-УИХ-ын хаврын чуулган нэлээн хэл амтай эхэлж байсан. Тухайн үед хэлэлцэх асуудлынхаа жагсаалтыг батлаагүй, бэлтгэл хангалт муу байна гээд шүумжлэл их байсан л даа. Ер нь энэ удаагийн хаврын чуулган нэлээн улс төр орсон чуулган боллоо. Мөн улс орон нийгэм эдийн засгийн амьдралд тулгарсан шийдвэр гаргах талаасаа дутуу ажиллачихав уу гэж харж байгаа. Саяхан нэгэн улс төр судлаач 'Та нар эхний нэг сар нь давхар дээл, дараагийн нэг сар Х.Тэмүүжинг огцруулах асуудал, сүулийн сард нь Н.Батбаярыг огцруулах уу, үгүй юу гэдгийг ярьсаар байгаад дууслаа. Үндсэндээ сандал ширээтэй холбоотой энэ асуудлуудыг тойрч улс төр өрнөлөө гэж байсан.

Мөн энэ удаагийн чуулганы хугацаанд эрх баригчдын зүгээс Монгол Улсын нийгэм эдийн засгийн байдал хүндэрлээ, хямралд орсон гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Түүнийгээ дагаад эдийн засгийг идэвхижуулэх, хямралт байдлаас хэрхэн гарах вэ гэдэг тогтоолын төсөл өргөн барьсан.
Сүүлийн хориод хоногт эдийн засгийн агуулгатай хуулиудыг нэлээн шахуу оруулж ирсэн. Харамсалтай нь цаг хугацааны хувьд ч, оруулж ирсэн хуулийн төслүүдийн боловсруулалт талаасаа ч маргаан дагуулж, олонхи нь буцаж байна. Энэ утгаараа нийгэм эдийн засгийн өгөөж харьцангуй багатай чуулган болоод өнгөрч байна. Харин ухаарал өгсөн чуулган боллоо гэж бодож байна. Өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд Ардчилсан нам тэргүүтэй эрх баригчид "Бүх зүйл болж байна, сайхан байгаа. Бүгдийг бид өөрсдөө хийнэ" гэж зүтгээд байсан. Харин одоо л эдийн засгийн хямрал бий болчихлоо, эндээс яаж гарах вэ гэдгийг ярьж байна. Бас энэ байдлаас гарах гарцаа олохын тулд зөвшилцөл, ойлголцолд хүрч байна. Үүний нэг нь хаврын чуулганы хаалтын өдөр МАН-ын бүлгийн гишүудийг Байнгын хороонд оруулах асуудлыг шийдвэрлэсэн. Их хурлын тршинд ч гэсэн их олон хуулиудыг нам хамаарахгүйгээр буруу бол буцааж байна.

-Эрх баригчид ухаарсны үндсэн дээр МАН-ын бүлгийн гишүүдийг Байнгын хороодод орох боломжийг олголоо гэсэн үг үү?

-Ер нь Монгол Улсын өнөөгийн энэ хүнд байдал юунаас үүсэв гэдгийг зөв оношлох хэрэггэй. Үүний цаана хамгийн том асуудал нь нийгмээрээ итгэлцэл байхгүй болчихсон. Ардчиллын ч, зах зээлийн харилцааны ч тэр. Бидний байгуулах гээд байгаа энэ нийгмийн мөн чанар нь ерөөсөө л итгэл. Ардчилал гэдэг өөрийгөө төлөөлөөд төрд хүн явуулдаг. Түүндээ итгээд "Миний өмнөөс хууль тогтоогоод, татварын мөнгийг маань зөв захиран зарцуулаад, үнэнч ажиллаад ир" гэдэг. Зах зээлийн харилцаа ч тэр дандаа итгэлцэл дээр тогтдог. Тэгэхээр улс төрийн намууд, улстөрчдийн хооронд ч гэсэн итгэлцэл гэдэг зүйл маш чухал. Монголын нийгэмд ус агаар шиг хэрэгтэй зүйл нь итгэлцэл, ойлголцол. Манай улсын эдийн засгийн хямралыг би засаглалын гаралтай гэж хэлнэ. Тодруулбал, улстөрчид, энэ саарал ордноос л гаралтай. Түүнээс биш гадны хөрөнгө оруулагчид ч юм уу, ямар нэгэн өөр хүчин зүйлээс болоогүй. Энэ ордноос гарсан буруу шийдвэр, энд бие биентэйгээ толхилцож, хэрэлдэж уралдсан байдал, хоёр хөршдөө хандаж байгаа харилцааны алдаатай бодлогуудын үр дагавар л өнөөдрийн хүндрэлтэй нөхцөл рүү оруулж байна.

