“Гэрийн даалгавархуу маяг”-ийн бэлэн жор тараасан мэт байх ажээ. Хүннү гүрэн гэрт ёсноос тулга тулсан төрт ёсны “А” үсгийг ацаглан татсан байдаг. Чингисийн өвлөн боловсронгуй болгосон “Аравт”, “Зуут”, “Мянгат”-ын цэргийн зохион байгуулалт бол Хүннүгийн Модун Шаньюй хааны тавьсан эх сууриас эхтэй байх. Учир нь Хүннүгийн байлдан дагуулалт бол их хүчирхэг, хөрш орнуудаа цочоон доргиосон байдаг бөгөөд Хятадын цагаан хэрмийг босгох эхлэлийг ч тавьсан байдаг бөлгөө.

Лавтайяа , зурхайн ухааны эх суурийг ч Модун хааны үеэс тавьсан байх иш судар ч бидэнд үлджээ. Тийнхүү одон орны шинжлэх ухааны эх суурийг бас тавьж , тэр дундаа монгол зурхайн ухааныг ч үүсгэсэн гэх судалгааг манай болон гадны эрдэмтэд дэвшүүлсэн байх нь нэг бус.

Хүннүгийн үед хар зураг нь гарсан одон зурхайг Юань гүрний үед байгуулсан одон орны судлалын тов улам боловсронгуй болгосон нь тодорхой. Исламын ертөнцийнхөи алжебр /арабаар/ буюу алгебрийг үндэслэсэн гэдэг боловч Хүннүгийн үеийн монгол тоог давсан нь үгүй. Өнөөдөр ч дэлхий дахин тооны ихэд живж байгаа байтлаа монголын “Цаглашгүй”-н цаад руу хатьж тооцоогоо нийлж чадаагүй л байна шүү дээ.

Тухайлбал, нэрт түүхч Ж.Саундерсийн “Монголын байлдан дагуулалт” номд Хүннүчүүд он тооллын нэгэн жилнйг 12 амьтны нэрээр зарлан тараасныг нотолсон байдаг. Хүннүгийн үед 12 жилийн амьтан яг өнөөгийнхөөр байсан бөгөөд өрнийхөн авч ашиглахдаа ганц хонины оронд ямааг нэрлэж байсан л зөрөө байдаг ажээ.

Басхүү Хүннү нар Атилла хааны үеэс хүчирхэгжихдээ Ромын худалдааны захаас хувцаслаж гоёдог байжээ. Тэр үеийн шашдир бичигт “Хүннү нар 4000 хуй торго, язгууртан 50 шилдэг залуучуудыг бүрэн хувцаслах торгон бараа авч байсан”-ыг дурджээ. Тэр бүү хэл евронынхон Хүннү нарыг ‘Торгон асарт улс” хэмээж байсан нь Хүннүчүүд өргөө майхнаа ч торгоор гоёдог байсныг илтгэнэ. Монголын Их жарны тооллыг Хүннүчүүд эхлэн хэрэглэж ирсээр буйн улбаатайг харуулах баримт нь өдгөөгийн бидэн /Төгсбуянтын зурхайгаар/ 17 дугаар жарны тооллоо тоолж явна. Хүннүгийн газрын зураг их соньхон. Монголын тойргийн /Дугуй/ сэтгэлгээнээс үүдэн 1-24 хэсэгт хувааж 12 амьтнаар төлөөлүүлэн хоорондох зайг нь “Нэг газар” гэсэн хэмжээс тогтоосон байх аж.

Нэг газар нь 576 метртэй тэнцэнэ. Энэ нь бас Чингисийн төрсөн дүү Хасарын хамгийн хол харвасан 555 алд гэдэгтэй ч дүйцэхээр ажээ. Хүннүгийн нэг ямх нь 3,2 метр. Нэг ямх нь 20 газар гэж үзээд нийлбэрийг гарган бодоход 36864 метр юм байна. Ингээд бодохоор монголчууд наад зах нь 1162 жилийн түүхэн уламжлалт /зурхайч М.Намсрайн тооцсоноор/”Монгол зурхай”-тай улс ажгуу.

