ҮХАА-н  дэд сайд Ц.Туваантай ярилцлаа. Намрын их ажлын дараа аяга цай уунгаа хөөрөлдсөн минь энэ.

-Намрын их ажлын дараа та бид хоёр уулзаж байна. Энэ жил Монгол Улс хэчнээн тонн  ургац хурааж авсан талаар ярилцлагаа эхэлье?

-Энэ жил налгар сайхан намар болж байна. Тариаланчид, ногоо­чид маань энэ цаг мөчид ургацаа ху­рааж дууслаа. Энэ жил бид 439 мянган тонн улаан буудай ху­рааж авах урьдчилсан бланс гарсан байсан. Үүнийгээ давуулан биелүүлж,  465 мянган тонн улаан буудай хурааж чадлаа. Энэ бол сүүлийн 20 гаруй жил гаргаагүй өндөр амжилт. Үүнээс гадна энэ жилийн улаанбуудайн чанар сайн байлаа. Өөрөөр хэлбэл, 1987, 1988 оноос хойш таваарын буюу гу­рилын үйлдвэрт шууд тэнцэх ийм өндөр  ургац хураагаагүй байсан.

Бу­сад таримлын хувьд ч ялгаагүй. Тухайлбал, 160-аад мянган тонн төмс, 104-105 мянган тонн хүнсний ногоо хурааж авсан таатай мэ­дээтэй та бүхэнтэй уулзаж бай­гаадаа сэтгэл хангалуун байна. Бид өнгөрөгч дөрөвдүгээр сарын 30-нд анхны тариалалтаа Хөвсгөл айм­гийн Тариалан сумаас эхлүүлж байсан бол тэр цагаас хойш манай тариаланчид, ногоочид, ҮХААЯ, аймгуудын Хөдөө аж ахуйн газ­рын­хан хамтран ажилласны үнд­сэн дээр энэ сайхан амжилтыг үзүүл­лээ.

-Энэ жил “Тариалан эрхлэл­тийг дэмжих сан”-д хэчнээн тонн улаан буудай нөөцөлсөн бэ?

-ҮХААЯ-ы дэргэдэх энэ сан нэрнээ­сээ үйл ажиллагааных нь чиглэл то­дорхой. “Тариалан эрхлэлтийг дэм­жих сан”-гаас дөрвөн төрлийн дэмж­лэгийг үзүүлдэг. Тодруулбал, ха­вар тариалалт эхлэх үед болон зун уриншийн үед шатахууны 50 ху­вийн дэмжлэг, ургамал хамгааллын бо­дисыг 20 хувийн урьдчилгаатай ол­годог. Эдгээрээс хамгийн чухал дэмж­лэг бол 20 хувийн урьдчилгаатай үрийн улаанбуудайг тариаланчиддаа олгодог явдал юм. Харин үлдсэн урьд­чилгаанаас бусад төлбөрөө тариа­лан­чдаас улаан буудай хэлбэрээр эр­гүүлэн авдаг. Ингэхдээ бид үүнээс илүү хэмжээний улаанбуудай худалдаж авах боломж муутай. Учир нь төсвийн зүгээс мөн сангийн дотоод эх үүсвэрээр худалдаж авах боломж байдаг. Гэхдээ энэ дэмжлэгүүд маань тариаланчдад нэлээд дэм бол­дог юм.

Энэ жил бид сандаа авах улаанбуудайн үнийг эрт зарласан. Тодруулбал, энэ жил улаанбуудайн тонн тутмыг нь 460 мянган төгрөгөөр худалдаж авахаар зарласан. Харин энэ намар сайдын тушаал дахин гаргуулж, улаанбуудайн тонн тутмыг нь 550 мянган төгрөгөөр төлбөртөө тооцож худалдаж авлаа. Үнийн тухайд зах зээ­­лийн үнэд хамгийн ойртсон болом­жийн болсон гэж бодож байгаа. Энэ худалдаж авсан буудайгаа сан хадгалж байгаад гурилын үйлдвэрүүдийн нөөц дуусах үеэр буюу хаврын улиралд хуваарилалт хийж, өгдөг. Өн­гөрсөн хавар 20 гаруй мянган тонн улаан буудайг үйлдвэрүүдэд өгсөн. Ту­хайн үед үйлдвэрүүдийн улаанбуу­дайн нөөц дууссан байсан. Харин энэ жил харь­цангуй амжилттай 26-27 мянган тонн улаанбуудайг нөө­цөлчихөөд байна.

