Нийслэлийн хүн ам жил ирэх тусам нэ­мэг­дэхийн хэрээр орон сууцад амьд­рах өрхийн тоо ч өсөж байна. Энэ хэрэг­цээ­нээс үүдэн сүүлийн жилүүдэд ба­рилга, орон суу­­цыг нүд ирмэхийн зуурт л сүндэрлүүлдэг бол­жээ. Тэдгээр орон сууцад иргэдийн хэ­рэг­цээ, шаардлагад нийцсэн, тав тухтай орчин бүр­дүүлэх үүргийг сууц өмчлөгчдийн холбоо (СӨХ)-ныхон гүйцэтгэдэг аж. Угтаа бол СӨХ нь нийтийн зориулалттай орон сууцын дундын өмч, эд хөрөнгийг хариуцах зорилгоор иргэд өөрс­дөө эвлэлдэн нэгдэж байгуулдаг ашгийн тө­лөө бус, олон нийтийн байгууллага юм. 

Гэтэл СӨХ-ныхон ажлаа хийдэггүй учраас орон сууцын хорооллын тохижилт, үйлчилгээ муу, хаана, хэдэн төгрөг зарцуулсан нь тодор­хой­гүй байдаг зэрэг шүүмжлэл үргэлж дагуул­даг. Ийм учраас СӨХ-ны үйл ажиллагаа, ир­гэдийн оролцоог сайжруулах зорилгоор Сууц өмч­лөгчдийн холбооны эрх зүйн байдал, ний­тийн зориулалттай орон сууцын байрны дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийн тухай хуу­лийн шинэчилсэн найруулгын төслийг хол­бог­дох байгууллагынхан нь өнгөрсөн онд бо­ловс­руулан, хэлэлцүүлж эхэлсэн юм. Гэвч өн­гөр­сөн УИХ-ын болон орон нутгийн сонгууль дуус­санаас хойш эл хуулийн төслийн сураг алдарсан. Үүний талаар албаныхнаас лавлаж, ир­гэд ямар байр суурьтай байгааг тодрууллаа. 
Нэг дор олон айл хөршлөн амьдрахад ха­риуц­лага, бас сэтгэл шаардах нь ойлгомжтой.  Үүнийг зохицуулж, тухайн орон сууцын өнгө төрх, гадна орчны тав тух, үзэмжийг нь засаж сайж­руулах үүргийг СӨХ хүлээдэг. Хариуд нь иргэд аюулгүй, тав тухтай орчинд амьдрахын тулд сар бүр тодорхой хэмжээний төлбөр төлдөг. Харамсалтай нь, өнөөдөр Монголд сар бүрийн төлбөрөө тогтсон хугацаандаа төлдөг өрх, ху­раа­сан мөнгөөрөө юу хийснээ нэгд нэгэнгүй тайл­барлаж, тайлан тавьдаг шилэн СӨХ ховор болжээ. СӨХ-ныхон авсан хураамжаараа юу хий­дэг нь тодорхойгүй атлаа үргэлж мөнгө нэх­дэг хэмээн унтууцах иргэн ч цөөнгүй. Нөгөө та­лаас үйлчилгээ авахыг хүссэн бол ядаж мөнгөө төл гэх СӨХ-ныхон дарамт шахалт ч бий гэнэ. Энэ мэт хариуцлагагүй оршин суугч, ажилгүй СӨХ-ныхноос болоод төлбөрөө цагт нь төлсөн атлаа аюулгүй орчинд амьдарч чадахгүй байгаа олон өрх бий аж. Сарын хураамжаа тогтмол төл­сөн ч түүндээ таарсан үйлчилгээгээ тэр бүр авч чаддаггүй. Будаг нь халцарсан орц, домо­фон нь ажилладаггүй хаалгатай, байнга ирж хоно­дог, орон гэргүй хүмүүстэй үзэж тарах нь эн­гийн үзэгдэл болжээ. Уг нь цэвэр цэмцгэр, эрүүл аюулгүй, тав тухтай орчинд амьдрахыг хэн хүнгүй л хүснэ. Гэвч өнөө цагт анхдагч хэ­рэгцээ, Үндсэн хуулиар олгосон эрхээ эдлэх нь амаргүй аж. Ийм хангалтгүй үйлчилгээ үзүүл­дэг хэрнээ СӨХ-ныхон “Танайхаас бусад нь мөнгөө өгчихсөн. Та нар л үлдлээ” гэж зан­дач­даг, дургүй нь хүрсэн үедээ ус, цахилгааныг нь тасалчихдаг жишиг хэдийн тогтжээ. Энэ сүр­­­дүүлгээс нь болоод хуруу, хумсаа хугалах нь холгүй олсон хэдэн төгрөгөөсөө тодорхой ху­­вийг нь СӨХ-ны төлбөрт өгнө. Гэвч эрх зүйн ор­чин хангалттай бүрдээгүй гэдэг шалт­­гаанаар ар­­чаагүй СӨХ, хариуцлагагүй иргэдийг өөг­шүүлс­­ний улмаас мөнгөө төлсөн нь хохирдог, шаард­­лагатай үйл­чил­гээгээ авч чад­даггүй жи­шээ олон.