Хүннүгийн газрын зураг дөрвөн зүг, дөрвөн зовхис, найман өнгө, найман өнцөг хэмээн 24 хуваагдана. Завсар бүр нь 48 болдог. Энэ нь өнөөдрийн цагийн хуваарьтай ч яв тав нийцэж байх нь сонин. Тухайлбал, цаг, зуг нь 12 амьтнаар төлөөлүүлсэн өнөөдрийн зурхайн цаг, өдөр судартай ч нийлнэ. Хулгана /Умар/, Туулай /Дорно/, Морин /Өмнө/, Тахиа /Өрнө/, Гахай- Хулгана /Хойд/, Бар-Туулай /Зүүн/, Могой-Морин /Урд/, Бич-Тахиа /Баруун/ гээд явчихаж байх жишээний.Эл зурхайг дурдахаа түр азнаж Хүннүгийн үеийн хүн амын тоог хөндсөн сэдэв рүүгээ эргэн орьё.

Хүннүчүүд өөрсдийгөө тоолж 24 түмт гэдэг байжээ. Тэр үед 26 овог аймагтай байсан гэдэг. Наран саран ивээлт Их Хүннүгийн Шаньюй хаан хэмээж түүхэнд үлджээ. Хятадын угсааны Хань улстай хөрш амьдрахдаа дайн дажингүй өдөр байхгүй, нутаг орноо булаалдаагүй цаг гэж байдаггүй байжээ.

Тиймээс ч Хань үндэстэн Хүннүгээс айхдаа цагаан хэрэм босгоход ихээхэн хүн хүч, цаг, хөрөнгө, хөлс, цусаа урсгажээ. Тэр цаг үеийн дайн байлдаанаас болоод Хүннүчүүд их үндсэрхэг байж. Хавь ойрын үндэстэн ястантай холилддоггүй, цэвэр өөрийхөөрөө байхыг эрхэмлэдэг байсан байна.

Хань үндэстэн эвсэж найрамдахыг хүсэн мал, эд хөрөнгө, алт мөнгө зөөсөөр байсан ч , тэр бүү хэл хатад охидоо ч сольж ураг төрөл болохыг ч гуйдаг байжээ. Тэгэхэд Хүннүгийн хаад хатан авсан ч буцааж гэрт нь, эх нутагт нь ганц хонуулдаггүй, бараг нутгийнх нь барааг ч харуулдаггүй хатуу дэг ёстой байсан гэдэг.

Энэ түүхийг өдгөө Хүннүгийн хатан байсан Хань үндэстэн, хятадад нэрд гараад байгаа нэгэн хатны түүх тод хэлдэг. Тэр хатан сууж байсан өндөр настай хааныг үхэхэд дүү хаантай нь дэр нэгтгэсэн ч хичээнгүйлэн гуйсаар эмгэн болсон хойноо эх нутагтаа хөл тавих эрхийг авсан байдаг. Түүнд зориулсан хэрэм цайз, хөшөө дурсгалыг хятадууд ихэд нандигнан хадгалж үүх түүхээ Хүннүгийн үетэй холбон тайлбарлах гэж оролдож байгааг ч манайхан анхааралтай ажиж, судлах хэрэгтэй санагдана.

Сүүлийн үед нэрд гараад байгаа “Чонон сүлд” номыг ч хятадууд зүгээр бичээгүй, олон сая хувиар хэвлэхийг зөвшөөрсний цаана их үндэстний нэгэн нууцлаг бодлого хэмээлтэйг манайхны зарим нэгэн ойлгоод нэг бус удаа сануулга өвөр зуураа өгөөд байгааг орхилгүй билээ.Ер үндэстнин асуудлыг сөхөхөд хүн амын цэвэр тоо их чухал буюу. Хүн амын цэвэр тоог аль ч улс орон нэг их ил гаргаад байхгүй нууцлаг хадгалах нъ ч бас бичигдээгүй хууль буйз аа.

