрээ босох өдөр ирдэг юм билээ. Багш нар болоод дотны сайн найз нөхдийн буян хишиг дээ.

-Хөлийн хоёр шөрмөс тасарна гэдэг хэцүү. Та яг яаж эмчлүүлсэн бол?
-Солонгос улсад очиж эмчлүүлэн хоёр шөрмөсөө залгуулж байлаа. Өнөөдөртэй харьцуулахад, мөнгө хатуу байсан үе. Тухайн цагт арван долоон мянган доллар төлж байсан. Нутгийн олонтойгоо элбэж байгаад л төлсөн. Бэрх байсан шүү.

-Шөрмөсөө залгуулсан тэр жил буюу 2005 онд улсын заан цол хүртсэн. Уг наадмыг эргээд нэг дурсахгүй юу?
-Харцага Ц.Магалжав, Л.Пүрэвжав, Д.Батболд нараар дөрөв, тав, зургаа давсан. Долоогийн даваанд Бат-Эрдэнэ багш өөрөө амалж барилдаад “За чи цаашдаа сайн барилдана шүү” гэж хэлээд тахимаа өгсөн. Багшийнхаа буян, олны хүчинд л заан цолонд хүрсэн дээ. Заан цол хүртчихээд, төрийн есөн хөлт цагаан тугийг долоон удаа тойрчихоод байж байхад юм юм л бодогдож байв. Юун түрүүнд надад дахиад өндөр цол байгаа юм байна гэдэгт итгэж эхэлсэн. Тэр итгэлийн хүчинд 2007 онд улсын наадмын түрүү бөх болсон байх.

-Та арслан цолыг И.Доржсамбуу гарьдаар ес давж хүртсэн. Та хоёрыг түрүү, үзүүрт үлдэхэд бөх сонирхогчдын дийлэнх нь Доржсамбуу гарьдыг давна гэдэгт итгэлтэй байсан. Тэр тухайд юу хэлэхсэн бол…?
-Ард түмэн Дооёо (Доржсамбуу гарьд) ахыг түрүүлээсэй гэж хүлээж байсан байх л даа. Надаас арваад насаар ах, барилдааны туршлага, эрэмбийн хувьд өндөр, тийм л хүн шүү дээ. Тэр өдрийн өнгө гэж байдаг л юм билээ. Бөх сонирхогчдын итгэж хүлээж байсан бөхийг давж төрийн наадмын түрүү болсон доо баярладаг.

-Доржсамбуу гарьд нэг л мэдэхэд танд толгойгоо уургалуулаад, дөрвөн хөллөчихсөн байсан. Уг барилдааны талаар ярихгүй юу?
-Доржсамбуу гарьд сэнжигдээд шууд дайрдаг бөх. Мань хүн сэнжигний барьц авахаар дайрлаа. Барьц өгөхгүйн тулд ухарч байгаад тосгуулаад хавиртал дөрвөн хөллөчихдөг юм байна. Тэр барьцаа алдалгүй байж байгаад л давсан даа. Харин тухайн амжилтаа дараа жил давтахсан гэж ихэд хичээж барилдсан ч зургаагийн даваанд залуу заан Б.Соронзонболдод унасан. Маш харамсмаар барилдаан болсон.

-Та чинь барьц сонгуулаад унасан байх аа?
-Тэгсэн юм. Уначихаад би итгээгүй шүү. Унасандаа биш гол нь өмнөх жил түрүүлчихсэн байдаг, тухайн жил бас л түрүү үзүүр бодож байсан. Мөн Соронзонболдыг илүүрхэж давдаг байв. Гэтэл яалт ч үгүй л унасан. Түүгээр барахгүй бяр дутаж унаж байсан юм шүү. Нэг зүйлийг энд онцолж хэлэхэд, бөх төр хамт явдаг юм болов уу. Саяны цагаан сарын барилдаанд би Мөнгөнбаатартай түрүү үзүүрт үлдчихээд давна гэдэгтээ зуун хувь итгэлтэй байсан. Унасан л даа. Орой нь гэртээ ирээд бодохгүй юу. Тэгээд л төр бөх хоёр хамт явдаг юм байна гэдгийг ухаарч ойлгож байгаа юм. Ш.Мөнгөнбаатар Сүхбаатар аймгийн Онгон сумынх. С.Батболд Ерөнхий сайд Сүхбаатар аймгийнх. Намайг төрийн наадмын түрүү авдаг жил С.Баяр гуай Ерөнхий сайд болж байлаа. Уяачид бас тэгж бэлгэшээдэг юм билээ. Нутгаас их морь түрүүлсэн жил тухайн нутаг орныхон өнгөтэй байдаг аа гэж.

