Монголын нүүрс зах зээлээ бага багаар алдаж байна гэж судлаачид ярьж эхэллээ. Ер нь нүүрсний экспорт буурч, энэ салбар уналтад орсон гол шалтгаан юу вэ?

2012 оны сүүлээс эхлээд л "нүүрсний үнэ уналаа, Хятад улс нүүрс хэрэглэхээ болилоо" гэсэн утгатай яриа гарсан. Мэдээж манай нүүрсний экспорт огцом унасан нь нэг талаараа Хятадын эдийн засгийн өсөлт саарсантай холбоотой. Гэхдээ Хятадад нүүрс нийлүүлдэг Австрали, Индонез, Оросын нийлүүлэлт нэмэгдэж байхад манайх буурсан шүү дээ. Дээр нь, Канад, Мозамбикээс шинэ тоглогчид Хятадын зах зээлд орж ирсэн. Тэгэхээр асуудлын гол нь Хятадын эдийн засгийн хямралаас болж нүүрсний хэрэглээ нь хумигдаж, үнэ буурсан нь манай зах зээлийг унагаж буй гол шалтгаан биш гэсэн үг. Хамгийн гол асуудал нь манай улс олон улсын зах зээл дээр бизнес эрхлэх туршлагагүй байна. Хоёрт, менежмент буюу бизнес эрхлэх судалгаа алга. Нүүрсний экспортоо Монгол Улсын эдийн засгийг өөд нь татаж явдаг салбар гэж үзэж байгаа бол менежментдээ анхаарах цаг нь болсон. Эрх баригчид Багануурын нүүрс тараах, ногоо борлуулах цэгийн асуудалд анхаарлаа хандуулж болоод байгаа юм чинь төсвийнхөө 50 гаруй хувийг бүрдүүлдэг салбартаа ач холбогдол өгч болмоор санагдана. Олон улсын зах зээл дээр Монголын түүхий эдийн эзлэх байр суурийг нэмэгдүүлэх тал дээр анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй, Монголын нүүрсний салбар дахиад өмнөх шигээ сэргэхэд хэцүү байх болов уу. Муу амлаж байгаа юм биш шүү. Үүнийг судалгаагаар тогтоосон. Жишээлбэл, Австралийн нүүрсний үнэ 200 ам.доллараас 100 гаруй ам.доллар болж буурахад тэд нийлүүлэлтээ нэмж байна. Товчхондоо Хятадын зах зээл дээр нүүрсний үнэ өсөхөд Австрали хэрэглэгчээ алдана гэж байхгүй. Дээр нь, манай улсын хажуугаар дайрч орж ирсэн Орос эргээд манайд байраа тавьж өгөхгүй гэдэг нь тодорхой.

Хятадын нүүрсний зах зээл дээр өрсөлдөж буй Австрали, Оросын компаниудын өрсөлдөх чадвар сайн байдгийн учир нь юу вэ?

Тухайн улсын төр нь хувийн хэвшилдээ татвар болон бусад хэлбэрээр үзүүлдэг дарамтаа багасгаж байна шүү дээ. Тиймээс бага үнэтэй ч гэсэн нийлүүлэлт хэвийн үргэлжилж байгаа юм. Хятад улс мөн нүүрсний салбарт ажиллаж байгаа аж ахуйн нэгжийнхээ олон янзын зөвшөөрлийн бичгийг нь төрөөс хүчингүй болгож дотоодын компаниудыг дэмжиж байна. Ингэхгүй бол дотоодын компаниуд нь гаднынханд дарагдах болно гэдгийг ойлгосон хэрэг. Монголд бол гаднаас хямдхан ногоо орж ирэхээр монгол хүнсний ногоо борлогдохоо больдог шиг гаднын олон орноос импортоор нүүрс нийлүүлж байгаа тохиолдолд Хятадын өөрсийнх нь нүүрсний салбарыг унагах аюултай. Тиймээс хятадууд дотоодынхоо аж ахуйн нэгжийг хамгаалахын тулд арга хэмжээ авч эхэлж байна. Энэ нь нөгөө талаараа Монголын нүүрсийг Хятадын зах зээлд нийлүүлэх боломжийг хааж байгаа юм. Жишээ нь, Өвөрмонголын Хяба мужийн дотоодын нүүрсний уурхайнуудад Засгийн газар нь дэмжлэг үзүүлж эхэлснээр манай нийлүүлдэг нүүрсний хэмжээ эрс багаслаа шүү дээ. Тэгэхээр гадаад зах зээл муудлаа гэж ярих биш гадаад зах зээлийн өөрчлөлтөд Монголын нүүрсний салбарын экспортын өрсөлдөх чадварыг хэрхэн нийцүүлэх вэ гэдэг дээр хувийн хэвшил болоод төр засаг, яам, УИХ анхаарч ажиллах хэрэгтэй. Энэ нь асуудлаас болж л бид зах зээлээ алдаж байна. Буцааж олж авахад нэлээд хүнд. Лангуун дээр худалдаа хийдэг хүн өөрийн байнгын үйлчлүүлэгчтэй байдаг. Тэр үйлчүүлэгчээ алдахгүйн тулд байнга чармайдаг. Үүнтэй л адил шүү дээ.