“Ус, цахилгаан хязгаарлах саналыг хассан” 

СӨХ-той холбоотой гомдлыг Иргэний хуу­лиар шийддэг юм байна. Гэвч ирсэн гомдлыг хэ­лэл­цэх хугацаа маш урт, багадаа нэг жил орчим болдог аж. Тиймээс гомдол гаргах, түү­нийгээ шийдвэрлүүлэх нь цаг үрсэн ажил бол­дог гэнэ. Иймд Хууль зүй, дотоод хэргийн яам­ныхан Нийтийн зориулалттай орон сууцын дун­дын өмчлөлийн болон эд хөрөнгийн тухай хуулийг шинэчлэхээр судалгаа авч, хэд хэдэн хэлэлцүүлэг зохион байгуулсан билээ. Ерөн­хийдөө эрх зүйн орчныг сайжруулж, өөрчлөх, хариуцлагыг нь нэмэгдүүлэх чиглэлээр эл хуу­лийн төслийг боловсруулжээ. Ингэхдээ оршин суугчид болон СӨХ-ны эрх ашиг, хариуц­лагыг зохицуулах заалтууд оруулснаараа онцлогтой. Тухайлбал, СӨХ-ны төлбөрөө зургаан сараас дээш хугацаагаар төлөөгүй бол Монголбанкны зээлийн мэдээллийн санд ангилал бууруулахаар заасан. “Хар жагсаалт”-д орсноос хойш 14 хоно­гийн дотор төлбөрөө төлбөл хасах зохи­цуулалтыг тусгахаар төлөвлөсөн юм. Мөн СӨХ-ны санхүүжилттэй холбогдуулан их засвар, арчлалт хийхийн тулд тусгай сан байгуулах, орч­ны ногоон байгууламж, тоглоомын тал­байн газрыг аж ахуйн нэгжид зарахгүй байх зэрэг олон чухал зохицуулалт тусгаж байв. Монголын сууц өмчлөгчдийн холбоодын дээд зөвлөлийн гүйцэтгэх захирал М.Галбаатараас тус хуулийг шинэчлэх ажил өдгөө ямар түвшинд байгааг тодрууллаа. Тэрбээр “Улсын хэмжээнд одоогоор 1696 СӨХ байгаагаас 1562 нь нийслэлд, 134 нь орон нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг. УИХ-ын гишүүн О.Номинчимэгээр ахлуулсан ажлын хэсгийнхэн уг хуулийн төс­лийг өнгөрсөн онд боловсруулсан. Өдгөө санал авах түвшинд явж буй. Хүндэтгэх шалтгаан­гүйгээр СӨХ-ны төлбөрөө зургаагаас дээш сар төлөөгүй тохиолдолд Монголбанкны мэдээл­лийн санд бүртгэж, зээлийн зэрэглэлийг нь бууруулахаар хуулийн төсөлд тусгасан юм. Тухайлбал, эрүүл мэндийн шалтгаан, өвчтөн асарч буй тохиолдолд, хуульд заасан эрх бүхий этгээдээс нийтийг хамарсан дайчилгаанд хам­рагдсан, эсвэл аюулт өвчний хорио цээр тог­тоосон үед хүндэтгэх шалгаан гэж үзнэ. Харин ус, цахилгаан хязгаарлах саналыг хассан. Учир нь энэ бол хүний суурь, анхдагч хэрэгцээ. Тий­мээс СӨХ-нд энэ хэрэгцээг хязгаарлах эрх байхгүй” хэмээлээ. 