-Ургац хураалт дуусаагүй бай­хад 7000 тонн улаанбуудай им­портол­сон нь энэ намрын халуун сэд­вүүдийн нэг байлаа. Яг юу бо­лоод өнгөрсөн талаар тодорхой мэ­дээлэл өгөөч?

-Тариаланчидтайгаа хавраас эхлээд хамтарч ажилласан. Үнээ эрт зарласан. Үүнийг манай тариаланчид нэлээд нааштай хүлээж авсан. Зун ч таатай сайхан байлаа, энэ нь улаанбуудайн чанарт ч эерэгээр нөлөөлсөн. Гагцхүү улаанбуудайн үнийн асуудал дээр бага зэрэг үл ойлголцол үүсгэсэн. Мэдээж тариаланчид буудайгаа аль болох өн­дөр үнээр борлуулахыг хичээдэг. Ха­рин үйлдвэрлэгчид хэт өндөр үнээр буудай худалдаж авбал эргээд гу­рилын үнэд нөлөөлөх магадлалтай. Тиймээс бидний дунд яриа, хэлэлцээр байсан. Гэхдээ эцсийн дүндээ бид хэл амаа ололцож, ойлголцож, зөв шийдвэр гаргаж чадсан.

Харин улаан­буудайн импортын тухайд гэвэл жил бүр тодорхой хэмжээний буудай им­портоор орж ирдэг. Улаанбуудай хуу­лиараа стратегийн хүнсэнд ордог учраас импорт, экспортын асуудал бол Ерөнхий сайдын дэргэдэх Хүнс­ний аюулгүй байдлын зөвлөлөөр квот нь тогтоогддог. Энэ квотын хү­рээнд  компаниуд 49 мянган тонн улаанбуудай импортлох зөвшөөрлийг ав­сан  байсан. Цаг үе нь улаанбуудайн бор­луу­лалттай давхцсан. Үүнээс гад­на шулуухан хэлэхэд манай улаанбуу­дайн чанар, цавуулаг зарим төр­лийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд тэнц­дэггүй. Тухайлбал, бялуу, нарийн боов­ны гурилд тэнцдэггүй гэсэн үг.

Тий­мээс ч сайн чанарын гурилан бү­тээг­дэхүүн үйлдвэрлэхийн тулд өн­дөр цавуулагтай улаанбуудайг им­портолж хольж, тээрэмддэг юм. Үүнээс гадна спиртийн үйлдвэрүүдэд хэрэг­цээт улаанбуудайгаа гаднаас аваач ээ, дотоодын хэрэгцээний буу­дайнаас битгий хороогооч гэдэг са­на­лыг тавьсан байсан. Энэ дагуу спир­тийн үйлдвэрүүд гаднаас улаанбуу­дай авахаар болсон байсан юм. Ма­най тариаланчид импортын улаанбуу­дайг эсэргүүцсэн, улмаар бид ком­­па­­ниудтайгаа ярилцаад квотыг зог­соосон.

-Чанар, цавуулгийн асуу­дал­тай тариаланчид санал нийл­дэг­гүй юм билээ. Тухайлбал, “Га­цуурт” ком­пани өөрийн та­риал­даг улаанбуудайн тус бүр 20 дээжийг ОХУ, БНСУ руу шин­жилгээнд явуулахад 23-аас дээш хувийн цавуулагтай бай­сан гэсэн. Тэр ч бүү хэл ха­туу улаанбуудай нь 32 хувийн ца­вуулагтай байсан гэж байсан шүү дээ?

-Дотоодын хэрэгцээгээ бид 100 хувь хангаж байгаа нь үнэн. Гэх­дээ манайханд нэг ойлголтын зөрүү бай­даг. Манайхан улаанбуудайг ту­хайн жилдээ хэрэглээд л дуусах юм шиг санадаг. Гэтэл тийм биш. Улаанбуудайг 3-4 жил чанарыг нь ал­дахгүй хадгалж болдог. Тиймээс стра­тегийн хүнсэнд ор­дог учраас бид зайлшгүй нөөц­тэй байх ёстой. Түү­нээс биш улаанбуудайн илүүдэл үүс­нэ гэж байхгүй. Таны хэлсэн ха­туу улаанбуудайг гурилд чанар сайж­­руулагчаар ашигладаг. Өн­дөр ца­вуу­лагтай, арай багахан ур­гац ав­даг юм, хатуу улаанбуудайнаас. Тэ­гэхээр үйлдвэрүүд хатуу улаанбуу­дайг л импортоор авдаг байхгүй юу. Эрэл­тдээ тааруулаад дотоодын улаанбуудайтай хольж тээрэмддэг тог­толцоо байгаа юм. Энэ нь улаанбуу­дайн борлуулалттай давхацсан нь нэлээд бухимдал үүсгэсэн. Бид им­пор­тыг зогсоосон.

