-Вирус судлал, генетик судалгааны салбар дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байдаг. Тэгвэл Монголд ямар байна вэ?
-Вирус судлал Монголд хожуу үүсч хөгжсөн. Анхны судлаач нь Г.Жамбаа, Эрүүл мэндийн сайд асан Нямдаваа нар юм. Тэдний дараа бидний үе орж байгаа болов уу. Энэ мэргэжлийг эзэмшин эрдэм судлалын ажил хийж, лабораториудад ажиллаж, мэргэжлийн сургалт хийсний дүнд энэ чиглэлд олон залуус ажиллаж байна. Миний хувьд удам зүйч буюу генетикийн мэргэжилтэй. 1982 онд Нийслэлийн эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны хүрээлэнд ирэхэд Нямдаваа багш ажилд авч, эрдэм судлалын ажил хийх эхлэлийг тавьсан.

Тэр үеэс вирус судлалаар мэргэшсэн. Удам зүй, вирус судлал хоёр нийлэхээр олон улсын төвшинд биотехнологи болж байна гэж үздэг. Тиймээс бид аажимдаа биотехнологийн судалгаа руу орж, хүн амыг өвчлөлөөс сэргийлэх вакцин, бэлдмэл, янз бүрийн ургамал, амьтнаас ген тодорхойлж түүнийг үйлдвэрлэлд ашиглах чиглэлээр өргөжин ажиллаж байгаа.

-Вирус судлал тэр дотроо тарвага хүнтэй адил элэгний өвчнөөр өвчилдөг тухай таны хийсэн судалгааг сонирхохоор зориуд зорьж ирсэн юм. Энэ талаар ярьж өгөхгүй юу?
-Бид олон судалгаа хийсэн. Тэр дотроос нээлтийн төвшинд авч үзэж болох ажил бий. Монгол орны тарваганы популяцийг судалж шинэ вирус олж нээсэн. Тарвага хүнтэй адил элэгний өвчнөөр өвчилдөг. Тэгэхээр тарваганд тэр вирусыг халдаахад хүний өвчнийг судлах загвар болж байгаа юм.

Үүнд тулгуурлаж бид монгол тарвага, түүний гипадный вирусыг судалгааны загвар болгож гаргаж ирсэн. Цөөн тарвагыг Хэнтий аймгаас барьж, түүнийгээ гаршуулж туршилт хийсэн. Ач холбогдолтой загвар юм байна гэсэн урьдчилсан дүгнэлт гаргасан. Бас нэг нээлт хийсэн нь тэр вирусийг удмын мэдээлэлтэй харьцуулж үзэхэд дэлхийд тарсан бусад тарваганы өвөг шинжтэй байсан. Үүнийг тарвага судлаачид зөвшөөрч “Монгол тарвага угаасаа дэлхийд тархсан найман зүйл тарваганы өвөг мөн.

Оросын хөхтөн амьтан судлаачид монгол орон бол тарваганы үүсэл, хөгжлийн өлгий нутаг. Баруун Монголд тарвага үүсч хөгжсөн гэсэн онол дэвшүүлсэнтэй таарч байна” гэж ярьж байгаа. Цаашид бид энэ загвараас гадна Монголын хүн амын дотор элэгний өвчин түгээмэл байгаад анхаарлаа хандуулж байна. Тэгэхээр энэ төрлийн вирус тархчихсан байна гэсэн үг. Үүний эсрэг судалгааны ажил хийж байсан. Вирус тээгчийг вакцинаар эмчлэх, дархлааг нь сэргээх эмчилгээний аргыг дэлхийн бусад судлаачтай ойролцоо цаг хугацаанд гаргаж, түүнийгээ судалж үр дүнтэйг нь баталсан. Энэ ажлаараа патент авсан. Мөн вакцин үйлдвэрлэх технологи дээрээ мөн патент авсан. Нийт хоёр патентийг манай судлаачид эзэмшиж байна.

-Сүүлийн үеийн дэлхийн чиг хандлага ямар байна. Танай салбарт ямар ахиц дэвшил байгааг сонирхъё?
-Вирус судлал нь анагаах ухааны асуудлыг шийдвэрлэхэд суурь ач холбогдолтой. Энэ чиглэлд судлагдаагүй үлдсэн хоёр том асуудлын нэг нь вируст халдвар, нөгөө нь хорт хавдар байдаг. Хорт хавдараар дэлхийн өндөр хөгжсөн оронд ч өвчилж байна.