Хороо, дүүрэгт танил талтай бол тийм ч амар суудал сэлгэхгүй

СӨХ-ны даргын сонгон шалгаруулалт ч бу­дилаантай байдгийг иргэд хөнддөг. Дүү­рэг, хороонд танил талтай нь л энэ албыг хашдаг гэмээр. Ингээд суудалдаа нэг заларчихвал мөддөө буухгүй гээд л үзэж тарна. Тиймдээ ч “СӨХ үргэлж мөнгө “иддэг”, хийж гийгүүлсэн юм алга” гэж иргэд шүүмжилдэг. Уг нь иргэдийн хүсэж буй зүйл нь маш энгийн. Бид зүгээр л аюулгүй, цэвэр, тухтай, гэрэлтүүлэгтэй орчинд амьдрахыг л хүссэн шүү дээ. Угтаа бол СӨХ-ныхон үүнээс ч илүүг хийх үүрэгтэй. Тэдэнд шаардлага тавьж, тайлан нэхэх нь ч иргэдийн эрх. Гэтэл тайлангаа тавихыг шаардсан иргэд тэдний хувьд нүдэнд нь орсон өргөс болдог аж. 
Сонгинохайрхан дүүргийн “Их мандал” СӨХ-ныхонтой холбоотой гомдол ер тасардаггүй. Тус СӨХ болон хорооных нь фэйсбүүк группт оршин суугчид үйлчилгээ хангалтгүй буйг үр­гэлж бичдэг юм байна. Харамсалтай нь,  гомд­лын шинжтэй зүйлсийг цахим группээсээ нэн даруй устгачхаад, хаа нэг хог ачлаа гэх пост оруу­лах аж. Эл СӨХ-гоор үйлчлүүлэгчдийн олонх нь “Ажлаа хийж чадахгүй СӨХ-г татан буул­гая” гэх. Одоогоос хоёр жилийн өмнө СӨХ-гоо огцруулахаар оршин суугчид гарын үсэг цуглуулсан ч удаатай. Гэвч суудлаасаа буу­сангүй. Энгийн нэгэн жишээ дурдахад, иргэн С СӨХ-ны төлбөрөө сүүлийн таван жил төлжээ. Энэ хугацаанд дорвитой засвар огт хийгээгүй учраас тэрбээр СӨХ тайлангаа тавихгүй бол төлбөр өгөхгүй гэж шийджээ. Гэтэл гурван сар гаруйн дараа СӨХ-ныхон түүнийг шүүхэд өгнө гэх зэргээр сүрдүүлсэн аж. Тэрбээр “Сүүлийн таван жил манай орц домофонтой болсон. Үүнээс өөр юу ч хийгээгүй. Заримдаа мөнгөө төлөөгүй гээд цахилгаан шат зогсоочихдог. Үүнээс үүдэн өглөө, орой, сургууль, цэцэрлэг орох, тарах үеэр ганцхан цахилгаан шаттай учраас ачаалал нэмэгдэг. Хааяа бүр гацчихна. Энэ мэт цөөнгүй асуудал бий. СӨХ-нд хэлээд ч нэмэргүй, төлбөр авдаг хэрнээ тайлан тооцоогоо мэдээлдэггүй. Хаана, юунд, хэдэн төгрөг зарцуулсан нь үргэлж тодорхойгүй байсаар ирсэн. Домофоны мөнгийг оршин суугчид тусад нь төлсөн. Жил бүр ашигласны төлбөрөө ч өгдөг. Харин СӨХ-ныхон баяр наадам, эсвэл сонгууль дөхөхөөр л “хөлд орцгоодог”. Тиймээс танайх тайлангаа тавихгүй бол би төлбөр төлөхгүй гэсэн юм. Ингээд би сүүлийн гурван сар төлөөгүй. Гэтэл СӨХ-ны ай­хав­тар хэл амтай эгч орилж хашхичиж, хамаг стрес­сээ цацчихаад л явдаг болсон. “Чи мөнгөө тө­лөөгүй болохоор юу ч хийж чадахгүй байна. Ганцхан танайх л үлдлээ. Мөнгөө