-Үйлдвэрлэгч, тариаланчдын дун­дуур төр орох нь хамгийн буруу алхам гэх яриаг бишгүй сонсч байлаа. Гурилын үнийг хүчээр барих шаардлага байна уу?

-Хэрэглэгч, нийлүүлэгч хоёрын уулз­вар дээр ҮХААЯ зогсч байдаг. Ту­хайлбал, махны үнэ бага байвал мал­чид бидэнд хандана, харин өсвөл ир­гэд гомдол мэдүүлдэг. Улаанбуу­дайн дээр мөн адилхан. Гурилын үнэ өсвөл хүний торонд орох гурилын хэмжээ багасна. Стратегийн хүнсэнд хамаардаг, улс орны үндэсний аюул­гүй байдалтай холбоотой асуудал уч­раас заавал төрийн зохицуулалт хэ­рэг­тэй. Түүнээс гадна гурилын үнийн савлагаа инфляцид нөлөөлдөг. Тий­мээс ч үүнд зохицуулалт хийх хэ­рэг­тэй. Манай яамны бодлого бол аль болох тогтвортой үнэтэй байхад чиг­лэж байна.

-Өнгөрсөн сард Сэлэнгэ аймагт ажиллах үеэр тариалан­чид  “Ат­рын III” аяныг цааш үр­гэлж­лүү­лэх хэрэгтэй гэцгээж бай­сан. Хэ­дийгээр улс төрийн өөр хүчин эх­лүүлсэн ажил бо­ловч хамгийн цаг үеэ олсон зөв шийдэл байсан гэж тэд үздэг юм билээ?

-“Атрын III” аяныг огт  үгүйсгэж болохгүй. Энэ аян газар тариалангийн салбарт өгөөжөө өгсөн гэдэгтэй мар­гах аргагүй. Бидний хувьд энэ аяныг цаа­шид түүчээлж, тариаланчид руу­гаа чиглэсэн бодлого гаргахаар тө­лөв­лөж байна.

Ирэх оноос эхлээд тө­рөөс газар тариалангийн салбарт ба­римт­лах шинэ бодлогыг бид УИХ-аар батлуулж, ажиллана. Өөрөөр хэл­бэл, тариаланчид бо­лон ногоо­чид руугаа чиглэсэн бод­ло­гыг хэ­рэг­жүүлэхээр бэл­дээд явж байна. Энэ салбарын хамгийн чухал зүйл юу байна вэ гэхээр газар, техник эцэст нь  ямар технологиор үр та­риа­гаа тариалах вэ гэдэг асуудал бай­даг. Тэгэхээр тариаланчид маань хамгийн сүүлийн үеийн дэвшилтэт техно­ло­­ги болох тэг элдэншүүлэх рүү оро­хыг тэмүүлж  байна. Үүний тулд тех­никийн шинэчлэлийн асуудал маш чухал. Орчин үеийн техникүүд маш өндөр үнэтэй байдаг.

Өөрөөр хэл­бэл, газар тариалангийн нэг сет буюу анжис, трактор, комбайн зэрэг тоног төхөөрөмжүүд нь өндөр үнэтэй байдаг. Тиймээс өндөр үнэтэй техникүүдийг урт хугацааны зээлээр авах боломжийг тариаланчиддаа ол­гох саналыг хүргүүлсэн. Энэ бү­тэх байх гэж бодож байгаа. Мөн Газ­рын ту­хай багц хуульд саналаа оруул­сан, Тариалангийн тухай хуулиа шинэч­лэхээр төлөвлөж байна. Энэ хуулиуд УИХ-аар батлагдвал илүү их өгөөжтэй алхам болно гэж үзэж байгаа.

-Хуулиа шинэчилнэ гэлээ. Тэ­гэхээр ямар, ямар заалтуу­дыг нэмж тусгасан бэ?