-Тэгвэл энэ оношоо их л орой тавилаа даа?
-Их өндөр үнээр үүнийг ойлгож байна. Унаж болох цэгийнхээ ёроолд нь хүрч байж "Үнэхээр МАН эсвэл Ардчилсан намгүйгээр явахгүй юм байна. Энэ хоёр улс төрийн хүчин бол төрийн хоёр багана юм. Аль нэг баганагүйгээр нөгөөх нь явж чадахгүй нь. Тиймээс хамтарч явъя" гэдгийг ойлголоо. Гэхдээ хамтарна гэдэг нэг хөнжилд ороод хэвтчихнэ гэсэн үг биш. Өнгөрсөн хоёр жил улс төрд оруулж болдоггүй улаан шугамыг давтлаа, улстөржлөө шүү дээ. Ардчилсан намынхан бол төрийн эрхэнд гарч ирэнгүутээ их хөөрүү, дээрэнгүй сэтгэлээр "МАН-ыг нухчин даръя. Унасан дээр нь түүхийн тавцангаас арчъя. Гишүүдийг нь шорон оронд хийчихье, шалгая дарамталъя. Намыг нь улс төрийн институцийнх нь хувьд хучин чадлыг нь мөхөөе" гэсэн бодлого явууллаа. Гэхдээ үүний дараах үр дүн нь өөрсдөө хамт нэг завин дээр сууж байгаагаа сая л мэдэж байгаа байхгүй юу. Бид чинь Монгол Улс гэдэг нэг завин дээр хамт сууж байгаа шүу дээ. Гэтэл тэр завиа цоолоод байдаг. Эцэст нь өнөөх цоорхойгоор нь ус ороод иртэл хамтдаа живэхээ ойлгож байна л даа. Энэ ухаарал бол хаврын чуулганы нэлээн том улс төрийн хожоо байсан. Сөрөг хучнээ нухчин дарж байж өөрсдөө өөдөө явдаггүй юм байна гэдгийг ойлгож авсан. Тэр ойлголт ухаарал дээр үндэслэж өнөөдрийн энэ Байнгын хороонд ижил тэгш эрхтэйгээр гишүүдийг оруулах шийдвэр гарч байна.

-Танай намын бүлэг Эдийн засгийн хөгжлийн сайд Н.Батбаярыг огцруулах асуудлыг өргөн барьсан ч, хэлэлцэхгүй байсаар чуулган завсарлачихлаа. Үүнд та ямар дүгнэлт хийж байна?

