Яг жилийн дараа 80 жилийнх нь ойг тэмдэглэх гэж буй энэ "дайн" (анхлан "байлдаан" гэж даруухан нэрлэсэн юмсанж) хоёр системийн үзэл суртлын дайнд мөн ч их нэмэр болж, 5 жил тутамд гайгүй сайн сурталчлагдан явсан цаг уг нь 28 жилийн өмнө өнгөрсөн л дөө.

Харин бид сэтгэхүйгээ гээдэггүй ээ. Ядаж Монгол-Японы өнөөгийн харилцааны уур амьсгалтай хослуулах талаар ч бодож сэтгэсэн нь бага. Дайтах тодорхой шалтгаан байгаагүй гэж хэлж буй нь тэр үеийн СССР ба Японы харилцааны онцлогоос үүдсэн болов уу. Лав тэр үеийн БНМАУ-ыг эзлэн авч, Монголын ардын хувьсгалын ололтыг устгаад, монголчуудыг боолчлоно гэх зорилго Японы тал өмнөө тавиагүй нь түүхнээ ил болсон.

Японы түүх судлалд ノモンハン事件 буюу Номун-хан зикэн [Номунханы хэрэг явдал] гэж бичсэн байх ба тэр байр сууриа өнөө хүртэл хадгалж ирсэн. Чухамдаа юу болсныг нь лавлавал 1939 оны 5 дугаар сараас 9 дүгээр сарын дунд үе буюу нийт 4 сарын турш 3-4 ширүүн тулалдаан өрнүүлсэн орон нутгийн нэгэн мөргөлдөөн болж өнгөрчээ.

Монголын ардын хувьсгалт цэргийн оролцоо төдийлөн байгаагүй гэх төсөөлөл эдүгээ түүх судлалд түгээмэл бичигдэх аж. Зөвлөлтийн ажилчин-тариачны улаан арми (РККА), Зөвлөлт-Монголын морьт механикжуулсан групп гэсэн хоёр тусдаа цэргийн нэгтгэл Японы 6 дугаар арми, түүний 23-р дивизтэй Монгол-Манжийн хилийн районд Номун-Хан, Бүрд-Овоо хавьд тулалдсан гэх мэдээлэл википедиа дээр бичээтэй байна.

Ялсан ялагдсан нь сүүлдээ будлиантай асуудал болсон мэт. Учир нь байлдааны гал зогсоож, хилийн шугам тогтоохдоо тэр үеийн БНМАУ-ыг оролцуулалгүйгээр, бараг мэдэгдэлгүйгээр хоёр тал Москвад шийдвэрлэжээ. Москва, Токиод тус тусын Элчин сайдын яамдаа ажиллуулж, хоёр улсын харилцаа хэвийн явагдаж байсан нөхцөлд Монголын нутаг дэвсгэрт нүдэлдсэн нь учир шалтгааны логикоор сэтгэвэл хариулт олж хэлэхэд тун амаргүй.

Ямар ч атугай 1904-1905 оны Орос-Японы анхдугаар дайны дараахи хоёрдахь (1938 оны Хасаннуурыг тооцвол гуравдахь нь) том тулалдаан нь Халхын голд явагджээ. Шалтгааныг нь хөөж үзвээс Японы тал 1907 оны тохиролцоогоо хөсөрдүүлснээс үүдсэн болох нь олон улсын харилцааны түүхчдийн өнцгөөс нотлогдон буй. 1907.07.17-нд(шинэ тооллоор бол 30-ны өдөр) Петербург хотноо Оросын Гадаад хэргийн сайд А.П.Извольский, Японы Элч төлөөлөгч И.Мотоно нар Улс төрийн ерөнхий асуудлаархи Орос-Японы хэлэлцээр-т гарын үсэг зуржээ.