-Тариалангийн тухай хууль мөр­дөгдөөд нэ­лээд олон жил болж байна. Тэгэ­хээр энэ хуулийг цаг үетэйгээ уял­дуулж, шинэчлэх зайлшгүй шаард­лага тулгарсан. Тухайлбал, сүү­ли­йн 50 гаруй жил ашиглаж буй хөрс­ний асуудал байна. Энэ хөрсийг бор­дохгүй, тариалангийн сэлгэлтийг оновчтой зөв хийж явахгүй бол үржил, шим алдагдаж байгаа. Улмаар улаанбуудайн чанарт сөргөөр нө­лөөлж байгаа юм. Тэгэхээр хөрс рүү чиглэсэн  асуудлыг хуульд тусгах шаард­лага үүсч байна. Үүнээс гадна та­риаланчид газраа түр эзэмших зо­хи­цуулалттай.

Өөрөөр хэлбэл, га­зар нь төрийн өмч хэрнээ тарьсан та­риа нь тухайн хүний хувийн өмч, биз­нес  байдаг. Үүнийг хууль эрхзүйн хүрээнд зөв зохицуулж өгөхгүй бол цаашид энэ байдлаар үргэлжилж болохгүй нь. Бүрмөсөн өмчилдөггүй юм гэхэд тариалангийн талбайг удаан хугацаанд эзэмшдэг болчихвол ту­хайн газар эзэмшиж буй тариаланч зо­ригтой хөрөнгө оруулалт хийх гэх мэт асуудал хөндөгдөж байгаа юм. Ер нь сүүлийн үед манай тариаланчдын ярьж байгаа нэг асуудал бол хөрсний үржил, шим буюу хөрс хамгаалах асуудлыг хүртэл хуульчлах зайлшгүй шаардлага тулгарсан.

-Малчид, тариаланчдын харил­цааг зохицуулах асуудлыг хуульд баг­таасан уу?

-Маш хурц асуудал бол энэ мөн. Тэ­гэхээр Монгол Улсын хувьд Төв айм­гийн хойд сумд, Дархан-Уул, Сэлэнгэ, Бул­ганы зарим суманд л улаанбуу­дай тариалж байгаа. Тэгэхээр дээрх аймгуудыг газар тариалангийн эр­чимж­сэн бүс нутаг болгож өгөөч  гэ­сэн саналыг тавьсан. Өөрөөр хэлбэл, га­зар тариалангийн бүс нутагт зөвхөн эрчимжсэн мал аж ахуй л байх бо­ломжтой юм.

Тухайлбал, малын хө­лийн татвар авах зэргээр зохицуулж бо­лох юм гэсэн санал байгаа. Тэ­эхээр мал бүхий иргэд болон тариаланчдын харилцааг хуулийн хүрээнд л зохицуулах учиртай. Энэ санал маань хуульд тусгагдах байх гэж бодож байна. Тэгэхгүй бол нэг нь тарьдаг эргээд нөгөө нь сүйтгэдэг байж болохгүй. Тариаланчид тэг болон цомхотгосон элдэншүүлэх шинэ технологи руу орох гэхээр үүнд нь малчид саад учруулж байгааг ч дурьдах хэрэгтэй.

Тариагаа хурааж дуусав уу үгүй юу талбай руу нь мал орчихдог. Улмаар тариан талбайг нь дагтаршуулах зэрэг хүндрэл тулгарч байна. Үүнээс гадна орон нутгийн удирдлагуудад эрх мэдлийг нь хууль­чилж олгох хэрэгтэй байгаа юм. Тухайлбал, Сэлэнгэ аймгийн Засаг дарга, ИТХ-ын дарга нь өөрсдийнхөө эрх мэдлийн хүрээнд захирамж гар­гаж байна л даа. Гэвч тухайн Засаг дар­гын захирамж эрхзүйн чадамжийн хувьд учир дутагдалтай байгаа юм. Тиймээс  заавал энэ асуудлыг хуульч­лах шаардлага тулгараад байна даа. Хууль­чилснаар илүү үр дүнд хүрэх гаргалгаа харагдаж байгаа юм.

-Малчид, тариаланчдын хөдөл­мө­рийг эн тэнцүү үнэлэхгүй бай­на гэх шүүмжлэл байдаг. Таны хувьд?