Өнгөрсөн долоо хоногийн сүүлээр "Эрдэнэс-Тавантолгой" компани Баруун Цанхиасаа нүүрс экспортолж эхэлсэн. Энэ оны сүүл хүртэлх үлдсэн саруудад экспортоо нэмэгдүүлж төсвийн орлогод 200 сая ам.долларын орлого оруулна гэж тооцож байгаа. Энэ хэр боломжтой тоо вэ?

Хэцүү л дээ. Гаднын компани Монголын Тавантолгойн нүүрсийг худалдан авч Хятадын хойд талын далайн боомтод хүргэхэд нийт зардал 100.6 ам.доллар болдог. Ийм их зардалтай нүүрсийг хэн ирж худалдан авах юм. Монголын нүүрсийг уурхайн аман дээрээс нь зарахад 46 ам.доллар. 40 ам.доллареөр өгвөл авах байх. Тэгэхээр 40 ам.доллараар уурхайн аман дээрээс ченжүүдэд зарах маягаар явахыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ энэ нь ганцхан "Эрдэнэс-Тавантолгой"-д Засгийн газар дэмжлэг үзүүлж экспортыг нь эрчимжүүлж байгаа бол салбараа өөд нь татаж чадахгүй. Эсрэгээрээ "Эрдэнэс-Тавантолгой" нүүрсээ хямдхан өгөөд эхэлбэл "Энержи ресурс", "МАК" орон нутгийн "Таван-толгой"-н нүүрсний үнэ унана. Худалдан авагч тал нь "танай Засгийн газрын компани хямдхан өгч байна, танайхаас авахгүй" гэхийг үгүйсгэхгүй. Тэгэхээр бусад аж ахуйн нэгжийг унагаах аюул бий. Хэрвээ унагаавал асар том сөрөг үр дагавар авчирна.

Ойрын хугацаанд нүүрс-ний салбарыг дэмжих ямар боломж байна вэ?

Түргэн хугацаанд сэргээе гэвэл Засгийн газар л шуурхай ажиллах хэрэгтэй. УИХ хууль эрх зүйн орчноо сайжруулахыг хүлээх зуур Засгийн газар хуруу дарам хэдхэн зүйлийг хийх ёстой байна. Тухайлбал, борлуулалтын үнэ буюу хэдэн жилийн өмнөх жишиг үнээр тооцож татвар авдаг байдлыг арилгаж, бусад татварын хураамжийн замбараагүй байдлыг цэгцлэх хэрэгтэй. Буруу, зөв олон татвар хураамжаас болж аж ахуйн нэгжүүд тамирдаж

байна. Дээр нь, аж ахуйн нэгж, компаниуд тээврийн зардлаа бууруулахын тулд дэд бүтцийн тэтгэлэг хэрэгтэй. Наанадаж л бүх компанийг Цагаанхад дээр нүүрсээ буулгахыг болиулж, шууд Ганцмодонд буулгадаг болмоор байна шүү дээ. Энэ асуудалд Засгийн газрын зүгээс дэмжлэг үзүүлж болно.

"Эрдэнэс-Тавантолгой" компани өнгөрсөн долоо хоногоос гүний гаалиар дамжуулан Ганц мод руу шууд тээвэрлэн зардлаа багасгаж байгаа гэсэн биз дээ?

Салбарыг бүхэлд нь дэмжих хэрэгтэй. Ганцхан компани салбар биш шүү дээ. "Энержи ресурс", "МАК"-ийг гүний гааль байгуулж уурхайд дээр нь гаалийн бүрдүүлт хийж шууд хил давуулж буух шийдвэрийг гаргах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, хувийн, улсын гэж ялгахгүй салбарыг бүхэлд нь дэмж гэсэн үг.