Хорт хавдрыг үүсгэгч нэг шалтгаан нь вирус. Өвчлөлийн бүтцийг аваад үзэхэд түүний гуравны нэг нь орчинтой холбоотой гэж судлаачид үздэг. Үлдсэн хувьд вирусын шалтгаан, удамшлын зүйлүүд багтдаг. Энэ гурвыг нэгтгэж үзээд тусад нь шийдвэрлэх боломж бий. Монголд элэгний хорт хавдар ихээхэн тархсаныг би түрүүнд хэлсэн. Тэгэхээр үүнийг шийдвэрлэхийн тулд вакцинжуулалтыг манай улс 1991 оноос эхэлсэн.

Мөн хэд хэдэн ололт гарсан. Тэр нь юу вэ гэвэл, 1991 оноос шинээр төрсөн бүх хүүхдийг вакцинжуулалтад хамруулахад нийт элэгний вируст гипатит өвчин 3.1 хувиар буурсан. Одоо 1991 оноос хойш төрсөн хүүхдүүдтэй харьцуулж үзэхэд тэнд байгаа вирус тээгчийн хувь 1-2 хувиас хэтрэхгүй байна. Гэтэл вакцинжуулаагүй бидний үе, ахмад үеийнхэн дотор элэгний “В” вирус тээж буй хэсэг 10 хувьтай байна. Мөн тав хүртэл насны хүүхэд вируст гипатитаар эндэж байсан хувь арав дахин буурсан үзүүлэлт бий. Ийм гурван үр дүн гарсан. Дөрөв дэх асуудал нь хорт хавдартай холбоотой. Нэгэнт вирус удаан хугацаанд хүний биед бугшиж, хүний биед 30 жилийн дараа хорт хавдар үүсгэдэг. Тэгэхээр бид 1991 он дээр 30 жилийг нэмэх юм бол 2021-2030 оны хооронд элэгний өвчлөл буурна. Өөрөөр хэлбэл, өсөхгүй гэсэн үг.

-Хэдэн хувиар буурах вэ?
- Элэгний “В” вирусын өвчлөл 3 дахин буурна гэж үзэж байгаа. Дээр нь “С” вируст гипатитын өвчлөлийг хяналтад авч чадвал түүнээс ч олон хувиар буурах боломжтой. “С” вируст гипатитыг дэлхий нийт 1996 онд шинээр илрүүлсэн. Шинэ вирус гарч ирсэн учраас элэгний хорт хавдрыг дөрөв дахин буурна гэж үзэж байсан эрдэмтдийн тооцоолол өөрчлөгдөж, ямар ч байсан 2-3 дахин буурах юм байна гэж үзэж байгаа.

-Ингэхэд элэгний вирус судлах, үр дүнд хүргэх талаар төр, засгаас танд үүрэг, чиглэл өгч байсан уу?
-Вирус судлалын ажил хийгээд удаагүй байхдаа Олон улсын эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн хуралд оролцохоор явж байлаа. Тэр үед Засгийн газраас ямар ч хамаагүй аргаар хийсэн элэгний вирусын эсрэг вакцин хэрэгтэй байна гэдгээ заавал илэрхийлээрэй. Энэ вакциныг хэрэглэх шаардлага манайд тулгамдаж байна гэж хэлж байсан.

Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн орнууд хэлэлцээрт тухайн үеийн ЗХУ, Чехословак улс тус тусдаа өөр вакцины чиглэлээр ярьж маргаан үүсэхэд би хэлсэн “Вакцин ямар байх нь хамаагүй. Манай улсад энэ вакцин хэрэгтэй байна, хүн амын эрүүл мэндийг хамгаалахд” гэсэн. Тэр зөвлөгөөн 1984 онд болсон, тэр үед манай төр, засаг хүн амынхаа эрүүл мэндийг мэдэрсэн шийдвэр гаргаж байжээ гэж боддог. Үүний дараахан 1986 онд анхны вакцин гарч бид 1987 оноос туршилт хийж эхэлсэн. 1991 оноос бүх хүүхдээ тарьж эхэлсэн сайхан жишээ бий.

-Дэлхийд бүртгэгдээгүй шинэ вирус манай орноос илэрч байв уу?
-Хүн өөрөө байгаль нийгмийг танин мэдэх хүрээнд олон янзын вирус тодорхойлогдоно. Шинжлэх ухааны үүднээс вирусын гарал үүслийг тодорхойлоогүй. Вирус эсээс салаад хөгжчихсөн юм уу, эсвэл эсээс өмнө байсан юм уу гэх мэтээр таамагладаг. Тэгэхээр вирусын гарал олон янз юм шиг байгаа юм. Тийм учраас цаашдаа ч олон янзын вирус тодорхойлогдоно. Хүн, малын шинэ өвчин үүсэх магадлал бий.