-Төв суурин газрынхан малчдыг даварсан мэтээр ярьдаг л даа. Зуд болохоор өвс, тэжээл авдаг хэрнээ махаа үнэтэй нийлүүлдэг, улсад ямар ч татвар төлдөггүй гэх зэргээр. Миний хувьд өөр бодолтой байдаг. Мал гэдэг маань өөрөө жижигрүүлсэн мини үйлд­вэр. Мах, ноолуур, арьс, шир зэ­рэг үнэт түүхий эдийг өгдөг мини үйлдвэр юм. Тэр үйлдвэрийг эрхэлж байгаа хүн нь малчин. Тэр хүн хаврын хавсрага, өвлийн хүйтэн, зуны халуун, намрын хүйтэн бороог үл ажран аж ахуй, үйлдвэрээ эрхэлж, тэндээсээ бий болгосон бүтээгдэхүүнээр ард түмний хэрэгцээг хангадаг. Малчны хөдөлмөр бол хүнд. Хэн бүхэн малчин болж чадахгүй.

Нөгөөтэйгүүр тариаланчид маань хоёр жил хөдөлмөрлөж байж нэг удаа ургац авдаг. Зун бороо орохгүй байх вий, намар хяруунд цохиулчих вий, тариа, буудайны минь болц ямар байгаа бол гэх зэргээр үргэлж санаа зовниж байдаг. Тэгэхээр мал, газар тариалан бол аль аль нь ялгаагүй өндөр эрсдэлтэй бизнес. Энэ эрсдлээс айхгүйгээр хөдөлмөрлөж байгаа малчид, тариаланчдынхаа үйл ажиллагааг төр үргэлж ямар нэгэн байдлаар дэмжиж ажиллах ёстой. Манай яамны бодлого бол хэрхэн бага талбайгаас өндөр ургац авах вэ, яаж нэг малаас өндөр ашиг, хүртэх  вэ гэдэг рүү явж байна.

-Газар тариалангийн бүс ну­тагт ажиллах үеэр ийм байдал ажиг­лагдаж байсан юм. Өөрөөр хэл­бэл, Сэлэнгийн уугуул иргэд хэдэн жи­лийн турш тариаланчдын хө­дөлмөрийг хүндлээд, бие биетэй­гээ харилцан зөвшилцөөд амьд­раад болоод байж. Гэтэл бусад айм­гуудаас нүүдэллэж ирсэн мал­чид, тариаланчдын хооронд нэ­лээд асуудал үүсдэг гэж байсан?

-Ер нь бол Үндсэн хуулиар ол­гогдсон эрхийн дагуу Монгол Улсын ир­гэн хаана ч амьдрах эрхтэй. Гэхдээ Сэлэнгэ аймгийн хэмжээнд малын тоо толгой өмнөх тогтолцооны үеэс даруй 2.5 дахин нэмэгдчихээд байна. Учир нь Сэлэнгэ аймгийн нутаг бол үржил, шимтэй хөрстэй, байгаль, цаг уурын хувьд ч таатай нөхцөлтэй. Тиймээс сүүлийн жилүүдэд баруун аймгаас ирэх малчдын хөлд Сэлэнгэ аймаг дарагдсан.

Эргээд энэ нь хөрсний үржил шимд сөргөөр нөлөөлж байгаа юм. Таны хэлж байгаа үнэн. Сэлэнгийн уугуул иргэдийн ухамсар, ёсзүй бол тариалчдынхаа хөдөлмөрийг үнэлэх, хүндлэх, харилцан зохицох. Харин бу­сад аймаг, орон нутгаас нүүж ир­сэн малчид маань хараахан ийм сэт­гэхүйтэй болж амжихгүй байгаа юм. Тэдний мал тариалалт болон ургац хураалтын ажилд саад учруулж байна. Тэгэхээр үүнийг зайлшгүй хуулиар зохицуулах шаардлага тулгараад байгаа юм.

-Эрчимжсэн мал аж ахуйг хөг­жүүлнэ гэж олон жил ярьлаа. Гэх­дээ эрчимжсэн мал аж ахуйг хөгжүүлэхэд бид бэлэн үү?

-Мэдээж цаг хугацаа шаардагдах асуудал. Бэлчээрийн мал аж ахуйг эрлийзжүүлж, тухайн үүлдэр угсааг сайжруулах замаар энэ асуудлыг шийдвэрлэж болно. Түүнээс биш бид тэр бүр өндөр үнэтэй мах, сүүний чиглэлийн үнээ, бухыг худалдаж авч чадахгүй. Тэгэхдээ энэ асуудлыг ҮХААЯ төрөөс мал аж ахуйн салбарт төрөөс баримтлах бодлогод тусгаж байна. Ямар хэлбэрээр гэхээр эр­чимж­сэн мал аж ахуйн бүх шаард­лагыг хангаж, жилийн дөрвөн ули­рал нядалгаа хийж, хомсдол үүс­дэг улиралд мах, сүүгээр хангах ийм хэлбэр рүү орох зорилт тавьж бай­гаа.

