“Дотоодын хямрал айсуй, бид их өрөнд орох нь” хэмээн зарим шинжээчид дүгнэж байхад, зарим нь “Муу ёрын юм ярих юм, бидэнд “Чингис” бондын мөнгө байна. Ахиад ч их мөнгө орж ирнэ” гэх.

Энэхүү зуузай холбосон яриа Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн чимээнд дарагдаад тэгтлээ нийгэмд ил гараагүй ч эдийн засагчид, шинжээчдийн анхаарлаас хэрхэн мултрах билээ. Гэхдээ чухам юунаас үүдэж хямрана, хямрахгүй дээ тулав гэдэг нь өөрөө маш олон асуудал дагуулна.

Тиймээс хямрах эс хямрахын тухай хоёр шалтгааныг дурдах нь үнэнд нийцнэ. Хамгийн гол нь энэ бол хувь сэтгүүлчийн дүгнэлт биш шүү гэдгийг дуулгах нь зүйн хэрэг байх.

“ХЯМАРНА”

Хямрал айсуй, их өрөнд орно хэмээн зөгнөж байгаа шинжээчдийн хувьд орон сууцны урт хугацааны зээл болон “Чингис” бондын мөнгөнөөс нэг зүйл олж харсан бололтой юм.

Юуны өмнө шинжээчдийн үзэж байгаагаар моргейжийн буюу урт хугацааны зээлээс болж дэлхийн хүчирхэг гүрнүүд ч хямралд өртөж, өвдөг сөхрөхдөө тулж байсан түүх олон байгааг сануулаад авав. Монгол Улс шиг жижиг эдийн засагтай орны хувьд энэ зээлийг тун бодолтой олгох ёстой.

Манай зарим мэргэжилтнүүдийн ярьж байгаагаар бол Монгол Улсыг барьцаалж авчирсан “Чингис” бондын мөнгөнд хэт их найдаж байна. Энэ бол буруу. Өнөөдөр аваад байгаа 1.5 тэрбум ам.долларыг хааш нь юунд хэрхэн зарцуулснаас шалтгаалж, дараагийн 3.5 тэрбум ам.долларыг олгоно гэдгийг бид мэднэ.

Түүнээс биш дэлхий нийтийн нүд манай эрх баригчид шиг сохор биш л болов уу. Тэгэхээр үүнд хэт их итгэж хөл алдах нь туйлын буруу. Яагаад гэхээр бондын эхний мөнгөний үр дүн гарах эсэх нь тодорхой бус байна.

Тэр тусмаа энэ том хөтөлбөрийг улстөрийн сонгуулийн хүрээнд хийж байгаа бол бүр ч аюултай, их өр нэг улстөрийн хүчний сонгуулийн өмнөх ажил болоод л дуусна. Түүнчлэн 2008-2009 онд дэлхий нийтийг хамарсан их хямрал манай улсад сүүдрээ тусгахад л бид барьц алдсан.

Энэхүү моргейжийн буюу урт хугацааны зээлээс үүссэн дэлхийн эдийн засгийн хям¬рал манай зэс, алт, бензин, түүхий эдийн үнийн өөрчлөлтөд чимээгүй орж ирсэн нь бидэнд томоохон сургамж болсон баймаар.

“Чимээгүй” гэсний учир эрх баригчид өөрсдөө инфляциа хазаарлаж чадалгүй энэ үнийн хөөрөгдлийг нуувчинд хийсэн хэрэг. Харин энэ үед төрөөс арилжааны банкуудын барилгын компаниудад олгож байсан зээлийг зогсоохыг шаардан сандарч байв.

Үүний нэг ашигтай тал нь тэнгэрт хадсан үнэтэй барилгын үнийг 30 хувиар бууруулж байсан түүх бий. Зарим нэг барилгын компаниуд ч үүдээ барьсан. Хэдийгээр барилгын үнэ шалдаа буусан ч орон сууц хөтөлбөр царцсан.

Нэгэнт хөтөлбөр царцсан болохоор барилга үйлдвэрлэгчид төртэй “ноцож” эхэлсэн нь дотоодын хямралыг жинхэнэ утгаар нь авчирсан. Энэ түүх 2008, 2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралдаа ч биш, бид өөрсдөө дотоодын хямралыг бий болгосон хэрэг шүү дээ.

Үүнийгээ дэлхийн санхүүгийн хямралтай холбон тайбарлаж цагаатгасан хэрэг. 2011 он ч манайд дахин давтагдах хандлага бий болсон ч нийгэмд шууд утгаар нь тархаалгүй барьж үлдсэн.

Тухайлбал, энэ үед Монголбанк бодлогын хүүгээ бараг 12.25 хувьд хүргэсэн нь арилжааны банкуудыг урт хугацааны зээлээ зогсооход хүргэж байсан шүү дээ. Мэдээжийн хэрэг тухайн үед Засгийн газар өнөөдрийнх шиг мөнгөтэй байгаагүй учраас тэр байх.