Нүүрсний салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгжээс авч буй татвар хураамжийг цэгцлэх хэрэгтэй гэлээ. Ер нь одоогоор орлогын хэдэн хувьтай тэн-цэх татвар авдаг юм бэ?

Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр буюу роялтиг борлуулсан нүүрсний тонн тутмаар нь тооцож 10 хувийн татвар авдаг. Гэтэл нэг тонн нүүрсээ 90 ам.доллараар худалдсан байхад Засгийн газар жишиг үнэ болох 110 ам.доллараар бодож татвар авдаг. Өөрөөр хэлбэл, 90 зарсан байхад 110 гэж тооцож 11 ам.долларын татвар авдаг. Уг нь есийг авах ёстой. Ийнхүү тонн тутмаас хоёр доллар илүү авахаар нөгөө татвар 10 биш 14 хувь болж байгаа юм. Үүнээс гадна гаалийн хураамж, хорио цээрийн татвар, усны хураамж авна. Ер нь нийт татвар хураамжийг тооцоход 40-55 хувийн татварын дарамт байдаг. Манайх 20 хувь гэж ярьдаг. Бодит амьдрал дзэр тийм биш.

Эрдэс бүтээгдэхүүний жишиг үнэ гэж ярьдаг. Энэ хэр бодитой үнэ вэ?

Монгол Улсын бүх статистик эдийн засгийн төлөвлөлт худлаа. Бодит байдал дээр нүүрсээ 97 ам.доллараар зарж, ашиг олж байгаа шүү дээ. Гэтэл Сангийн яам нүүрсний жишиг үнийг 110 ам.доллар гэж тооцдог. Энэ Монгол Улсад илүү мөнгө орж ирж байгаа юм шиг харагддаг. Гэтэл мөнгөний кассанд орж ирэхгүй. Өөрөөр хэлбэл, хий хоосон том тоо. Энэхүү жишиг үнийн тооцооллоороо дараа жилийнхээ төсвийг төлөвлөдөг. 2013 онд нийт 30 гаруй сая тонн нүүрсийг 100 ам.доллараа экспортолно гэж тооцоолсон. Энэ буруу тооцоолол нь эргээд эдийн засгаа хорлож байна. Жишиг үнийн буруу ойлголтоо дариухан засч залруулахгүй бол эрдэс баялаг, уул уурхайн салбараас нийт ард иргэд улс орноо хөгжүүлэх боломжгүй.

Тэгэхээр бодлого буруу байна гэсэн үг үү?

Уул уурхайн болон нүүрсний сапбарын бодлогыг уншъя гэхэд цаасан дээр ямар ч материал алга. Ер нь бодлого гэж ярихаас илүү Ерөнхийлөгч, Еренхий сайд, Засгийн газар, олон нийт, нүүрс импортлогч компаниуд 2013 оны төгсгөлд ийм ажил хийх гэж байна гэсэн нэгдсэн ойлголттой болох хэрэгтэй байна.

Сүүлийн үед нүүрсээ гурав дахь зах зээлд гаргана гэж их ярих боллоо. Бодит байдлыг харахад боломж байна уу?

Гурав дахь битгий хэл Монголын хил дээрээсээ нүүрсээ цааш нь явуулж чадахгүй байна шүү дээ. Цааш явуулъя гэтэл хил дээр зарснаасаа илүү ашигтай биш алдагдалтай ажиллажбайна. Тонн нүүрсийг Тяншинд 135 ам.доллар байна гэж тооцье. Гэтэл тэнд хүргэхэд 100 ам.долларын зардал гаргаж З6 ам.долларын ашиг олохоос уурхайн аман дээрээсээ 40 ам.доллараар зарах нь хамаагүй илүү биз дээ. Үүнийг тооцож гурав дахь зах зээлд гаргахыг асуудлыг ярих ёстой. Түүнээс биш гурав дахь оронд нийлүүлснээр эдийн засгийн өндөр ашиг олно гэж байхгүй. Хятадаас хараат байна гэж их ярьдаг. Дэлхийн хамгийн том зах зээл Хятад юм шүү дээ. Хятад руу Америк, Африк тивээс нүүрс зөөж байхад манайх зэргэлдээ байж нүүрсээ өгөхгүй гэвэл "дэмийрэл" болно.

“Үндэсний шуудан” сонин