Мэдээж нэг өдөр бэлчээрээс эр­чимжсэн мал аж ахуй руу орчихож ча­дахгүй. Шат дараалалтай зохион байгуулах нь зүйн хэрэг. Хэдийгээр Монгол Улсын малын тоо толгой өссөн боловч нэгжээс гарах ашиг шим нь төдийлөн нэмэгдэхгүй байгаад асууд­лын гол нь оршиж байгаа юм. Тий­мээс ч нэгжээс гарах ашиг, ши­мийг нэмэгдүүлэхэд анхаарахгүй бол зөвхөн бэлчээрийн даац биш олон зүйлд нөлөөлж байна. Өөрөөр хэлбэл, 1000 малаас авах ашиг шимийг эрчимжүүлээд 500-аас авдаг болохыг л тооноос чанарт гээд байгаа юм шүү дээ. Бодлого бол энэ чиглэлд явж байгаа.

Гэхдээ эрчимжсэн мал аж ахуй хөгжүүлэх таатай нөхцөл, боломжтой бүс нутаг гэж байна. Түүнээс биш монгол орон даяараа эрчимжсэн мал аж ахуйг хөгжүүлэх боломж хомс. Тухайлбал, говьд эрчимжсэн мал аж ахуйг хөгжүүлэх боломж харьцангуй тааруу. Зардлын хувьд ч тэр. Эрчимжүүлнэ гэдэг маань малаа тэжээнэ гэсэн үг. Тэгэхээр тэжээл хаана тариалж байна, малчдад ойр байх тусмаа л сайн. Дарханд тарьсан тэжээлийг говь руу хүргэхийн тулд тээвэрлэлтээс эхлээд өндөр зардал гар­на. Тэгэхээр боломжийн хийгээд зард­лын хувьд бүсчлэхээс өөр ар­гагүй.

-Малын тоо толгой гэснээс мах­ны үнийн асуудал байна. Мон­гол Улс 50 сая малтай хэр­нээ өндөр үнэ­тэй мах идэж бай­на гэх шүүмж­лэл төв суурин газ­рынх­ны амнаас га­рах болсон. Нө­гөө­тэй­гүүр энэ жил хэчнээн тонн мах нөөцөлсөн бэ?

-Малын тоотой холбоотой мэдээ­лэл хэлэхэд энэ жил мөн л түүхэндээ бай­гаагүй хамгийн олон сая төл хүлээж авсан. Тодруулбал, 16.7 сая хүлээж авсан байгаа. Энэ жилийн хүлээж авсан төлтэйгөө нийлээд Монгол Улс 61 сая толгой малтай боллоо. Үүнээс 10 саяыг нь энэ жилийн махны хэрэгцээг хангах зорилгоор нядалгаа хийнэ. Улмаар 51 сая толгой мал энэ жил өвөлжих мэдээлэл байна. Тэгэхээр малын тоо толгойны хувьд өссөн. Гэхдээ махны үнийн хувьд би төв суурин газрын иргэдтэй санал нийлдэггүй.

Учир нь экологийн цэвэр, дэлхийн хаана ч байхгүй амттай махыг боломжийн үнээр идэж байгаа гэж үздэг. Яагаад гэ­хээр махыг бий болгож байгаа малч­ны хөдөлмөртэй харьцуулахад бо­ломжийн үнэ гэж хэлээд байгаа юм. Малчид эргээд малаа зарж, бор­луулж байж орлогоо бүрдүүлдэг. Тэ­гэхээр өнөөгийн зах зээлийн үнэ бол тийм ч өндөр биш. Нөгөөтэйгүүр нөөцийн махны үнэ хэт өндөр байвал бага орлоготой иргэд махаа худалдаж авч чадахгүйд хүрнэ. Мөн махны хомсдол үүсдэг улиралд тогтвортой, жигд үнээр зах зээлд нийлүүлэх зорилгоор нөөцийн махыг бэлтгээд гурван жил болж байна. 