Хэлэлцээр ил ба нууц гэсэн хоёр хэсэгтэй. Хагас жил уйгагүй хэлэлцсэний дүнд хоёр тал Орос нь Умард Манжуур, Монгол дахь ашиг сонирхлоо баталгаажуулж, харин Япон нь Алс Дорнод дахь (Сахалин өмнөд хэсэг, арлууд, Солонгос, Хятадын зарим нутаг гэх мэт) байр сууриа өргөжүүлжээ. Хэлэлцээрийн ил хэсэгт хоёр тал нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлаа харилцан хүндэтгэнэ, байгуулсан гэрээнүүдээр тохиролцсон эрхийг нь харилцан хүндэтгэнэ. Хятадын тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүлээн зөвшөөрнө гэх мэт заалтууд буй.

Харин хэлэлцээрийн нууц хэсэгт Манжуурыг оросын ба японы нөлөөний хүрээний бүс хэмээн хоёр хуваасан, хооронд нь хилийн шугам тогтоосон, Оросын бүс дэх концесст Япон халдахгүй, Орос мөн хариуд нь Японы концесст халдахгүй үүрэг хүлээх, Япон-Солонгосын харилцаанд Орос хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Япон нь Гадаад Монгол дахь Оросын тусгай (онцгой) ашиг сонирхлыг хүлээн зөвшөөрч, түүнд нь хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, хор хохирол учруулахгүй байх гэх мэтээр хатуу зааж өгчээ.

1938 онд Зөвлөлтийн Алс Дорнодын Хасаннуурт, 1939 онд Монголын дорнод хязгаарын Халхын голд СССР ба Япон хоёр удаа зэвсэгт мөргөлдөөн өдөөсөн нь 1907 оны тэрхүү тохиролцоогоо Япон зөрчиж, Манжуураас Оросыг шахаж гаргасан, Манжуурыг дангаар эзэгнэх болсонтой холбож тайлбарласан ном бүтээл бишгүйдээ буйг тэмдэглээд энэ хүргээд тайлбар үгсээ жаргаая. Уншигчид минь өөрсдөө ухаж, эрж мэрж, мөшгиж, олж уншаарай!

Д.Баярхүү

Baabar.mn

Дайтсан шалтгаан нь тодорхойгүй Халхын голын «дайн»
Tweet
Bolod.mn

Сэтгэгдэл (22)

Уншигчдын оруулсан сэтгэгдлийн талаар манай сайт хариуцлага хvлээхгvй болохыг анхаарна уу.
Үгийн санд шүүлтүүр хийсэн болно

Зочин
tanai gert tanihgvi baahan hvmvvs orj irchiheed tanii oron deer suugaad zuragtiin suvgiig chin duraaraa soliod hool und hiij ideed suugaad baival ta hoohvv hoohgvi tvr zuur baih geed haraad suugaad baih uu ta yu bichij soliorno ve hytadiig ypon tegeed yagaach vgvi yu solongosiig bas yagaa ch vgvi yu balai balai ym setgej suuhiin

2018-07-31 | 18:36:44 | 202.9.41.11 |

Зочин
Түүхийг гуйвуулагч чөтгөр минь тэнд олон аавын хөвгүүд юуны тулд байлдсан болж байна.

2018-07-31 | 13:15:36 | 103.26.193.86 |

Зочин
энэ дайнд яваад амь үрэгдсэн олон аав ээжийн хөвгүүд дайнд яваагүй эүгээр л байж байгаад үхэцгээсэн ю******** ******** зөрүүд Баабар чи ямар нүдээр үзсэн биш энэ дайнд яваад сураггүй болсон хөвгүүд үрээ ханиа эцгээ хүлээсэн ********аг үрсүүд ээж аав хань ижлийнх нь нус нулимсыг барсан дайн болсон чиний мэдэх гэж юу байдаг юм

2018-07-31 | 11:00:50 | 66.181.160.31 |

Зочин
******** ******** минь тэнэгт миний өвөө зүгээр байлдаж тоглосон болж байна уу чаймайг яааядаа

2018-07-31 | 10:44:17 | 66.181.160.26 |

Зочин
teneg uym setgex uym mongol ylc ruu dairaad orood iree biz dee bid xamgaalsan oor uy chalchdag bainaa

2018-07-31 | 09:07:21 | 103.242.45.68 |

Зочин
Яагаад тодорхойгүй гэж. Түрэмгийлэгчид Монголын газар шороонд шунасан. Сөөм газарч байсан эзлэхийн төлөө л Дайрсан. Тэгээд одоо яахаараа тодорхойгүй болчдийн. Ш******** ******** амьтан ч үүнийг ойлгоно шд.