Харин өнөөдөр бол мөнгөөр зодох нь халаг байгаа. Гүйцэтгэх засаглалын тэргүүнээсээ эхлээд танхимынх нь хэдэн сайдууд мөнгө байна, хийчихнэ хэмээн ханхалзаж байгаагаас харахад шүү дээ. Тэгэхээр өнөөдрийн байдлаар Монголбанкны бодлогын хүү 11.5 хувьтай байна.

Хэрвээ 2008, 2009, 2011 оных шиг байдал эвгүйтвэл бодлогын хүүгээ ердөө нэг хувиар өсгөхөд л арилжааны банкууд барьц алдах хандлага ажиглагдаж буй. Өөр арга хэмжээ байхгүй.

Яахав, бондын мөнгөөр бодлогын хүүгээ далдлаад урт хугацааны зээлээ үргэлжлүүлээд 2016 оны сонгууль хүрч болох ч эцэстээ дээд зэргийн сөрөг нөлөөлөл үзүүлнэ. Орон сууц хөтөлбөр ч тасалдаж, нийгэмд таслалгүй явуулж байгаа гэдгийг харуулах гэсэн кампанит ажлаас хэтрэхгүй байдал ажиглагдаж буй.

Дээр өгүүлсэнчлэн барил га үйлдвэрлэгчид төртэй “ноцож” эхэлсний учир нь хямралын үед өр зээлэнд баригдсан барилгын компаниуд төрөөс дэмжлэг хайхын зэрэгцээ орон сууцаа танил талын хүрээгээр төрд шахах оролдлого байв.

Нөгөө талаар төрөөр дэмжүүлсэн хөнгөлөлттэй зээл. Энэ нь ахиад зээл авна гэсэн үг шүү дээ. Хамгийн гол учир нь орон сууц хөтөлбөрт чадвартай, чадваргүй компаниуд орж ирдэг.

Зээлийн давагдашгүй хүчин зүйл, чанаргүй зээл, хямралын хэсэгхэн хугацааг даах нь бүү хэл өнөө маргаашаа болгож амьдардаг компаниуд орж ирдэг. Өөрөөр хэлбэл, “хойд хормойгоо авч хойд хормойгоо нөхдөг”, зэр зэвсэг, техник хэрэгсэлгүй компаниуд ч танилын нүүр бараадан энэ хөтөлбөрт саналаа ирүүлээд байгааг эх сурвалж хэлсэн.

Ийм компаниуд багахан эрсдлийг даадаггүй учраас улмаар хөтөлбөрийг унагаж өөрсдөө өрөнд ордог. Тиймээс төрийн эрх барьж байгаа улстөрийн хүчнийг гарах гарцгүй болгож, татвар төлөгчдийн мөнгөнд юм уу, гадна дотнын зээлд гар дүрэхээс аргагүй байдалд хүргэдэг.

Өөрөөр тайлбарлах юм бол барилгын компаниуд хүүтэй мөнгөний өрөн дороос босохын тулд анх яаж энэ хөтөлбөрт орж ирсэн шигээ орон сууцаа борлуулах зах зээл хайдаг. Ийм хөтөлбөрт Засгийн газраас өөр зах зээл Монголоос бүү хэл дэлхийгээс хайгаад олдохгүй.

Тэгэхээр өнөөх л танил талын хүрээнд асуудлаа шийднэ биз дээ. Учир нь тэд Засгийн газраас арилжааны банкаар дамжуулан иргэдээс их хэмжээний мөнгө авчихна. Иргэд захиалгаа өгнө. Угийн суурь баазгүй учраас орон сууцны зээлийн урьдчилгаа төлбөрөөр хамаг ажлаа амжуулна.

Хамгийн гол нь зэр зэвсэг техник хэрэгслээ энэ мөнгөөр авдаг нь дампуурахын эхлэл болдог. Ажилчдаа цалинжуулж, орон сууцны хорооллоо барьдаг ч дунд үе буюу сүүлийн хэсэг дээр гацаж, иргэдтэй үл ойлголцолд орно.

Тэгэхээр иргэд мөнгөө татаад эхлэхээр дутуу барьсан барилгаа Засгийн газарт шахахын хүслэн болдог жишгийг хэлээд буй хэрэг. Энэ үед арилжааны банкууд ч элгээрээ хэвтэх тийшээ хандах байх. Хэвтдэггүй юм гэхэд бодлогын хүүнд хүлүүлж л таарна.

Тодотгох юм бол Засгийн газар “Чингис” бондын мөнгийг урт хугацааны зээлээр арилжааны банкуудад өгч, иргэд түүнийг нь зээлэн барилга үйлдвэрлэгчдэд өгдөг. Дараа энэ мэт гацаа гарахаар Засгийн газар өгсөн мөнгөөр нь хийсэн хагас дутуу барилгыг буцаагаад бондын мөнгөөр “худалдаж” авч болзошгүй байдал бидний өмнө бий.