Тиймээс 14 мянган тонн махыг жил бүр нөөцөлж хавар цагаан сарын үеэс наадам хүр­тэл борлуулдаг. Нөөцийн махны үнийн өсөлтийг тодорхой хэмжээнд барихад нөлөөлдөг гэж үзэж байгаа. Сонирхолтой баримт хэлэхэд Монгол Улсын хувьд инфляци өсөх суурь хоёр шалтгаанд мах, гурилын үнэ ордог. Тэгэхээр намар нь 4000 байсан мах хавар нь 10 мянган төгрөгт хүрээд байвал энэ үнийн савлагаа инфляцид их нөлөөлдөг юм билээ. Тиймээс энэ асуудлыг харьцангуй хэл, ам ба­гатайгаар сүүлийн гурван жилийн турш мах нөөцлөх замаар зохицуулж ир­сэн. Цаашдаа ч гэсэн энэ ажил хийг­дэнэ.

-Махаа боломжийн үнээр идэж байна гэж та  хэллээ. Гэхдээ мал­чид, хэрэглэгчидийн дундуур чен­жүүд оролцож, махны үнийг хөө­рөгддөг тухай ярьдаг шүү дээ?

-Дэлхийн туршлагаас харахаар жи­жиглэн болон бөөний худалдааны хооронд ямар нэгэн байдлаар заавал зөрүү байдаг. Байх ч ёстой. Өөрөөр хэлбэл, Дорнод аймгийн Ма­тад су­манд байгаа үхрийн мах тээ­вэр, ложистикийн тогтолцоо  байх­гүй­гээр Улаанбаатарын зах зээлд ний­лүүлэгдэж чадахгүй. Энэ үйл ажиллагааг бидний ченж гэж нэрлээд байгаа хүмүүс хийж байгаа юм.

Тэгэхээр бурууг 100 хувь тэдэнд өгөхгүй. Мэдээж ямар ч зүйлд  сервис үйлчилгээний хөлс гэж байдаг шүү дээ. Гэхдээ хэт үнэ нэмэгдэх, монополь байдлаар нийлүүлэлт багассан үед үнэ нэмэх нь буруу. Тиймээс үүнийг зохицуулахын тулд төрөөс хийж болох хамгийн том алхам бол тээвэрлэлт буюу замын асуудал. Үүнээс гадна хөдөө аж ахуйн биржээр амьд мал арил­жаалах асуудлыг оруулаад өгвөл зөрүү багасна. Түүнээс биш зөрүү арилна гэж байхгүй.

-Хоёр хөрш рүүгээ Монгол Улс мах экспортлохоор боллоо шүү дээ?

-Энэ оны найм, есдүгээр сард хөрш орнуудын төрийн тэргүүнүүд манай улсад айлчиллаа. Мөн УИХ-ын дарга З.Энхболд БНХАУ-д айлчлаад ирлээ. Энэ айлчлалуудын үеэр манай салбараас яригдсан гол асуудал бол махны экспорт. Дээд төвшинд бол мах экспортолно гэдгээ ярьчихлаа. ОХУ руу бод, БНХАУ руу богийн мах экспортлох зах зээлийн боломж байгаа. Тэгэхээр хил давна гэдэг маань олон улсын стандарт, шаардлагад ний­цэх шаардлага тулгарч байгаа юм. Энэ асуудалд бид анхаарч, ажиллах ёстой.

ҮХААЯ-ы зүгээс ажлын хэсгүүд бай­гуулаад, малын эрүүл мэндийн асуу­далд анхаарлаа хандуулан ажиллаж бай­гаа. Одоо гарч байгаа тодорхой  хэм­жээний экспортын махны хэм­жээг нэмэгдүүлж, 2016 оноос жилдээ 100 хүртэлх мянган тонн махыг экс­порт­лох төлөвлөгөөтэй байна. Харин  жи­лийн дөрвөн улиралд нядалгаа хийхийн тулд эрчимжсэн мал аж ахуйг хөгжүүлэх шаардлага тулгараад байгаа юм. Тэгэхгүй бол бэлчээрийн мал намар таргалдаг, хүйтрэхээр нядалдаг улирлын чанартай зүйл.

-Экспортод саад учруулж буй хамгийн том шалтгаан бол мал, амьт­ны гоц халдварт өвчин. Тий­мээс  шүлхий, боомын голомтыг уст­гах боломжийг эрэлхийлсэн үү?