-Парламентат ёсонд цөөнх асуудлыг гаргаж тавьдаг. Тэд ард түмний нэрийн өмнөөс эрх баригчдад хяналтаа тавьдаг, дуу хоолойгоо гаргадаг. Болж бүтэхгүй байгаа асуудлаар санал шүүмжлэлээ илэрхийлдэг. Зарим албан тушаалтанд хариуцлага тооцохыг шаардана. Харин асуудлыг шийдэх эрх нь олонхид байгаа. Харамсалтай нь энэ удаагийн олонхи дэндүү их хөрөнгө мөнгө, фракцын эрх ашгийн сүлжээтэй болчихоод байна л даа. Тиймээс хэн нэгэндээ хариуцлага тооцож чадахгүй, үнэн үг бодит байдлыг хэлж чадахгүй болтлоо барьцаатай болчихож. Энэ нь сүүлийн саруудад өрнөсөн улс төрийн үйл явдлаас харагдлаа. Нэг улстөрч, эсвэл сайдыг хамгаалж хаацайлж байгаа нь Монгол Улсын эдийн засаг, нийгэмд сөрөг нөлөөгөө өгч байна. УИХ-ын Дэгийн тухай хуульд Засгийн газрын гишүүнийг огцруулах асуудлыг өргөн барьсан бол, долоо хоногийн дотор Байнгын хороо хэлэлцээд, санал дүгнэлтээ гаргах ёстой. Санал дүгнэлтийг нэгдсэн чуулганаар бас долоо хоногийн дотор хэлэлцэнэ гэж байгаа юм. Ямар ч тохиолдолд 14 хоногийн дотор сайдыг огцруулах эсэх асуудлыг шийдэх ёстой. Гэтэл одоо бол долоо хоногийн дотор хэлэлцэж эхлээд, завсарлага аваад явчихдаг. Хуулийг хамгийн сайн хэрэгжүүлж, иргэдэд үлгэр дуурайлал болох ёстой парламент нь өөрөө хуулиа зөрчиж байна.

Энэ хэвээрээ байвал ч Засгийн газарт хариуцлага тооцож чадахгүй. Завсарлага аваад л чуулган дамжуулчихдаг. Яг ийм байдал 1996-2000 оны үед үүссэн. Тухайн үед заримдаа танхимаараа зургаан сарын турш СҮГ болж байлаа шүү дээ.

-СҮГ гэдэг нь юуг хэлж байгаа юм?
-СҮГ гэдэг нь сайдын үүрэг гүйцэтгэгч. Засгийн газар нь зургаан сар үүрэг гүйцэтгэгч болчихсон, бүр Ерөнхий сайд нь Ерөнхий сайдын үүрэг гуйцэтгэгч байх хүртлээ хүндэрсэн шүү дээ, тухайн үед. Засгийн газраа, эсвэл аль нэг сайдыг огцруулчихаад дараагийнх нь хүмүүсийг тавьж чаддаггүй байдал 1996-2000 онд даамжирсан. Тиймээс "Ерөөсөө ийм байдалтай явж болохгүй юм байна, засаглалын хямрал руу орох нь" гээд өнөөдрийн мөрдөгдөж байгаа энэ хуулийг баталсан. Харамсалтай нь арав гаруй жилийн өмнөх алдаагаа Ардчилсан намын Засгийн газар давтаж байна.

-Өмнөх парламетын үед хугацаагүй завсарлага гэж байсан. Гэтэл одоо сайдыг огцруулах асуудал дээр чуулган дамнуулж завсарлага аваад, бараг хугацаагүй юм шиг л байдаг болж дээ.
-Иргэд мартаагүй бол өнгөрсөн өвөл чуулган завсарлахаас арав хоногийн өмнө гэнэт завсарлуулж байгаад давхар дээлийн асуудлыг хоёр, гурван сар хойшлуулсан. Өнөөдөр ч бас л Эдийн засгийн хөгжлийн сайдыг огцруулах асуудлыг чуулган дамнуулахаар боллоо. Иймэрхүү муу, явуургүй маркетингтай болчихож, Ардчилсан намынхан. Яахав наанаа нэгийгээ хамгаалж байгаа мэт боловч, цаанаа Монголын төрийн дархлаа, түүнд итгэх итгэлийг сулруулсан зүйл болоод байна л даа.

-Танай намыг эрх барьж байхад сайдыг огцруулах асуудал орж ирэхэд хуулийн хугацаанд нь хэлэлцдэг байсан уу?

-Асуудал орж ирдэг байсан. Зарим савд нь огцроод, эсвэл үлдээх шийдвэрийг УИХ гаргадаг байсан. Гэхдээ процедурын хувьд 14 хоногийн дотор хзлэлцэж дуусгаад асуудлыг хаадаг, Түүнд нь ард түмэн дүгнэлтээ өгөөд л явдаг.

-Эдийн засгайг идэвхижүүлэх "Эзэн-100" хөтөлбөр хэрэгжих хугацааны талаас нлүү нь өнгөрчихлөө. Гэхдээ үр дүн харагдаж байна уу, 100 хоногийн дараа, нэгдсэн чуулган завсарлачихсан үед хариуцлага хэн нэхэх юм бэ?