2018-07-31 | 08:05:23 | 64.119.26.45 |

Зочин
юу хэлэх гэснийг нь ойлгосонгүй

2018-07-31 | 07:28:28 | 202.21.99.42 |

Зочин
ЗХУ-н бохир тоглоомын дүнд энэ мөргөлдөөн болсон. Дайн биш, мөргөлдөөн. Номонханы тулгар********т гэж түүхэнд нэршсэн. Япон ЗХУ 2-н ********ь нь ч энэ мөргөлдөөнийг хилийн шугамаас гаргах сонирхолгүйгээр биесийн хүчийг харилцан ш********гасан тул********даан болжээ. Тул********даан мэдээж ЗХУ-н жийргэвч бүс БНМАУ-н нутаг дэвсгэр дээр болсон. ЗХУ нь өсөн өндийж буй Японыг Зүүн Азийн геополтикийн тоглоомд оролцуулахгүй хязгаарлах сонирхол, нөгөө т********аас Япон Азид ноёрхлоо тогтоохын тулд хуурай замын тул********даанд ЗХУ-н эсрэг өөрийн армийн ямархуу байгааг ш********гах гэсэн хүсэл сонирхлын дагуу энэ тулаан болж өнгөрчээ. Харин үүний бодит хохирогч нь БНМАУ болсон юм. БНМАУ-н 8-р морьт дивизийг эс тооцвол ********лэл, цэрэг нь бүхэлдээ ЗХУ-нх байв. ЗХУ-с 17-р корпус, моторжуулсан 7-р бригад, ********длагын 2 дивиз, 400 гаруй нисэх нэгж бүхий агаарын десант оролцжээ. Дайнд монголын т********аас 237 хүн үрэгдсэний багагүй хэсэг нь командл********ын үл ойлголцлын дүнд хохирчээ. Нэлээд тооны дээд офицерүүдийг хилмэгдүүлсэн. Тулааныг дуусгахад Нөмрөгийн голын зүүн эрэг, Мана уулын нутаг дэвсгэр хожмын БНХАУ-н т********д ********дагдсан. /Монголчууд- Нүүдэл сууд********, Баабар, 691-698, 2014/

2018-07-30 | 23:08:20 | 203.91.115.42 |

Зочин
Utgagui yum bichdeg gar bna

2018-07-30 | 22:51:09 | 121.191.4.186 |

Зочин
Soliotoi yum bichdeg novsh ve unshhaas durgui hurchlee.tuuhiig yaj guiwuulaad bgaa sda ve yapon halh goliin ai sav gazriig tasalj zorilgotoi bsiin malaa

2018-07-30 | 22:49:48 | 121.191.4.186 |

Зочин
zailaa neg l ih tuuh guivuulsan ih medegsed.....ööriin uzel bodlooroi hudlaa jm saraatsihaa boli ter daind orson övgöd buurluud amid bna tednees asuu ,tsergiin bolon tagnuuliin gazriin arhivt orj tailtsaa

2018-07-30 | 21:27:55 | 88.130.48.85 |

Зочин
ene elbegeegiin huuheldei odoo arai soliorchhoogui baigaa

2018-07-30 | 21:15:37 | 139.5.217.56 |

Зочин
Бидний өвөө, ахмад дайчид тэгээд юуны төлөө амиа өгсөн хэрэг вэ? Энэ хүний суд********ж, олж мэдээд түүндээ дүгнэлт хийснээр бол ямар ч хэрэггүй ********тан амиа өгсөн юм байна л даа. Ямар чөтгөр нь энэ Баярхүүд Япон манай улсыг эзлэхгүй, тусгаар тогтнолыг маань оролдохгүй байсан юм билээ гэж шивэгнэдэг байнаа.