-А зэрэглэлийн худалдааны хорио, цээр тогтоодог мал, амьтны гоц халд­варт өвчний нэг бол шүлхий. Тэгэхээр шүлхий байгалийн голомтот өвчин учраас бүрэн устгахад хэцүү. Тухайлбал, зээрэнд гэхэд л шүлхийн вирус тээгддэг, хөрсөнд ч гэсэн байж л байдаг учраас бүрэн устгана гэхэд хэцүү. Малын шилжилт хөдөлгөөнийг бид тухай бүрт хянаж чадахгүй байна, бэлчээрийн мал аж ахуйн хэлбэр нь өвчин тархахад нөлөөлж байгаа юм. Тиймээс эрүүл бүс нутгаас махаа экспортлоод байх боломжтой.

-Хөдөө аж ахуйн биржийн үйл ажиллагаа хэр явагдаж байна вэ?

-Хөдөө аж ахуйн биржийн тухай хууль батлагдсан. Хуулийг бид хэрэгжүүлэх үүрэгтэй. Энэ үүднээс хөдөө аж ахуйн бирж компанийг байгуулаад хоёр дахь жилдээ ажиллаж байна. 410-аад тэрбум төгрөгийн арилжаа өнгөрсөн онд хийгдсэн бол энэ жил 500 орчим тэрбум төгрөгийн арилжаа хийгдсэн байна. Та бүхэн мэдэж байгаа. Нэг ямаанаас 300 грамм ноолуур гардаг гэж тооцвол Монгол Улс жилдээ 6000 тонн ноолуур авдаг. Үүнээс 3000 тонн нь тайлан, мэдээнд ороод үлдсэн нь дарагдаад өнгөрдөг байсан.

Өөрөөр хэлбэл, урд хөршийн зах зээл рүү ямар ч хараа, хяналтгүйгээр урсч байсан гэсэн үг. Тэгвэл хөдөө аж ахуйн бирж байгуулагдсанаар далд байсан эдийн засаг ил болсон. Өөрөөр хэлбэл, биржээр арилжаалагдахгүй бол ноолуур экспортод гарах боломжгүй болсон байгаа. Үүнээс гадна улсад татвар, хураамжаа төлөөд явдаг болсон. Энэ жилийн тухайд биржийн арилжаа байгаа учраас ноолуурын үнэ кг тутамдаа 15-20 мянган төгрөгөөр унадаг байдал үгүй болсон. Өмнө нь хэдхэн хятадууд ноолуурыг худалдаж аваад агуулахдаа хадгалж байгаад л хавар болохоор ноолуурын үнэ унадаг байсан шүү дээ. Одоо энэ байдал үгүй болсон.

Тэгэхээр бирж бол тодорхой хэмжээгээр малчид төдийгүй улс оронд хэрэгтэй алхам болсон. Цаашид биржийн үйл ажиллагааг тогтворжуулж малын гаралтай түүхий эдийг харьцангуй тогтвортой үнээр, найдвартай нийлүүлэх бодлого баримталж байна.

-Хөдөө аж ахуйн салбарын эр­дэмтэд танд дуулгасан шинэ мэ­дээлэл, санаа  байна уу. Тухайлбал, Мон­гол Улсад цагаан будаа та­риалах боломжгүй юу?

-Миний хүлээн зөвшөөрдөггүй зүйл бол салбарын эрдэм, шинжил­гээ­ний байгууллагууд маань БШУЯ-нд харьяалагддаг. Хэрэв сал­барын эрдэм, шин­жилгээний бай­гуул­лагуудыг ҮХААЯ-ы харьяа бол­говол бид за­хиалгаа өгөөд, илүү нягт уялдаа хол­боо­той ажиллах бо­ломж бүрдэх юм. Гэхдээ бид нэг сал­барынх учраас эрдэмтэдтэйгээ уулзаж, ярилцаж, санал, бодлоо хуваалцдаг. Хамгийн сүүлийн мэдээ гэвэл Дарханы ургамал, газар тариалангийн хүрээлэнгийнхэн маань “Дархан-100, 134, 164” гэсэн өндөр ургац өгөх, хурдан болцтой сортыг танилцуулсан.

Сүүлийн жилүүдэд энэ сортыг эх орны хөрсөнд тариалж, өндөр ургац авч байгаа. Мал аж ахуйн салбарынхан маань ч гэсэн өндөр ашиг, шимтэй үүлдрийг бий болгосон. Тухайлбал, “Сэлэнгэ”, ноолуурын чиглэлийн Завханы буурал, Ховдын цагаан ямаанууд гэх зэргээр үүлдэр, угсааг тогтмол сайжруулж, байгаагаа бидэнд танилцуулдаг.