Хүннүчүүд зөвхөн цэрэг дайны үед ашигладаг “Тумт” хэмээх тоог хэрэглэхдээ тактик болгодог байсан ч болох. Чингисийн үед ч “Аравт”,”3уут”, “Мянгат” гэж цэргийн зохион байгуулалт байсныг дурдахаас бус яг яс хүн амынхаа тоог ихэд нууцлан байсныг үгүйсгэх аргагүй. Тиймээс “Нууц товчоо”-г ихэд нууцгайлсан арга билгээр, ёгтлон урнаар илэрхийлэн бичихдээ хэрийн хүн ойлгоход бэрх, заримдаа оньсого таавар мэт үг хэллэг үгс ашигласныг өнөө дахин нурших хэрэг юун.

Тэгэхдээ л Хүннүгийн үеэс хүн амаа амархан хялбар аргаар, зан заншлын ахуй амьдрал дундаас тоолоод байдаг байжээ гэдэг гаргалгааг мөхөс би хөндөх гээд байгаа юм. Тэрхүү аргыг цагаан сартай холбох гэсэн ч нэгэн учир буй. Монголчууд ургийн бичигтэй ард түмэн. Энэ нь нэгэн отог бүл, омог гал, овог нэртний амин түүх байдаг.

Энэ амин түүх бичвэрээс нэгэн айл ах дүүсийн ургийн нандин холбоо хэлхээс, үхсэн үрэгдсэнээс өнөөдрийн амь нийлсэн нялхсыг оруулаад тоолсон ” Их тоо” гараад ирдэг бүлгээ. Энэ нь нэгэн айл өрхийн тоо бүрт гал болдог. Ийнхүү монголчууд жил бүрийн цагаан сараар золгон шинэлэхдээ ах дүүгээ нэг бүрчлэн царай зүс, нас хүйсээр нь онцлон тоолчихдог эрдэмтэй мэт. Хамгийн ах настай хүнээ хүндтгэн золгож, түүндээ шинэ үр ачсаа харуулж, нэгэн жилд хэрхэн өнөржин бүл нэмснээ ч мэдэгдэнэ. Ийм тоо гаргадаг улс үндэстэн манайхаас өөр байгаа л болов уу даа?

Хүнээ ингэж тоолоход өнөөдрийнх шиг нэг их хөрөнгө мөнгө ч гарахгүй. Дэлхийн хүн ам тоолдог арга дэндүү нүсэр, буруу ч аргачлалтай. мэт. Манай монгол аргаар бол ганцхан цагаан сараар, жил бүр хүнийхээ багцааг гаргачихаад цээжиндээ хадгалаад яваад байж болохоор. Ер тийм л байсан мэт.
Дээхэн үеийн хошуу нутгийн данс тооцооноос үзэхүл мал, амьтнаасаа илүү хүнээ таньдаг, мэддэг, гарвал үүслийг ч анддаггүй, гарьд нохойноос илүү өнчин хүүг ч “тоолж оруулдаг”, цэрэг цуух, алба татварын үед хаана, хэн байгааг андуурдаггүй, чухмаа “цээж сайтай”, ам тооллогоор хошууны ард иргэдийггхээ багцааг мэдчихдэг байжээ.

Өнөөгийнх шиг цэрэг тооллогын үеэр хүйс андууран “Цэргийн зарлан дуудах хуудас” тараадаггүй, хүнээ тоолоогүй байж “малын тоо”-нд ял оноотлоо анхаардаггүй байсан ажаам. Цагаан сарын золголтоор нэгэн өвөлжөө, хаваржааныхны, нэгэн булаг рашааны, нэгэн отог овгийнхны тоо дурайтал гарч, мах цусан төрлийнхний дунд өлгийн дуутай хэд нэмэгдэв, гутал оймсны эрлэг ховүүн хэд болсон, шилбүүр, зүү бариач хэд байгаа, сааль хураагч, даага сургаач хэд болсон гээд намраас өрх сунгах, уяа сунгах, евөлжөө сунгах хэний хэн байна вэ? гэдгээ ч мэдээд авчихна. Нарийвчлаад яривал, төрсөн өдрийн төөрөг, гарсан өдрийн гарагийг ч лавлаж, таарах мэнгэ, таарахгүй жил, засах суудал, түших хань, түнших дайсан… гэдгийг ч хэлж сургамжлаад, анхааруулж сануулаад өгчихнө.