Ер нь вирус гээч зүйл байгальд ямар үүрэг гүйцэтгэдэг юм бэ гэвэл өвчлөлтэй холбоотой нь бага байдаг. Ихэнх нь байгальд удамшлын мэдээллийг зөөж, хүргэж байдаг. Жишээ нь ургамлын вирус ургамлын генийг мал, амьтанд, малынхыг хүнд ч юм уу, эсээс эсийг зөөгчийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

Тэр утгаараа вирус эволюцийн хөгжилд тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг нь сүүлийн үеийн шинжлэх ухааны нээлтүүдээр тодорхой болж байна. Цаашид түүнийг судлах, эволюци байгалдийн хөгжилтэй холбох шинэ хандлагууд гарч байгаа.

-Ингэхэд генетик болоод вирус судлалын чиглэлд ажиллах суурь мэдлэгийг та хаанаас олж авав?
-Энэ мэргэжлийг эзэмшихэд миний дунд сургуулийн багш нар чухал үүрэгтэй байжээ. Хэнтий аймгийн нэгдүгээр арван жилийн сургууль маань энэ намар 90 жилийн ойгоо хийнэ. Манай сургуулийн хими-биологийн сургалт гайхамшигтай байсан.

Долгор, Намсрай, Цэгмид, Дашцэрэн, Цэнджав гээд олон сайхан багш нартаа баярлаж явдаг. Миний ангийн багш Жаргалтхаан сумын дунд сургуулийн багш Ж.Хоролдагва гэж хүн бий, мөн хими-биологийн багш байсан. Тиймээс энэ мэргэжлийг сонирхох, цаашид судалгаа, шинжилгээний ажил эрхлэх тэр хандлагыг миний багш нар бүр хүүхэд байх үеэс минь суулгаж өгсөн гэж боддог.

-Тэгэхээр та энэ жил 90 жилийн ойгоо тэмдэглэж байгаа Хан Хэнтийн хүн байх нь. Зүүн бүс, тэр дотроо өөрийн төрж өссөн аймагт мэргэжлийнхээ чиглэлээр ямар судалгаа хийж байв?
-Хүнд төрсөн нутаг ач холбогдолтой. Би түрүүнд хэлсэн, элэгний өвчлөлийг судлах загвар болгосон туршилтын тарвагыг Хэнтий аймгаас авчирч гаршуулж байлаа. Ер нь вируст гипатит, хүний халдварт вирусыг судалж тогтоож байхдаа Монголын хүн амын дотор элэгний вирус их тарсаныг судалсан. Жаргалан сумандаа гурав дөрвөн удаа очиж элэгний өвчлөлийн эрсдэлтэй бүлгийг нь тогтоож өгсөн.

Манай сум 2400 хүн амтай. Элэг нь өвдөж буй гол хүмүүсийн дотор судалгаа явуулж 100 хүнийг эрсдэлтэй бүлэг гэдгийг тогтоож өгч байсан. Мөн Жаргалтхаан суманд ийм судалгаа хийж өгсөн. Эндэгдэл юм уу, архагших хандлага тэр бүлгээс гараад байгаа. Тиймээс ийм ажлыг улс даяар хийж, эрсдэлтэй бүлгийг тогтоож эмнэлгийн хяналтад оруулмаар байгаа юм. Энэ асуудлаар Эрүүл мэндийн яаманд хандаж, хамтарч ажиллах санал тавьсан.

-Одоо генетикийн чиглэлд дэлхийн төвшний судалгаа юунд хандаж байгаа талаар сонирхуулахгүй юу?
-Генийн нөөц гэж байдаг. Тэр нь генийн үйлдвэрлэл гэсэн үг юм. Тухайлбал, шинэ ген тогтоолоо гэхэд тэр нь ямар хоол хүнс болох бололцоотой вэ гэхчилэн судлах шаардлагатай. Тиймээс дэлхийн олон орон генетикийн нөөцөө ашиглах, хамгаалах бодлого баримталдаг. Био аюулгүй байдлын Картагенийн протоколын гишүүнд манай улс 2003 онд элсэн орсон. Тэр протокол улам боловсронгуй болж Нагоя болон Каула Лампурийн протокол гэж гарсан. Тэр нь олон улсын төвшинд юу гэж байна гэвэл, генетикийн нөөцийг эзэмшиж байгаа тухайн орон гадаадын судлаачидтай хамтран олон тэрбумын ашиг олоход түүнээс хувь хүртэх боломжтой.

Мөн тэр дотроо тухайн нутагт байгаа хүн ам, угсаатан ямар нэгэн ургамлыг эмчилгээний зорилгоор ашигладаг бол тэр нь тэдний өмч. Түүнээс шинэ, ашигтай судалгаа, бүтээгдэхүүн гарч ирвэл тэр нутгийнхан, тухайн угсаатан уламжлалт мэдлэгийг эзэмшиж буйн хувьд хувь хүртэх ёстой болж байгаа юм. Өөр нэг зүйлийг энд зориуд хэлэхэд, хүн амын өвчлөлийг дэлхий нийтэд удамшлын оношид тулгуурладаг болсон.