2018-07-30 | 21:04:29 | 66.181.160.100 |

Зочин
********ууд их даварч байна шүү. ******** баярхүү ******** баабар хоёр их хоршиж байнаа. хамга********агч тарвага нь үхчихсэн одоо энэ хоёр үхнээ.

2018-07-30 | 20:22:57 | 203.91.115.45 |

Зочин
дайтсан ш********тгаан нь тодорхойгүй ч гэх шиг юу гэж байгаа юм ямарч Улс орон гадны Х********д********ас Эх орноо хамга********на биз дээ Тухайн үед Япончууд ямарч ш********тгаангүй манай Улсруу Х********дан довтолж байхад тэгээд Ш********тгааний нь олно гээд хараад сууж байх байсан гэж үү Баярхүү гэгч энэ Этгээд Нийтлэлийнхээ гарчигаа өгөхдөө Мэдэхгүй дээ ингэж бичив үү эсвэл Сенсаци хөөж ийм гарчиг өгөв үү

2018-07-30 | 19:20:42 | 202.179.27.2 |

Зочин
Энэ Баярхүүг чинь гайгүй сэхээтэн гэж ойлгож явсан ********даа байж. Японы өөрсдийгөө хамга********ж бичсэн түүхийг жаахан уншичихаад Х********х голын дайн ш********тгаангүй жижиг байлдаан байсан гэж дүгнэжээ. кккк Японы эзэн хааны арми зүгээр хээрийн сургууль хийсэн ухааны юм ярих нээ. Герман, Ит********и, Япон 3 дэлхийг хуваах гэж бйасныг , японы азийг эзэгнэх хүсэлттэй байсныг мартжээ. азид ямар их ярг**************** үйлдснийг мэдэхгүй баймааргүй юм. одоо л манайхан японы сайн т********ыг хараад байгаа болохоос японд ******** т******** их байдгыг мартаж болохгүй. оросмонгол харилцан туслах хэлцэл байгаагүй бол манай морьт хороог японны кавантуны 1 сая хүнтэй арми няц дараад биднийг колончлох байсан. та өмнөх үеийн түүх рүүгээ нулимаж байна таныг манай хойч үе нулимах болно доо

2018-07-30 | 17:45:49 | 49.0.191.250 |

Зочин
manj shg buuj og gesen shaardlaga ****an tawiad choibalsan guai ugui gej hariult ogood l 2tal muudaltsan . NOMUN han jijeg uuliig ertnii manjiin utag gej zargaldad tseregee oruulhad n oros baildaj ehelsen yu n todorhoi bish bn?????????????

2018-07-30 | 17:42:41 | 103.229.122.38 |

Зочин
Баярхүү гуай хэний захи********гаар түүхийг гуйвуулах ажил хийж эхлэв. Хэнд хэрэгтэй вэ? Бүс нутгийн дайнд монголчууд татан орсон бөгөөд энэ нь түүхийн хувьд олон зангилаа асуудлын нэг байсан гэдгийг түүх хэлдэг шүү дээ.

2018-07-30 | 17:32:07 | 64.119.20.97 |

Зочин
Oboo yum uu gesen chini suuldee bur soliotoi yum bijdeg boljee. Shaltgaantai dain xiix baisan u bid tegeed. Yu bijix geed bna

2018-07-30 | 17:23:39 | 124.158.111.16 |

Зочин
Ehe bichsen huniig albal taarna. Mongolchuudiin staad sanaa ni uvur mongoloo avah sanaa Ym.

2018-07-30 | 16:55:33 | 66.181.176.71 |

Зочин
Монгол улсын нутаг дэвсгэр геополитикийн тоглоом байсан байж болно. Тэгээд япончууд Монголыг эзлэх гэж бус яах гэж байлдсан байх уу молтогчин Баярхүү. Хүний тархи угаахдаа юу хэлж ярьж байгаа болон утга учрыг нь жаахан тааруулж ********в******** яасан юм бэ, их мэдэгч ээ.

2018-07-30 | 16:49:14 | 112.72.11.111 |

Мэдээ
Гадаад мэдээ
Видео