Ургийн баяр, төрлийн найраач, уул, овооны наадмаа ч, унага тамгапах өдрөө ч, ураг барилдах хадгаа ч хэдүүл барьж, хэрхэн ёслохоо ч ярьж тохирч авна. Саахалт айл, өртөө багийнхны хүн хүчний тоог ч амар мэндийг асуух зуураа, ахуй төрлөө ярилцах зуураа андуу эндүүгуй мэдээд, алдаж осолдуужин гэвээс лавлаж, амнаас ам дамжуулан хүнээ бүртгээд авчихдаг байжээ. Нүүдэлчний энэ аман тоо бичгийн бүртгэл данснаас нэг их зөрөөд байсан нь юу л бол?

Тэр бүү хэл , зуны цагт шинэ шөл гаргахдаа хот айлынхаа хүмүүст хувь хишиг түгээхдээ ч хэнийд хэн хэн байгааг ч бүртгээд авдаг жишиг жараад оны хүүхэд бидний дунд байсансан. Тэднийд тэдэн хүн байна? Тиймээс тэдэн аяганд таарах шөл, төдий хэмжээний элэг, уушги, өөх, гэдэс тараавал таарах нь гэж эмээ нар маань үглэж бидэнд таарсан сав хувинд хийгээд тараалгадаг байсныг өдгөө санахад жирийн нэгэн хот айлынхан ч гэлээ хүнээ тоолоод мэддэг, тооцоо судалгаатай байжээ гэж бодогдоно.

Өнөөдөр ч бид цагаан сарын бэлгээ өгөх хүндээ тааруулж бэлтгэдэг. Өндөр настан хэд байгаа билээ? Өсвөр багачууд хэд билээ? Ноднин хэд нь ирж шинэлэн золгоо билээ?

Энэ жил хэд нь ирж золгох билээ? гээд хөгшид бол арван хуруунаасаа илүү ах дүүсийнхээ хүүхдийг андахгүй, чухам “алагаараа харж, арваараа тоолно” гэдэг шиг нарийн тоо гаргачихсан. Тэгэхээр монголчууд бидэн цагаан сараар яах аргагүй аман тооллого явуулчихдаг, албан бусаар ах дүүгээ буртгэчихдэг бус уу?Басхүү үүний цаана хүн ам, улс гүрнийхээ доторх “хар хайрцагны бодлого”-ыг ч нарийн гаргаж, жалга довноо нууцлах юмаа ч мэддэг, хов живийг ч хол алхуулахгүй барих аргаа ч мэдэрдэг, овог, овгийн толгойлогч л дуугараагүй бол өрвийсөн банди хэзээ ч ам нээхгүй байх гэр бүлийн хатуу сахилга батыг ч ягштал дагадаг байеан ёс зүй нэвт шувт харагдахыг үгүйсгэх аргагүй.

Нэн ялангуяа ах захын үгээ сонсдог, дагадаг байсан нь цагаан сараар бүр их харагддаг. Хүн хүндлэхийн ёсыг гаргуун мэдрүүлдэг нь цагаан сарын ёс заншил юм. Эе эв эвдэрснийг ч эвлүүлэх ариун ёсон битүүлэх заншлаар бэлхэн хэрэгжинэ. Мөр зүг гаргахаас тэр жилийн өнгө дагана гээд ихэд нямбай, эмх цэгцтэй нэн ёслог, тун сүслэгтэй хандана. Гэр, голомтоо даасан толгойлогч л мор зүгээ гаргахаас бус гэзэг үстэй, сэвлэг даахьтай болгон сүүдрээ чирээд, элс шороо цацаад савсганаад байхгүй. Энэ нь орх гэр толгойлогчийн хариуцлагыг ч өндөржүүлсэн, итгэл найдвар хүлээлгэсэн өндөр өвгөөс ёсчилсон хатуу журам, ариун дэг ёсон юм. Ингэж гэрээ засаад цаашлан төрөө засахын ухааныг ч заах ажаамуу.

Хүннүгийн үеэс хүнээ тоолж, хүнээ тоолоод хүнсээ базаадаг ‘Тоо сайтай” өвгөдийнхөө энд хүрээд толгой өргөх эрхтэй болох юм биш үү? Толгой гэдгэр явахын учир ч үүнд оршном бус уу?

Ж. Батсайхан
Эх сурвалж: “Монцамэ”