-100 хоногийн дараах үр дүнг харж байгаад эрх баригч Ардчилсан намын бүлэг дотроосоо хариуцдагын асуудлыг тавина гэж яриад байгаа шүү дээ. Үнэн хэлсэн үү. худлаа ярьсан уу гэдгийг харж л байя.

-Гэхдээ ирэх намрын чуулган хүртэл ярихгүй юм биш үү?
-Ээлжит бус чуулган хуралдах байлгүй. Би бол намраас өмнө ээлжит бус чуулган орж, төсвийн тодотгол, Өршөөлийн хууль. Эдийн засгийн ил тод байдлын тухай зэрэг хуулиудыг ярих байх гэж бодож байна. Нийгзм эдийн засгийн байдал хүнд, ард иргэдийн амьдрал өдрөөс өдөрт доройтож байгаа үед УИХ-ын гишүүд найр наадам хөөгөөд амарч зугаацаад байх шаардлагагүй биз. Мэдээж тойрогтоо ажиллах, гадаад дотоодын томилолт бий л байх. Түүнийгээ дуусгаад ээлжит бус чуулганыг зарлах биз. Үнэхзэр эдийн засаг хүнд байна. Манайхыг чигяэсэн гадаадын хөрөнгө оруулалт өнгерсөн оны өдий үеэс 65 хувиар буурсан. Харин өнгөрсөн он нь өмнөхөөсөө 60 хувь буурсан. йнгээд бодохоор 2012 онтой харьцуулахад гадаадын хөрөнгө оруулалт 120 хувиар буурсан гэсэн үг, Монгол Улсад өнгөрсөн оны эхэнд нэг тэрбум ам.доллар орж ирсэн бсш, энэ онд 400 гаруй сая төгрөгийн л хөрөнгө оруулалт хийгдсэн байна шүү дээ.

-Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэхийн тулд олон ч хууль баталсан. Үр дүнгээ өгөхгүй байна гэж үү?

-Ер нь Монгол Улс дотроо эхлээд учраа олох хэрэгтэй. Өөрсдөө нэгдсэн бодлого, ойлголт, зүтгэлээр гадагшаа гарч ажиллахгүй бол хөрөнгө оруулалт тийм амар орж ирэхгүй. Аливаа ажлыг бүтээхэд их хугацаа, хөрөнгө мөнгө ордог ч, нураахад амархан. Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татсан 2011, 2012 оны Монгол Улсын түвшин бол өнгөрсөн 20 жилийн зүтгэл байсан. Тэр их амжилтыг бүгдийг нь унагаад, одоо дахин тэгээс эхлэх гэж байна л даа. Ер нь амаргүй дээ. Тиймээс бидэнд ядаж 2011, 2012 оны гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татаж байсан хэмжээндээ хүргэл дор хаяж 5-10 жил шаардах болов уу л гаж бодож байна.

-Чанга сонсогдож байна шүү.
-Угаасаа тийм. Гадаадад "Монгол бол хулхи. Тогтворгүй, төр нь яаж ч магадгүй" гэсэн ойлголт нэвт байна, Өнгөрсөн бараг бүтэн жилийн хугацаанд хөрөнгө оруулалтын хуулиас эхлээд өчнөөн юм гаргалаа. Гэхдээ одоо хүртэл ямар ч гэгээ татахгүй, зөв сигнал өгөхгүй байгаа нь дээрхийн баталгаа. Гадаадын хөрөнгө оруулагч ашиг олох гэж л ирж байгаа. Хамтын ажиллагаа бодож, хэн хэндээ харилцан ашигтай байхыг л бодно. Түүнээс биш тэр хүмүүс Монгол Улсад буян хийх гэж ирээгүй. Монгол Улсад ядаж арван төгрөг оруулсан бол, түүнийгээ 11 болгохыг л бодно. Гэтэл тэр мөнгө нь нүдэн дээр нь алга болчихоор, хоёр дахь удаагаа ирэхдээ илүү хашир загнана шүү дээ.