Яагаад гэхээр төрийн эрх барьж байгаа намд 2016 оны сонгууль бол ухрах аргагүй зүйл. Ийнхүү айсуй сонгууль уруу довтолгож яваа улстөрийн хүчин барилга үйлдвэрлэгчдийн орон сууцыг өнөөх бондын мөнгөөр авч, иргэдийн хэл амыг дарахаас өөр ямар ч гарц харагдахгүй байгааг нуух юун.

Тэгэхээр л өнөөдөр 60 орчим тэрбум төгрөгийн хүү төлөөд байгаа “Чингис” бондын мөнгийг буцааж яаж төлөх вэ гэдэг хямрал араас нь залгахаар жинхэнэ утгаараа дотоодын хямрал болно.

“ХЯМРАХГҮЙ”

Хямрахгүй, өч төчнөөн мөнгө байна гэж үзэж байгаа хэсэг нь ч нэгийг олж харсан байж таарна. Тэдний хувьд бид хэдийгээр жижиг эдийн засагтай ч хүн ам цөөтэй учраас урт хугацааны орон сууцны зээлд өвдөг сөхөрчихгүй.

Яагаад гэхээр дэлхийн зах зээл дээрээс 1.5 тэрбум ам.долларын хөрөнгө босгоод Засгийн газрынхаа дансанд оруулчихсан. Дараагийн шатанд 3.5 тэрбум ам.долларын хөрөнгө босгоно. Үүнд огт санаа зовох хэрэггүй хэмээжээ. Энэ бол бодож болох л санаа.

Өөрсдөө мөнгөгүй болохоор мөнгө зээлж байж л бид орон сууцны хороололтой болно. Улмаар өнөөх байнгын яригдаж байдаг утааны асуудал гээд дагалдах олон асуудлаа шидэж болох эерэг асуудал.

Өнөөдрийн байдлаар “Чингис” бондын мөнгөнөөс 400 тэрбум төгрөгийг “Худалдаа хөгжил”, “Хас”, “Голомт” зэрэг банкуудад олгоод байгаа. Цаашид ч энэ мөнгө нэмэгдэж таарна.

Яагаад гэхээр өдгөө банкуудад тарааж өгсөн мөнгө бол эрх баригчдын бурж байгаагийн нэг хувийг ч гүйцэлдүүлэхгүй гэдгийг тэд олж хараагүй л байна. Нөгөө талаар орд газарт тэгтлээ найдах нь орон сууц хөтөлбөрийг удаашруулах аюултай гэдгээ бас мартаагүй байна лээ.

Гаднын хөрөнгө оруулагчид манай уул уурхайг аюултай, аюултай бус байдлаар нь хоёр ангилахын зэрэгцээ хууль орчны байдал, төрийн эрх баригчдын шийдвэрийг сайтар ажиглаж байгаа учраас орон сууц хөтөлбөр удаашрах магадлал бий. Тодотгох юм бол хөрөнгө оруулагчид ажигласан харзнасан байдал үүсгээд байгаа.

Тийм учраас энэ том хөтөлбөрт бондын мөнгөнөөс ахиухан оруулах хэрэгтэй. Орон сууцны хороолол гэхээр зөвхөн хэдэн байшин барилга бодоод байж болохгүй. Үүнийг чинь дагасан маш олон дэд бүтцийн асуудал шийдэгдэнэ. Хамгийн түрүүнд инженерийн шугам сүлжээний асуудал бий.

Үүнийг дагаад хүүхдийн цэцэрлэг сургуулиас эхлээд олон дэд бүтэц шийдэгдэнэ. Хамгийн гол нь бондын мөнгөнөөс шийдвэрлэх ёстой замын асуудал орон сууцны хороолол л дагаж босно уу гэхээс эмх замбараагүй гэр хороолол дундуур зам тавина гэдэг үлгэр.

Тэгэхээр орон сууцанд бондын мөнгийг цутгалаа гэж бухимдах хэрэггүй юм гэх зэрэг бодууштай асуудлууд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн их чимээн дундуур сүр нь дарагдаж үргэлжиллээ. Гэхдээ бондын мөнгийг орон сууцанд юүллээ ч одоо ачааллаа дийлэхээ байсан цахилгаан станцаас эхлээд олон асуудал босохыг тэд бас л тооцоолоогүй.

Юутай ч зарим хэсэг нь моргейжийн зээлээс болж хямрал болохгүй хэмээн ам бардам хэлсэн. Тэр тусмаа эрх баригчид жинхэнэ донгосч байна. Дахин хэлэхэд дэлхий нийтийг хамарсан санхүүгийн хямрал манайд тэгтлээ нөлөөлөөгүй юм шүү.

С.Баяр

Эх сурвалж: Үнэн.мн