-Их спортод гаргасан амжилтыг чинь асуулгүй өнгөрч болохгүй нь?
-Жүдод сонирхолтой болж, ид барилдах хүсэл мөрөөдөлд автаж байсан үедээ бэртэл авсан даа. Бэртэл гэмтэл гайгүй болох үед барилдах гэхээр айгаад байдаг болчихдог юм билээ. Ялангуяа баруун хөл рүү хүмүүс дайрахаар бүр ч эвгүй. Гэвч олимпийн аварга Н.Түвшинбаяр зэрэг дотны дүү нартайгаа бэлтгэл хийсний хүчинд өнгөрсөн жил дэлхийн цомоос хүрэл медаль хүртсэн. Мөн Азийн тоглолтын наадмын хүрэл медаль хүртээд байна.

-Өөрөө насаар залуу бөхчүүдийн тоонд орно. Гэтэл дараа үеийн тань шижигнэсэн залуус гараад ирлээ. Тэр дундаас хэнд нь лүү итгэл хүлээлгэж байгаа бол?
-Олон сайхан залуучууд гараад ирлээ. Хэнийг нь хэн гэхэв. Гэхдээ М.Өсөхбаяр заанаас том цол горьддог, хүлээдэг. Тун эвлэгхэн барилдаантай бөх. Улам сайн хөдөлмөрлөж зүтгэх юм бол ямар ч цолонд элбэгхэн хүрнэ гэж боддог шүү. Бас Эрдэнэбилэгийн Энхбат Начин байна. Барилдааны уян хатан чанар, бөхийн хийц зэргээрээ бусдаасаа арай л өөр харагдаад байдаг юм.

-Та түрүүн Ш.Мөнгөнбаатарыг давна гэдэгтээ зуун хувь итгэлтэй байсан тухай өгүүлсэн. Ер нь сар шинийн барилдааны наймын давааг сонирхмоор байна?
-Ш.Мөнгөнбаатар бид “Аварга” сургуулийн нэг үеийн оюутнууд. Хэн хэнийнхээ барилдааныг сайн мэднэ. Түүнийг тун эвгүй барилдаантай, ялангуяа зүүн хөл нь эвгүй гэдгийг мэдэж байсан. Гэвч мэдсээр байж унасан даа (инээв). Түрүүлэх бөхийн од нь орчихсон байдаг гэдэг үнэн.

-Цагаан сарын барилдаанд та түрүүлээгүй санагдана. Өнөө жил анх удаагаа түрүү үзүүрт үлдлээ. Түрүүлчихсэн гэсэн бодол байдаг л байх, тийм үү?
-Мэдээж түрүүлэхсэн гэж боддог. Тоог нь хэлээд яахав. Харин энэ жилээс улам бүр бодох болсон. Өмнө нь овоонд түрүүлдэг морь гэдэг шиг сар шинийн барилдааныг заал танхимын гэдэг утгаар нь боддог байсан. Сая бол түрүүлэхсэн гэж их л хичээж барилдсан шүү.

Эх сурвалж: “Бөх” Н. Гантулга

МУ - ын арслан Х.Мөнхбаатар: Одхүү ах ам авахынхаа өмнө надаас хэнтэй барилдах вэ гэж асуусан
Tweet
Bolod.mn