өгөхгүй бол шүү­хэд өгнө” гэж сүрдүүлсэн. Өнгөрсөн до­лоо хоногт дөрвөн настай охиноо гэртээ цоо­жилч­­хоод ажилдаа явлаа. Гэтэл орой ирэхэд охин маань харанхуйд уйлчихсан сууж байв. Юу болсон тухай асуухад “СӨХ-ны эгч ирээд ца­­хилгаан тасалчихсан. Том хүн байхгүй гэж уг нь хэлсэн” гэв. Ер нь ингэж ус, цахилгаан тас­лах нь цөөнгүй тохиолддог. Жаахан хүүхэд учраа хэлээд гуйж байхад тоогоогүй нь үнэхээр хар­гис юм. Ингэж цахилгаанаа таслуулаад хо­хирсон өрх ч цөөнгүй юм билээ. Хамгийн гол нь мэргэжлийн хүнээр бус, байрны жижүүрээр тас­­луулдаг” гэв. Эл асуудлаар “Их мандал” СӨХ-ныхноос тодруулахад “Оршин сууг­чид үүр­­гээ биелүүлэх ёстой. Бид огт ца­хилгаан та­сал­­­даггүй. Төлбөрөө төлөхгүй бол ус, ца­хил­гаан хязгаарлана гэж сүрдүүлэх тохиол­дол бий. Бид хоёр жилд нэг удаа тайлан тавьдаг. Өнөө жилийн тайлангаа ирэх сард тавихаар тө­лөв­лөж буй. СӨХ-ны төлбөрийг тухайн орон суу­цын талбайн хэмжээнээс шалтгаалаад ха­рил­цан адилгүй авдаг. Нэг ам метр талбайг 160 төгрөгөөр тооцно. Мөн орцны жижүүрийн төл­бөрт 6000 төгрөг нэмж авдаг” гэсэн юм. 
 Харин нөгөө талд төлбөрөө цаг тухайд нь төлдөггүй иргэдээс болоод үйл ажиллагаагаа хэвийн үргэлжлүүлэхэд хүндрэлтэй байдгийг СӨХ-ны­хон хэлж байна. Үүнээс болж төл­бө­рөө төлсөн хүмүүс давхар шийтгүүлж, хохир­соор. Ер нь сайнаасаа саар нь олон аж. Өөр нэг жишээ дурдахад, нэгэн иргэн автомашины га­рааш ашигласан төлбөрөө сар бүрийн 25-нд төлдөг юм байна. Гэтэл гэнэт л нэг өдөр га­рааш цэвэрлэсний төлбөр болох сарын 25 мян­ган төгрөгийг СӨХ-нд тушаах ёстой болж. Анх гэрээ хийхдээ гараашны төлбөрийг л хэлс­­нээс биш, цэвэрлэгээний мөнгийг огт дур­даагүй аж. Тэгсэн хэрнээ гэнэт л олон жил хуримтлуулсан цэвэрлэгээний мөнгө нэхэж, өгөх­гүй бол ус, цахилгаан хязгаарлана хэмээн суурь хэ­рэг­цээ­гээр нь боомилсон гэнэ. Энэ мэтээр айл өрх, СӨХ хоорондын төлбөрийн мар­­гаан тасар­даг­гүй. Төлбөрөө төлөөгүй нь бус, цаг тухайд нь мөнгөө төлсөн нь хохирдог, үйл­­чил­гээгээ авч чаддаггүй систем манайд тогтжээ. СӨХ шаардлага тавихад хүлээн авдаггүй аж. Мөн сүүлийн үед орон сууцын урд автомашинаа урт хугацаанд орхих зэрэг асуудал цөөнгүй гарах болсныг ч СӨХ-ныхон хэлсэн юм. Уг нь хууль, эрх зүйн орчныг нь хангалттай бүрдүүлж, ир­гэд төлбөрөө төлөөгүй бол, эсвэл СӨХ ажлаа хийж чадахгүй тохиолдолд ямар арга хэмжээ авахыг нь тодорхой заачихвал ийм асуу­дал үүсэх­гүй шүү дээ.

У.Сүрэн

https://www.unuudur.mn/a/273681