-Гадаад орчин тийм байдаг байж. Харин дотоод эдийн засгаа сэргээхийн тулд Өршөөлийн, Эдийн засгайн ил тод байдлын тухай хуулийг гаргана гэж байна. Өршөөлийн хууль үр дүн өгдөг юм батов уу?

-Монгол Улс 2007 онд Татварын өршөөлийн хууль гэж гаргасан. Тухайн үед манайд бүртгэлтэй 40 гаруй мянган аж ахуйн нэгжийн 2000 нь л хамрагдсан. Бусад нь мэдээ мэдээлэлгүй, бас тодорхой хэмжээний айдастай байсан учраас хамрагдаж чадаагүй. Харин өнөөдөр бид дотоодынхоо нөөц бололцоог ашиглах, далд байгаа эдийн засгийг ил болгоход буруудахгүй. Гэхдээ хэнийг хамруулах вэ гэдгээ ярих ёстой. Өнөөдөр бид дотоодынхоо бизнесийг харахаар арай ашигтай гэсэн бүх бизнес рүү төр орчихсон. Уул уурхай, дэд бүтэц, барилга байшин гээд аль ашигтай салбар луу төрийн нэрээр компани байгуулж орсоор байгаад салбараа татаад унагачихсан.

-Хараад байхад төр ч мөнгөгүй, хувийнхан ч хоосон байна. Хоёр жилийн өмнө хангаж цатгаад байсан тэр их мөнгө хаашаа орчихсон юм бэ?
-2009 оноос хойш эдийн засгийн өсөлтөөр бий болсон жаахан хуримтлалаа томоохон компаниуд тодорхой төслүүдэд хийгээд, тэдгээр ажил нь 60-70 хувьтай явж байтал засаг солигдсон. Ингээд улс төрийн шалтгаанаар тэдгээр төслуудийг хөдөлгөж байсан хөрөнгө оруулалтыг Ардчилсан намынхан хаасан. Харин өөрсдөө "Чингис" бондын 1.5 сая ам.доллар, Хөгжлийн банкны 580 сая ам.долдар гээд хоёр тэрбум гаруй их наядыг гаргасан. Дээрээс нь үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрийн гурван их наяд төгрөгийг хэвлээд, энэ бүх мөнгийг цоо шинэ бизнес эрхлэгч, төслүүдийг дэмжсэн. Тэд нь ажлаа эхлээд бас нэг 20-30 хувьд хурээд зогсчихсон. Ингээд ний нуугүй хэлэхэд МАН-ын үед явж байсан бизнесийн төслүүд 70-80 хувь, Ардчилсан намын эхлүүлсэн нь 20-30 хувьдаа хүрээд тогтчихсон байна. Нэг ёсондоо мөнгөний бүх урсгалаа шавар шохой, нөгөө хэсгийг нь тоног төхөөрөмж болгоод орхичихсон. Аль аль нь хөдлөхгүй зогсч байна. Хэрэв бизнесийн салбарт улс төрийн өнцгөөс хандаагүй бол тэр явж байсан төслүуд өнөөдөр өгөөжөө өгч эхлэх байсан юм. Саяхан Монгол Улс халгиж цалгисан их мөнгөтэй байсан нь үнэн. Тэр их мөнгө чинь хэдэн том төсөл болоод, яг үзэхээр үнэтэй тоног төхөөрөмж, шавар шохой болоод наалдчихсан байна шүү дээ. Харж байгаа биз дээ, хаа сайгуй карказаа зангидсан барилгууд, ашиглалтад ороогүй үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж байна. Тиймээс энэ хүндрэлээс бид улстөржихгүйгээр зөв гарах ёстой.

Б.ЭНХЖАРГАЛ /ӨДРИЙН ШУУДАН/

Я.СОДБААТАР:ЭРХ БАРИГЧИД МААНЬ УНАЖ БОЛОХ ЦЭГИЙНХЭЭ ЁРООЛД НЬ ХҮРЧ БАЙЖ УХААРЛАА
Tweet
Bolod.mn