Адилхан вирустэй хүн байхад нэг нь хорт хавдар болдог, нөгөө нь хорт хавдар болохгүй байх жишээтэй. Энэ бол генетикийн онцлог өөр байгаагийнх. Тэгэхээр анагаах ухаан энэ онцлогийг нь тогтоогоод өвчлөх эрсдэлтэй хүнээ эмчлэх хэрэгтэй байх нь. Манай хүрээлэнгийн судлаачид энэ чиглэлийн судалгаанууд хийж эхэлсэн. Түүний нэг нь архины спиртийг задлах чиглэлд хийсэн судалгаа. Монгол хүн удмаасаа архинд тэсвэргүйг бид гаргаж ирсэн. Монгол хүн архиа задалж чаддаггүй учраас агсам согтуу тавьдаг, маргааш нь юу хийснээ санадаггүй. Архи ууснаараа өвчлөлд илүү өртөх магадлалтай байдаг. Удамшил нь байгаа учраас монгол хүн архи их ууж болохгүй. Сүүлийн үед мөнгөн ус хүний генийг задалж байдаг тухай судалгаа хийж байна. Гэтэл зөвхөн алт олж эдийн засгийн ашиг олохын төлөө өөрийн болоод, бусдын генийг үр удмаар нь гэмтээж болохгүй.

Үүнийг манай ард түмэн, олон нийт ойлгох ёстой. Нэг удаа хордоод өнгөрнө гэж бодож болохгүй. Цаанаа удамшлын генийг гэмтээж байгаа учраас үр удамд дамжина. Үүнийг маш сайн ойлгуулахгүй бол хэн нэгэн мөнгөн усыг ямар нэгэн байдлаар ашиглаж хордоод гарах үр хүүхэд нь генийн өөрчлөлтэй, гажигтай болно. Манай улсад ургийн гажиг сүүлийн үед ихэсч байгаа нь үүнтэй холбоотой байж мэдэх юм.

-Вирусын тухайд аюулгүй байдал болоод сэрэмжлүүлэх зүйлүүд юу байдаг вэ?
-Монголын хүн амын дотор элэгний өвчлөл үүсгэдэг вирус өргөн тархсан учраас хүмүүс өөрийн эрүүл мэндийн төлөө санаа тавьдаг, тодорхой мэдлэгтэй байх хэрэгтэй. Шаардлагагүй тарилга хийлгэхгүй байх, эмнэлэгт очиж шинжилгээ өгч өөрийн эрүүл мэндийн талаар мэдэж байх хэрэгтэй.

Хэрэв вирус илэрвэл мэргэжлийн эмчид хандаж эмчлүүлэх, энэ талаар санаа тавьж хоол хүнсээ зөв тохируулах талаас зөвлөгөө авах учиртай. Био аюулгүй байдал нь юутай холбоотой байдаг гэвэл, орчин үеийн техник, технологийн хөгжлийг ашиглан ургамлын нэг генээс нөгөөг зөөж боловсруулж байна. Үүнийг маш хяналттай, болгоомжтой хэрэглэх ёстой. Ямар нэгэн эрсдлийн үнэлгээ хийлгэхгүй дураараа, хожим гарч болох аюулаас сэргийлэхгүйгээр ашиглах, хэрэглэх нь аюултай. Одоогоор генийн технологиос үүдэж ийм хохирол боллоо гэсэн мэдээлэл алга. Гэхдээ хожим болзошгүй гэдэг болгоомжлол олон улсын гэрээ, конвенцид туссан учраас ядаж генийн өөрчлөлттэй хүнсний бүтээгдэхүүнийг бүртгэж байх ёстой.

Дэлгүүрт худалдаалж байгаа хүнсний бүтээгдэхүүнүүд хаяг, шошготой байх ёстой. Хэрэглэж байгаа хүн өөрөө түүнийг харах, шаардаж үзэх, түүний дүнд хэрэглэх эсэхээ сонгох нь чухал. Тиймээс БОНХЯ-наас Био аюулгүй байдлын хөтөлбөр хэрэгжиж байна. Хөтөлбөр хэрэгжсэнээр үндэсний чадавхи бий болно гэсэн зорилт тавьсан.

Түүнээс гадна генийн өөрчлөлттэй ногоог талбайд тарьж болохгүй гэсэн олон улсын заалт бий. Гэтэл Солонгосын нэг компани хөдөө орон нутагт раги тарьсан байх жишээтэй. Үүнийг Био аюулгүй байдлын хороо хэлэлцээд зогсоосон .

Ч.Үл-Олдох